Neden Hala Bir Kuantum Bilgisayarınız Yok?

757 B görüntülenme21.11.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, kuantum bilgisayarların ne olduğunu, hangi fiziksel ilkeler üzerine kurulduğunu, neden henüz günlük hayatta kullanılmadıklarını ve hangi teknik/uygulamalarda gerçek bir avantaj sağlayabileceklerini açıklıyor. Ayrıca kuantum bilgisayarların sınırlamaları (hata oranları, dekoherans, mantıksal vs fiziksel kübit gereksinimleri) ve kriptografi üzerindeki etkileri (RSA tehdidi ve kuantum sonrası kriptografi) ele alınıyor.

Terimler

  • Kuantum bilgisayar

    Kısaca 'kübit' adını verdiğimiz 'kuantum bit'lere dayanarak çalışıyorlar. Bunlar da öyle sihirli büyülü şeyler değiller, tamamen fiziksel şeyler. Kuantum fiziğinden bildiklerimizi kullanarak ve bu süperpozisyon ve dolanıklık gibi kuantum özelliklerinden faydalanarak, kübitler yardımıyla, klasik bilgisayarlarla yapamayacağımız, çok zor ve karmaşık işlemleri aşırı hızlı bir şekilde yapabiliyoruz. Kuantum bilgisayarlar halen sadece IBM ve Microsoft gibi zengin şirketlerin ve MIT ve Harvard gibi üniversitelerin üretebildiği, aşırı deneysel sistemlerden ibaretler.

  • Bit

    Şu anda kullandığımız bilgisayarların... hepsi, 1'ler ve 0'lar dediğimiz 'bitler'le çalışıyor. Aslında 1 ve 0 dediğimiz şeyler, bilgisayar devrelerinden akan elektriğin voltaj değerinin insanlar için kolaylaştırılmış bir isminden ibaret. Eğer bir bilgisayar sinyalinin içinde, birkaç milisaniye boyunca, 3.3 volt veya 5 volt gibi pozitif bir değer okunuyorsa, buna '1' diyoruz. Eğer voltaj değeri 0 civarındaysa, buna '0' diyoruz. Bit dediğimiz bu parçaların her biri, herhangi bir anda ya 1 ya da 0 olmak zorunda. Yarım veya 3 olamıyorlar. Veya aynı anda 1 ve 0 olamıyorlar.

  • Kübit (kuantum bit)

    Kuantum bilgisayarlarsa, kısaca 'kübit' adını verdiğimiz 'kuantum bit'lere dayanarak çalışıyorlar. Bunlar da öyle sihirli büyülü şeyler değiller, tamamen fiziksel şeyler. Sonuçta 'kübit' dediğimiz şeyler de, aslında atomlar, atom altı parçacıklar ve fotonlar gibi kuantum nesnelerden ibaretler. Veya bunların kuantum gibi davranan özelliklerini kübitleri temsil edecek şekilde ayarlayabiliyoruz.

  • Süperpozisyon

    Kuantum parçacıklar, klasik bitler gibi, herhangi bir anda sadece 1 veya sadece 0 durumunda bulunmak zorunda değiller; aynı anda hem 1 hem 0, ama ne 1 ne 0 gibi, muğlak bir durumda bulunabiliyorlar. Buna 'süperpozisyon' diyoruz.

  • Kuantum dolanıklık (dolanıklık)

    Kuantum dünyadaki nesneler, birbiriyle 'dolanık' hale gelerek birbirinin hangi durumda olacağını etkileyebiliyorlar: Mesela başta 1 ve 0'ın bir süperpozisyonu şeklinde olan 2 kübitimiz olduğunu düşünün; ama bunlar birbiriyle dolanık olsunlar. Şimdi, bir ölçüm yapıldığında veya o kübitlerden biri bir diğer parçacıkla etkileştiğinde... kübitimiz, ya 1 ya 0 olacak şekilde, klasik bitlere benzer bir duruma dönüşüyor. Ama işte, bu durumda dolanık olduğu o diğer kübit klasik dünyadaki gibi kafasına göre davranamıyor. Atıyorum ilki '1' olacak şekilde çöktüyse, diğeri 0 olmak zorunda oluyor. Bu çökme bilgisi, aralarındaki mesafeden bağımsız olarak, ışık hızından bile hızlı iletilebiliyor.

