Trigonometrik Fonksiyon Nedir? Sinüs, Kosinüs ve Tanjant Grafikleri ve Periyodu Nasıl Bulunur?
Çember Üzerindeki Basit Bir Dönüş Sonsuz Dalgalara Nasıl Dönüşüyor?
/content/8ab69623-d858-45b0-b6e0-391208340914.jpeg)
- Özgün
- Trigonometri
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- Birim çemberde açıya karşılık gelen noktanın koordinatları kosinüs ve sinüsü verir; bu yaklaşım trigonometrik fonksiyonları tüm gerçek açılara genişletir.
- Sinüs ve kosinüsün görüntü aralığı [-1, 1], temel periyodu 2π radyandır; tanjant ve kotanjant tüm gerçek değerleri alır ve π radyanda tekrarlanır.
- Grafik dönüşümlerinde katsayılar dalganın yüksekliğini, yatay sıkışmasını ve konumunu değiştirir; paydanın sıfır olduğu noktalar tanjant ve kotanjantta düşey asimptot oluşturur.
Trigonometrik fonksiyon, bir açının ölçüsünü ya da gerçek bir sayıyı çember üzerindeki konum oranlarıyla eşleyen matematiksel bağıntıdır. Başlangıçta dik üçgenlerin kenar uzunluklarını karşılaştırmak için doğan bu bağıntılar, yarıçapı olan bir çember üzerindeki dönme hareketi yardımıyla bütün gerçek sayılara genişletilmektedir. En sık başvurulan dört temel fonksiyon olan sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant, böylece girdiler büyüdükçe aynı değer örüntüsünü düzenli aralıklarla yeniden üretmektedir.
Bir dik üçgenin dar açıları sınırını aşamadığı halde doğadaki ve mühendislikteki pek çok süreç kesintisiz biçimde tekrarlanmaktadır. Ne var ki bu fonksiyonların cebirsel ifadelerine bakıldığında, parantez içindeki bir sayının grafiği doğrudan kendi değeri kadar yana taşıdığı ya da her trigonometrik eğrinin ile arasına sıkıştığı gibi yaygın yanılgılar ortaya çıkmaktadır. Bu yazıda ise dört referans fonksiyonun nitel özellikleri ve ailesindeki katsayıların grafik üzerindeki etkileri adım adım ele alınmaktadır.
Videonun Sayfası: Pi Sayısı Neden Her Yerde?
Trigonometrik Fonksiyon Nedir?
Klasik geometride bir dik üçgenin dar açısı olan seçildiğinde, kenar uzunluklarının birbirine bölünmesiyle sabit oranlar elde edilmektedir. Buna göre dar açının sinüsü karşı dik kenar uzunluğunun hipotenüs uzunluğuna oranıdır.[3] Benzer şekilde aynı dar açının kosinüsü komşu dik kenar uzunluğunun hipotenüse bölünmesiyle bulunmaktadır. Tanjant ise karşı dik kenar uzunluğunun komşu dik kenar uzunluğuna oranı olarak tanımlanmaktadır.[4] Üstelik üçgen büyütülse veya küçültülse bile açı sabit kaldığı sürece söz konusu kenar oranları hiç değişmemektedir.
Ancak dik üçgen yaklaşımı kendi geometrik sınırları içine hapsolmuş bir modeldir, çünkü bir dik üçgenin iç açılarından biri zaten olduğundan incelenen dar açı sıfırdan büyük ve doksan dereceden küçük kalmak zorundadır. Öyleyse sıfır, negatif ya da yüzlerce derecelik dönmeleri içeren matematiksel bir değişim nasıl hesaplanabilir? Bu engeli aşmak için açılar üçgenin kenarlarından koparılıp koordinat düzlemindeki gerçek sayılarla eşlenmekte, böylece açısal oranlar, gerçek sayılar kümesinin uygun alt kümelerinde tanımlı birer fonksiyona dönüşmektedir.
Matematikte bu aileyi oluşturan klasik altı trigonometrik fonksiyon sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekant olarak adlandırılmaktadır.[2] Burada sekant, kosinüsün sıfırdan farklı olduğu her gerçek sayıda bağıntısıyla kurulmaktadır. Benzer şekilde kosekant da sinüsün sıfır olmadığı noktalarda ters çarpanı olarak tanımlanmaktadır. Bu yazıda ise sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant dörtlüsü üzerinde durulmaktadır.
