- Kuantum bilgisayar
Kısaca 'kübit' adını verdiğimiz 'kuantum bit'lere dayanarak çalışıyorlar. Bunlar da öyle sihirli büyülü şeyler değiller, tamamen fiziksel şeyler. Kuantum fiziğinden bildiklerimizi kullanarak ve bu süperpozisyon ve dolanıklık gibi kuantum özelliklerinden faydalanarak, kübitler yardımıyla, klasik bilgisayarlarla yapamayacağımız, çok zor ve karmaşık işlemleri aşırı hızlı bir şekilde yapabiliyoruz. Kuantum bilgisayarlar halen sadece IBM ve Microsoft gibi zengin şirketlerin ve MIT ve Harvard gibi üniversitelerin üretebildiği, aşırı deneysel sistemlerden ibaretler.
- Bit
Şu anda kullandığımız bilgisayarların... hepsi, 1'ler ve 0'lar dediğimiz 'bitler'le çalışıyor. Aslında 1 ve 0 dediğimiz şeyler, bilgisayar devrelerinden akan elektriğin voltaj değerinin insanlar için kolaylaştırılmış bir isminden ibaret. Eğer bir bilgisayar sinyalinin içinde, birkaç milisaniye boyunca, 3.3 volt veya 5 volt gibi pozitif bir değer okunuyorsa, buna '1' diyoruz. Eğer voltaj değeri 0 civarındaysa, buna '0' diyoruz. Bit dediğimiz bu parçaların her biri, herhangi bir anda ya 1 ya da 0 olmak zorunda. Yarım veya 3 olamıyorlar. Veya aynı anda 1 ve 0 olamıyorlar.
- Kübit (kuantum bit)
Kuantum bilgisayarlarsa, kısaca 'kübit' adını verdiğimiz 'kuantum bit'lere dayanarak çalışıyorlar. Bunlar da öyle sihirli büyülü şeyler değiller, tamamen fiziksel şeyler. Sonuçta 'kübit' dediğimiz şeyler de, aslında atomlar, atom altı parçacıklar ve fotonlar gibi kuantum nesnelerden ibaretler. Veya bunların kuantum gibi davranan özelliklerini kübitleri temsil edecek şekilde ayarlayabiliyoruz.
- Süperpozisyon
Kuantum parçacıklar, klasik bitler gibi, herhangi bir anda sadece 1 veya sadece 0 durumunda bulunmak zorunda değiller; aynı anda hem 1 hem 0, ama ne 1 ne 0 gibi, muğlak bir durumda bulunabiliyorlar. Buna 'süperpozisyon' diyoruz.
- Kuantum dolanıklık (dolanıklık)
Kuantum dünyadaki nesneler, birbiriyle 'dolanık' hale gelerek birbirinin hangi durumda olacağını etkileyebiliyorlar: Mesela başta 1 ve 0'ın bir süperpozisyonu şeklinde olan 2 kübitimiz olduğunu düşünün; ama bunlar birbiriyle dolanık olsunlar. Şimdi, bir ölçüm yapıldığında veya o kübitlerden biri bir diğer parçacıkla etkileştiğinde... kübitimiz, ya 1 ya 0 olacak şekilde, klasik bitlere benzer bir duruma dönüşüyor. Ama işte, bu durumda dolanık olduğu o diğer kübit klasik dünyadaki gibi kafasına göre davranamıyor. Atıyorum ilki '1' olacak şekilde çöktüyse, diğeri 0 olmak zorunda oluyor. Bu çökme bilgisi, aralarındaki mesafeden bağımsız olarak, ışık hızından bile hızlı iletilebiliyor.
- Dalga fonksiyonunun çökmesi
Bir ölçüm yapıldığında veya o kübitlerden biri bir diğer parçacıkla etkileştiğinde, klasik Kopenhag yorumunda 'dalga fonksiyonunun çökmesi' dediğimiz bir olay yaşanıyor ve kübitimiz, ya 1 ya 0 olacak şekilde, klasik bitlere benzer bir duruma dönüşüyor.