  • Dalga fonksiyonunun çökmesi

    Bir ölçüm yapıldığında veya o kübitlerden biri bir diğer parçacıkla etkileştiğinde, klasik Kopenhag yorumunda 'dalga fonksiyonunun çökmesi' dediğimiz bir olay yaşanıyor ve kübitimiz, ya 1 ya 0 olacak şekilde, klasik bitlere benzer bir duruma dönüşüyor.

  • Dekoherans

    Bu etkileşime ve bunun sonucunda olan klasikleşmeye, 'dekoherans' diyoruz. Kuantum nesneler, bulundukları çevreyle sürekli etkileşerek, dekoherans nedeniyle kuantum özelliklerini yitirmeye meyilliler. Hem de öyle saatler içinde falan değil, mikrosaniyeler içinde! Ne yazık ki kuantum nesneler, öyle fazla 'ıslak', fazla 'sıcak' ve fazla 'gürültülü' ortamları sevmiyorlar; bu tip ortamlarda kuantum özelliklerini çok daha hızlı, pikosaniyeler mertebesinde yitiriyorlar.

  • Transistör

    Bilgisayarlarımızdaki işlemcileri düşünün. Bunlar, 'transistör' dediğimiz milyarlarca minik parçadan oluşuyor - ki transistörler de, kendisine bağlanan kablolarda akımın olup olmadığına bağlı olarak kendi üzerinden akım geçirip geçirmemeye karar veren, aşırı basit devre elemanları. Yine, eğer üzerlerinden akım geçiyorsa 1, geçmiyorsa 0 gibi düşünebilirsiniz.

  • İşlem (klasik ve kuantum bağlamında)

    Klasik bilgisayarlarda işlem, transistörlerden milyarlarcasını belli şekillerde dizdiğinizde ve üzerinden belli sıralarda akım geçirmeye çalıştığınızda, toplama, çıkarma, çarpma, bölme, yer değiştirme gibi 'işlemlere' karşılık gelen, ilk olarak Alan Turing tarafından tarif edilen bir dizi bilgisayar işlemini yapabilmektir. Kuantum bilgisayarlarda da işlemler çok farklı değil: Kübitler kuantum doğaya sahip oldukları için, bu işlemleri yaparken, ekstradan bu kuantum özelliklerinden faydalanıyoruz. Mesela kübitlerimiz atomlardan oluşuyorsa, onların üzerine lazer atımlar göndererek, atomun kuantum durumunu değiştiriyoruz. 'İşlem' dediğimiz şey, işte bu kuantum durumun değişmesine karşılık geliyor. Benzer şekilde fotonların polaritesini veya fazını değiştirerek - ya da süperiletken kübitlerde olduğu gibi, süperiletken devreler üzerinden geçen akımın yönünü değiştirerek toplama, çıkarma, yer değiştirme falan gibi o basit işlemleri yapabiliyoruz.

  • Shor Algoritması ve Grover Algoritması

    Kuantum dünyasında Shor Algoritması veya Grover Algoritması gibi bir dizi kuantum algoritma bulunuyor. Bu algoritmalar, kübitlere o az önce bahsettiğim mikrodalga atımları, lazer ışınlarını veya çeşitli optik dalgaları belli sıralarda ve biçimlerde göndererek, onların kuantum durumlarını önceden hesaplanan biçimlerde değiştiriyorlar ve bu sırada çeşitli işlemleri yapabiliyorlar.

  • Yapıcı girişim / yıkıcı girişim

    Birçok kuantum algoritması, çok sayıda olasılığı bir arada deneyerek, doğru olma ihtimali daha yüksek cevaplar bulduğunda bunları dalgaların üst üste binmesinde olduğu gibi, 'yapıcı girişim' yoluyla güçlendiriyor; yanlış cevaplarıysa yıkıcı girişim yoluyla eliyor. Sonunda, işlem çözülebilirse, geriye şiddeti çok güçlü olan tek bir dalga kalıyor.

  • RSA şifreleme (RSA-2048)

    Bu örnek, bankaların, internet sitelerinin ve VPN gibi servislerin güvenliğinde yaygın olarak kullanılan RSA şifreleme tekniğini direkt olarak tehdit ediyor. Çünkü RSA'i güvenli yapan şey, çarpanlara ayırma işleminin klasik bilgisayarlar için aşırı zor olması. Klasik bir bilgisayarın 2048 bitten oluşan bir RSA-2048 şifrelemesini kırması trilyonlarca yıl sürüyor; bu nedenle de iki asal sayının çarpımı olan bu uzun sayılar, şifrelemede yaygın olarak kullanılıyor. Ama sadece 4500 civarında kübitten oluşan bir kuantum bilgisayar, aynı şifreyi sadece 10 saniye içinde kırabiliyor (transcript iddiası).

  • Mantıksal kübit

    İşlem hatalarını kabul edilebilir bir sınırın altına indirmek için birden fazla kübitin bir araya gelmesiyle oluşan, idealize kübit gruplarına 'mantıksal kübit' diyoruz. Gerçekte önemli olan da bu sayı. Ve şu anda kuantum bilgisayarların hata oranı öylesine yüksek ki, genelde 1 tanecik mantıksal kübit oluşturmak için en azından birkaç yüz ila birkaç bin tane fiziksel kübit kullanmamız gerekiyor.

  • Crosstalk (karşılıklı konuşma)

    Daha fazla kübit eklediğimizde, bunlar da birbiriyle 'crosstalk', yani 'karşılıklı konuşma' denen bir yolla etkileşerek, daha da fazla hata riskini beraberinde getiriyor.

  • Süperiletken devreler

    Süperiletken kübitlerde olduğu gibi, süperiletken devreler üzerinden geçen akımın yönünü değiştirerek toplama, çıkarma, yer değiştirme falan gibi o basit işlemleri yapabiliyoruz. Süperiletken devreler, kübitleri üretmekte yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir ve bu tür sistemlerin mikrokelvinler ile birkaç kelvin arasında, yani uzay boşluğundan bile soğuk ortamlarda tutulması gerekiyor.

  • Mutlak sıfıra yakın soğutma sistemi (kuantum bilgisayar soğutma)

    Kuantum bilgisayarlarda gördüğünüz, aletin neredeyse tamamını oluşturan o havalı, altın sarısı renkteki şey, bilgisayarın kendisi değil. O kaplama, içindeki bir parmak ucu büyüklüğündeki kuantum sistemi mutlak sıfıra kadar zorlayan soğutma sistemi; yani fazla havalı bir buzdolabından ibaret. Kübitlerin ve süperiletken devrelerin, mikrokelvinler ile birkaç kelvin arasında tutulması gerekiyor.

  • Kuantum üstünlüğü

    Google 2019'da 54'ünden 53'ü işlevsel olan kübitleri kullanarak klasik bir bilgisayarın 10.000 yılda yapabileceği bir işlemi 200 saniyede yapabildiğini iddia etmişti. Bu zafer, 'kuantum üstünlüğü' olarak adlandırılmıştı. Halbuki rakipleri olan IBM, 1 ay sonra yaptığı bir yayında, Google'ın çözdüğü problemi klasik süperbilgisayarlar yardımıyla sadece 2.5 günde çözebileceklerini iddia ettiler ve kuantum üstünlüğü iddiasını reddettiler.

  • Kuantum kriptografi ve kuantum anahtar dağıtımı

    Kuantum bilgisayarların işlevsel hale getirilmesi bazı güvenlik açıklarını doğurabilecek olsa da, bu sahada da bir silahlanma yarışı görüyoruz. Kuantum kriptografi üzerine çalışarak, kuantum bilgisayarların bile trilyonlarca yılda çözemeyeceği kuantum anahtar dağıtımı, pozisyon-temelli kuantum kriptografi ve Kek protokolü gibi protokoller ve problemler geliştiriyorlar. Bu metotlar, kuantum bilgisayarların yapabileceklerine karşı yeni güvenlik yöntemleri sunmayı amaçlıyor.