- Dekoherans
Bu etkileşime ve bunun sonucunda olan klasikleşmeye, 'dekoherans' diyoruz. Kuantum nesneler, bulundukları çevreyle sürekli etkileşerek, dekoherans nedeniyle kuantum özelliklerini yitirmeye meyilliler. Hem de öyle saatler içinde falan değil, mikrosaniyeler içinde! Ne yazık ki kuantum nesneler, öyle fazla 'ıslak', fazla 'sıcak' ve fazla 'gürültülü' ortamları sevmiyorlar; bu tip ortamlarda kuantum özelliklerini çok daha hızlı, pikosaniyeler mertebesinde yitiriyorlar.
- Transistör
Bilgisayarlarımızdaki işlemcileri düşünün. Bunlar, 'transistör' dediğimiz milyarlarca minik parçadan oluşuyor - ki transistörler de, kendisine bağlanan kablolarda akımın olup olmadığına bağlı olarak kendi üzerinden akım geçirip geçirmemeye karar veren, aşırı basit devre elemanları. Yine, eğer üzerlerinden akım geçiyorsa 1, geçmiyorsa 0 gibi düşünebilirsiniz.
- İşlem (klasik ve kuantum bağlamında)
Klasik bilgisayarlarda işlem, transistörlerden milyarlarcasını belli şekillerde dizdiğinizde ve üzerinden belli sıralarda akım geçirmeye çalıştığınızda, toplama, çıkarma, çarpma, bölme, yer değiştirme gibi 'işlemlere' karşılık gelen, ilk olarak Alan Turing tarafından tarif edilen bir dizi bilgisayar işlemini yapabilmektir. Kuantum bilgisayarlarda da işlemler çok farklı değil: Kübitler kuantum doğaya sahip oldukları için, bu işlemleri yaparken, ekstradan bu kuantum özelliklerinden faydalanıyoruz. Mesela kübitlerimiz atomlardan oluşuyorsa, onların üzerine lazer atımlar göndererek, atomun kuantum durumunu değiştiriyoruz. 'İşlem' dediğimiz şey, işte bu kuantum durumun değişmesine karşılık geliyor. Benzer şekilde fotonların polaritesini veya fazını değiştirerek - ya da süperiletken kübitlerde olduğu gibi, süperiletken devreler üzerinden geçen akımın yönünü değiştirerek toplama, çıkarma, yer değiştirme falan gibi o basit işlemleri yapabiliyoruz.
- Shor Algoritması ve Grover Algoritması
Kuantum dünyasında Shor Algoritması veya Grover Algoritması gibi bir dizi kuantum algoritma bulunuyor. Bu algoritmalar, kübitlere o az önce bahsettiğim mikrodalga atımları, lazer ışınlarını veya çeşitli optik dalgaları belli sıralarda ve biçimlerde göndererek, onların kuantum durumlarını önceden hesaplanan biçimlerde değiştiriyorlar ve bu sırada çeşitli işlemleri yapabiliyorlar.
- Yapıcı girişim / yıkıcı girişim
Birçok kuantum algoritması, çok sayıda olasılığı bir arada deneyerek, doğru olma ihtimali daha yüksek cevaplar bulduğunda bunları dalgaların üst üste binmesinde olduğu gibi, 'yapıcı girişim' yoluyla güçlendiriyor; yanlış cevaplarıysa yıkıcı girişim yoluyla eliyor. Sonunda, işlem çözülebilirse, geriye şiddeti çok güçlü olan tek bir dalga kalıyor.
- RSA şifreleme (RSA-2048)
Bu örnek, bankaların, internet sitelerinin ve VPN gibi servislerin güvenliğinde yaygın olarak kullanılan RSA şifreleme tekniğini direkt olarak tehdit ediyor. Çünkü RSA'i güvenli yapan şey, çarpanlara ayırma işleminin klasik bilgisayarlar için aşırı zor olması. Klasik bir bilgisayarın 2048 bitten oluşan bir RSA-2048 şifrelemesini kırması trilyonlarca yıl sürüyor; bu nedenle de iki asal sayının çarpımı olan bu uzun sayılar, şifrelemede yaygın olarak kullanılıyor. Ama sadece 4500 civarında kübitten oluşan bir kuantum bilgisayar, aynı şifreyi sadece 10 saniye içinde kırabiliyor (transcript iddiası).