  • Latis-temelli kriptografi (lattice-temelli kriptografi)

    Kuantum sistemlerin doğaları gereği asla çözemeyeceği 'latis-temelli kriptografi' ve 'simetrik anahtar kuantum direnci' gibi metotlar keşfetmeye çalışıyorlar. Yani bir teknoloji, önceki teknolojinin yapamadıklarını yapıyor yapmasına ama, bir yandan önceki metoda karşı geliştirilmiş güvenliğin de yenisi türetiliyor.

  • Simetrik anahtar kuantum direnci

    Kuantum sistemlerin doğaları gereği asla çözemeyeceği '...simetrik anahtar kuantum direnci' gibi metotlar keşfetmeye çalışıyorlar; amaç, kuantum bilgisayarların bile çözemeyeceği şekilde simetrik anahtarların güvenliğini sağlamaktır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Kuantum bilgisayarlar sihirli, anlaşılması imkânsız cihazlardır.

    Kuantum bilgisayarlar sihir değil; atomlar, fotonlar gibi fiziksel kuantum nesnelerinin davranışlarını kullanan mühendislik sistemleridir ve kuantum fiziğiyle açıklanırlar.

  • Bilgisayarlardaki 1 ve 0 soyut matematiksel kavramlardır.

    Bitler, devrelerde ölçülen voltaj seviyelerinin insan tarafından basitleştirilmiş adıdır; fiziksel elektrik akımı durumlarına karşılık gelirler.

  • Kübitler her zaman kararlı bir şekilde süperpozisyonda kalabilir.

    Kübitler çevre ile etkileşime girince hızla (mikrosaniye veya daha kısa) dekoheransa uğrar ve kuantum özelliklerini kaybederler, bu yüzden hesaplamalar kısa sürede tamamlanmalı veya hata düzeltme kullanılmalıdır.

  • Sistemde çok sayıda fiziksel kübit bulunması doğrudan yüksek hesaplama gücü anlamına gelir.

    Fiziksel kübit sayısı ile mantıksal (hatadan arındırılmış) kübit sayısı arasında büyük fark vardır; genelde bir mantıksal kübit için yüzlerce ila binlerce fiziksel kübit gerekir.

  • Kuantum bilgisayarlar hemen her problemi klasik bilgisayarlardan daha hızlı çözer.

    Kuantum hızlanması yalnızca belirli problemlerde (örn. bazı faktorizasyon, optimizasyon, kuantum simülasyonları) görülür; çoğu günlük görev için klasik bilgisayarlar daha uygundur.

  • Videolarda görülen büyük altın sarısı cihaz kuantum bilgisayarın kendisidir.

    O altın sarısı yapı aslında kuantum sistemini çok düşük sıcaklıklara indiren soğutma/dilüsyon buzdolabıdır; kuantum işlem birimleri genellikle çok küçük bir alandadır.

  • Kuantum bilgisayarlar bağımsız çalışır ve klasik bilgisayarlara ihtiyaç duymaz.

    Kuantum bilgisayarlar kontrol, giriş-çıkış ve sonuçların işlenmesi için hâlâ klasik bilgisayarlara ve karmaşık kontrol sistemlerine ihtiyaç duyarlar; tam bağımsız kuantum bilgisayar henüz yoktur.

  • Google'ın 2019'da açıkladığı kuantum üstünlüğü tartışmasız ve genel bir dönüm noktasıdır.

    Google'ın gösterdiği üstünlük belirli, sınırlı bir problem içinydi ve IBM dahil diğer araştırmacılar daha sonra aynı problemi klasik yöntemlerle makul sürelerde çözebileceklerini gösterdiler; iddia tartışmalıydı.

  • RSA-2048 gibi şifrelemeler hemen kuantum bilgisayarlarla kırılacak.

    Teorik olarak Shor gibi algoritmalarla kırılabilirler ama pratikte güvenilir bir kırma için çok büyük sayıda hatadan arındırılmış mantıksal kübit ve dolayısıyla milyonlarca fiziksel kübit gerektiği tahmin ediliyor, bu yüzden anlık bir tehlike yok.

  • Kuantum bilgisayarlar her alanda devrim yaratacak ve klasik bilgisayarları tamamen ortadan kaldıracak.

    Kuantum bilgisayarlar bazı alanlarda çarpıcı avantajlar sağlayacak olsa da pek çok uygulamada klasik bilgisayarlar daha uygun kalacak; kuantum ve klasik hesaplama genellikle tamamlayıcı olacaktır.

Sorular

  • Neden hala bir kuantum bilgisayarınız yok?

    Kuantum bilgisayarlar hâlâ deneysel, dekoherans, yüksek hata oranları, soğutma gereksinimleri ve hatadan arındırılmış mantıksal kübit elde etme ihtiyacı gibi temel mühendislik zorlukları nedeniyle günlük kullanıma uygun değiller.

  • Kübit (kuantum biti) nedir?

    Kübit, atomlar, fotonlar veya diğer kuantum nesnelerinin kuantum durumlarını temsil eden ve süperpozisyon ile dolanıklık gibi özelliklere sahip kuantum bilgi birimidir.

  • Kuantum bilgisayarlar nasıl hız sağlıyor?

    Kübitlerin süperpozisyonu sayesinde çok sayıda olasılığı aynı anda temsil ederler ve kuantum girişim yoluyla doğru cevapları güçlendirip yanlışları sönümlendirerek belirli problemlerde büyük hız avantajı sağlarlar.

  • Süperpozisyon ve dolanıklık ne demek?

    Süperpozisyon bir kübitin aynı anda birçok kuantum durumda olabilmesidir; dolanıklık ise iki veya daha fazla kübitin durumlarının birbirine bağlı olması ve birinin ölçülmesinin diğerinin durumunu etkilemesidir.

  • Dekoherans nedir ve neden problem?

    Dekoherans, kuantum nesnelerin çevre ile etkileşerek süperpozisyon ve dolanıklık özelliklerini kaybetmesi olayıdır; bu çok kısa zaman ölçeklerinde gerçekleştiğinden hesaplama süresini kısıtlar.

  • Kuantum bilgisayarlar RSA şifrelemesini kırabilir mi?

    Teorik algoritmalar (Shor gibi) RSA'yı kırabilir, ama pratikte hatadan arındırılmış çok büyük mantıksal kübit sayıları gerektiği için (videoda belirtilen tahminlerle milyonlarca fiziksel kübit) şu an hemen bir tehdit değildir.

  • Kuantum üstünlüğü nedir ve Google'ın iddiası neydi?

    Kuantum üstünlüğü, bir kuantum cihazının belirli bir problemi klasik en iyi süperbilgisayardan daha hızlı çözmesidir; Google 2019'da böyle bir iddiada bulundu ama IBM ve sonrasında yapılan çalışmalar bu özel problemin klasik yöntemlerle daha hızlı veya karşılaştırılabilir şekilde çözülebileceğini gösterdi.

  • Kuantum bilgisayarlar günlük bilgisayurların yerini alacak mı?

    Hayır; kuantum bilgisayarlar her işi daha hızlı yapmazlar, sadece belirli tür problemlerde (örneğin kuantum benzeri simülasyonlar, optimizasyon, bazı kriptografik uygulamalar) sınırlı avantaj sunarlar.

  • Kuantum bilgisayarların çalışması için ne tür altyapı gerekiyor?

    Çok hassas kontrol donanımı, sürekli klasik bilgisayar desteği, aşırı soğutma sistemleri (mikrokelvin–kelvin arası) ve geniş hata düzeltme dizaynları gereklidir.

  • Kuantum bilgisayarların bugünkü ticari kullanımları nelerdir?

    Şu anda niş ve deneysel kullanım örnekleri var: lojistik rota optimizasyonu, bazı finansal hesaplamalar, ilaç keşfi için moleküler simülasyonlar ve mühendislik optimizasyonları gibi alanlarda bulut tabanlı pahalı hizmetler şeklinde kullanılıyorlar.