- Mantıksal kübit
İşlem hatalarını kabul edilebilir bir sınırın altına indirmek için birden fazla kübitin bir araya gelmesiyle oluşan, idealize kübit gruplarına 'mantıksal kübit' diyoruz. Gerçekte önemli olan da bu sayı. Ve şu anda kuantum bilgisayarların hata oranı öylesine yüksek ki, genelde 1 tanecik mantıksal kübit oluşturmak için en azından birkaç yüz ila birkaç bin tane fiziksel kübit kullanmamız gerekiyor.
- Crosstalk (karşılıklı konuşma)
Daha fazla kübit eklediğimizde, bunlar da birbiriyle 'crosstalk', yani 'karşılıklı konuşma' denen bir yolla etkileşerek, daha da fazla hata riskini beraberinde getiriyor.
- Süperiletken devreler
Süperiletken kübitlerde olduğu gibi, süperiletken devreler üzerinden geçen akımın yönünü değiştirerek toplama, çıkarma, yer değiştirme falan gibi o basit işlemleri yapabiliyoruz. Süperiletken devreler, kübitleri üretmekte yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir ve bu tür sistemlerin mikrokelvinler ile birkaç kelvin arasında, yani uzay boşluğundan bile soğuk ortamlarda tutulması gerekiyor.
- Mutlak sıfıra yakın soğutma sistemi (kuantum bilgisayar soğutma)
Kuantum bilgisayarlarda gördüğünüz, aletin neredeyse tamamını oluşturan o havalı, altın sarısı renkteki şey, bilgisayarın kendisi değil. O kaplama, içindeki bir parmak ucu büyüklüğündeki kuantum sistemi mutlak sıfıra kadar zorlayan soğutma sistemi; yani fazla havalı bir buzdolabından ibaret. Kübitlerin ve süperiletken devrelerin, mikrokelvinler ile birkaç kelvin arasında tutulması gerekiyor.
- Kuantum üstünlüğü
Google 2019'da 54'ünden 53'ü işlevsel olan kübitleri kullanarak klasik bir bilgisayarın 10.000 yılda yapabileceği bir işlemi 200 saniyede yapabildiğini iddia etmişti. Bu zafer, 'kuantum üstünlüğü' olarak adlandırılmıştı. Halbuki rakipleri olan IBM, 1 ay sonra yaptığı bir yayında, Google'ın çözdüğü problemi klasik süperbilgisayarlar yardımıyla sadece 2.5 günde çözebileceklerini iddia ettiler ve kuantum üstünlüğü iddiasını reddettiler.
- Kuantum kriptografi ve kuantum anahtar dağıtımı
Kuantum bilgisayarların işlevsel hale getirilmesi bazı güvenlik açıklarını doğurabilecek olsa da, bu sahada da bir silahlanma yarışı görüyoruz. Kuantum kriptografi üzerine çalışarak, kuantum bilgisayarların bile trilyonlarca yılda çözemeyeceği kuantum anahtar dağıtımı, pozisyon-temelli kuantum kriptografi ve Kek protokolü gibi protokoller ve problemler geliştiriyorlar. Bu metotlar, kuantum bilgisayarların yapabileceklerine karşı yeni güvenlik yöntemleri sunmayı amaçlıyor.
- Latis-temelli kriptografi (lattice-temelli kriptografi)
Kuantum sistemlerin doğaları gereği asla çözemeyeceği 'latis-temelli kriptografi' ve 'simetrik anahtar kuantum direnci' gibi metotlar keşfetmeye çalışıyorlar. Yani bir teknoloji, önceki teknolojinin yapamadıklarını yapıyor yapmasına ama, bir yandan önceki metoda karşı geliştirilmiş güvenliğin de yenisi türetiliyor.
- Simetrik anahtar kuantum direnci
Kuantum sistemlerin doğaları gereği asla çözemeyeceği '...simetrik anahtar kuantum direnci' gibi metotlar keşfetmeye çalışıyorlar; amaç, kuantum bilgisayarların bile çözemeyeceği şekilde simetrik anahtarların güvenliğini sağlamaktır.