Ön Bilgiler

  • Klasik bilgisayarların nasıl çalıştığına dair temel bilgi (bit, transistör, voltaj seviyeleri)
  • Temel kuantum fiziği kavramları (süperpozisyon, dolanıklık, ölçüm)
  • Algoritma ve hesaplama temelleri (ne demek algoritma, paralellik kavramı)
  • Temel matematiksel kavramlar (asal sayılar, faktorizasyon)
  • Kriptografi temelleri (RSA ve açık anahtar şifrelemenin prensipleri)

Tarihsel Bağlam

  • 1936 — Alan Turing tarafından hesaplanabilirlik ve Turing makinesi kavramının tarif edilmesi (bilgisayar işlemlerinin temeli)
  • 1687 — Isaac Newton'un Philosophiae Naturalis Principia Mathematica yayımlaması (klasik mekanik temel çalışması)
  • 1905 / 1915 — Albert Einstein'ın sırasıyla Özel ve Genel Görelilik teorilerini geliştirmesi
  • 1830'lar–1840'lar (özellikle 1844) — Samuel Morse ve Mors alfabesi / ilk telgraf mesajları dönemi
  • 1977 — Rivest, Shamir ve Adleman tarafından RSA şifreleme algoritmasının geliştirilmesi
  • 1984 — Bennett ve Brassard tarafından BB84 kuantum anahtar dağıtım protokolünün geliştirilmesi (kuantum kriptografi temeli)
  • 1994 — Peter Shor tarafından asal çarpanlara ayırma için Shor algortimasının geliştirilmesi
  • 1996 — Lov Grover tarafından arama hızlandırması için Grover algoritmasının geliştirilmesi
  • 2019 — Google'ın kuantum üstünlüğü iddiası (54 kübit civarı Sycamore sistemi ile belirli bir problemin 200 saniyede çözüldüğünü duyurması)
  • 2019 (bir ay sonra) — IBM'in Google'ın kuantum üstünlüğü iddiasına karşı çıkarak aynı problemi klasik süperbilgisayarlarla çok daha kısa sürede çözebileceklerini iddia etmesi
  • 2023 sonu — IBM'in 1121 kübitlik kuantum sistemini duyurması
  • 2023 — Atom Computing'in 1180 kübitlik sistem duyurusu
  • Geçtiğimiz aylarda (tarih belirtilmemiş) — Microsoft ve Quantinuum'un 12 mantıksal kübit içeren yeni bir kuantum bilgisayar duyurusu
  • Son 10-15 yıl (21. yüzyılın 2010'ları–2020'leri)
  • 21. yüzyıl
  • 20. yüzyıl
  • 19. yüzyıl
  • 17. yüzyıl

Kişiler

  • Alan Turing

    Bilgisayarların yapabileceği işlemleri tanımlayan ilk kuramsal çalışma bağlamında anıldı (Turing tarafından tarif edilen bilgisayar işlemleri).

  • Isaac Newton

    Klasik fizik örneği olarak Newton'un (kütleçekimi) adı, kuantum fiziğiyle karşılaştırma bağlamında geçiyor.

  • Peter Shor

    Shor Algoritması bağlamında anıldı; kuantum algoritmalarına örnek olarak ve RSA şifrelemesini kırma potansiyeli nedeniyle söylendi.

  • Lov Grover

    Grover Algoritması bağlamında anıldı; kuantum algoritmalarına örnek olarak kullanıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoyla tutulanlar

Kuantum bilgisayarlar ve kübitlerin (kuantum bitlerin) ikili sistemin ötesine geçmesi, yani kübitlerin sadece 0 ve 1 pozisyonunda olmak zorunda olmaması

Her bir kübit, 2'den fazla değer alabildiği için, kuantum bilgisayarlar da çok daha hızlı ve karmaşık işlem kapasitesine erişebiliyorlar. Ama bu da bir başka videonun konusu. Peki, güzel, bilgisayardaki elemanlar birbiriyle sürekli 0 ve 5 volt

Kuantum bilgisayarlardaki kübitlerin (kuantum bitlerin) sadece 0 ve 1 pozisyonunda olmaması ve bunun kuantum bilgisayarların hız/karmaşıklık kapasitesine etkisi

Her bir kübit, 2'den fazla değer alabildiği için, kuantum bilgisayarlar da çok daha hızlı ve karmaşık işlem kapasitesine erişebiliyorlar. Ama bu da bir başka videonun konusu. Peki, güzel, bilgisayardaki elemanlar birbiriyle sürekli 0 ve 5 volt arasında değişen değerlerle iletişim kuruyor.