Radyan, Yönlü Açı ve Birim Çember
Açıları gerçek sayı eksenine taşırken derece birimi yerine doğrudan uzunluk oranına dayanan doğal bir ölçü kullanılmaktadır. Merkezdeki bir açının çember üzerinde gördüğü yay uzunluğu ve çemberin yarıçapı olduğunda, radyan ölçüsü şu oranla tanımlanmaktadır:
Bu kesirde bir uzunluk başka bir uzunluğa bölündüğü için elde edilen sayı tamamen boyutsuz olmakta, yani radyan, yanında fiziksel bir birim taşımayan saf bir gerçek sayı niteliği göstermektedir. Saat yönünün tersine yapılan bir tam dönüş değerine, dolayısıyla radyana karşılık gelmektedir. Bu nedenle grafik eksenlerinde gördüğümüz ve aralıkları doğrudan bu boyutsuz açı ölçüsünü temsil etmektedir.
/content/466572d8-0a32-48be-804d-94536d6a976a.jpeg)
Koordinat düzleminde başlangıç kenarı pozitif ekseni üzerine yerleştirilen ve dönme yönüne göre işaret alan açıya yönlü açı denmektedir. Bu sayede her gerçek sayısı, ölçüsü radyan olan bir açı ile bire bir özdeşleştirilebilmektedir. Merkezini orijine yerleştirdiğimiz ve yarıçapını birim seçtiğimiz çembere ise birim çember adı verilmektedir. Açının bitim kenarının bu çemberle kesiştiği noktasının koordinatı kosinüsü, koordinatı ise sinüsü vermekte ve bu nokta biçiminde gösterilmektedir.
Çember üzerindeki bu noktasının orijine uzaklığı daima birim olduğundan, koordinatlar çember denklemini her açıda sağlamaktadır. Buradan trigonometrinin en temel Pisagor özdeşliği doğmaktadır:[3]
Açının bitim kenarı koordinat eksenlerinin ayırdığı dört bölgede ilerledikçe koordinatların işaretleri düzenli olarak değişmektedir. Eksenler üzerindeki açılar ise bu dört bölgenin dışında yer almaktadır. Birinci bölgede hem hem de koordinatı pozitif olduğundan sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjantın dördü de pozitiftir. Oysa ikinci bölgede sadece sinüs pozitif kalmakta, diğer üç fonksiyon negatif değer almaktadır. Buna karşın üçüncü bölgede sinüs ve kosinüs negatifken bunların oranlarından doğan tanjant ve kotanjant pozitif çıkmaktadır. Dördüncü bölgede ise sadece kosinüs pozitif olup diğer üç fonksiyon negatiftir.[7]
Kiriş Tablolarından Birim Çembere Tarihsel Geçiş
Bugün birkaç satırda kurduğumuz bu analitik düzenek, insanlık tarihinde gökyüzü gözlemleriyle başlayan çok uzun bir serüvenin ürünüdür. Trigonometrik fonksiyonların tarihsel gelişimi, matematik ile astronomi arasındaki sıkı bağdan beslenmektedir. Başlangıçta gök cisimlerinin açısal konumlarını hesaplamak isteyen antik bilginler, çember yaylarını doğrudan kiriş uzunluklarıyla ilişkilendirmiştir. Bunun yanında bilinen ilk kiriş tablosu yaklaşık MÖ 140 yılında Hipparkhos tarafından hazırlanmıştır.
Ardından 500 yılı dolaylarında Hint matematikçi Aryabhata, tam kiriş yerine yarım kirişi kullanan tablolar ortaya koymuştur. Bu yarım kirişe karşılık gelen Hint "jya" terimi, Arap matematikçilerce önce "jiba" biçiminde ödünç alınmış ve zaman içinde "jaib" olarak yazılmıştır. Daha sonra Latince çevirmenler bu sözcüğü "kıvrım" anlamına gelen "sinus" kelimesiyle karşılamıştır.[12] Böylece bugün kullandığımız sinüs adı, dilden dile aktarılan bir çeviri zincirinden doğmuştur.
Bilinen ilk gölge tabloları ise yaklaşık 860 yılında Arap bilginler tarafından oluşturulmuştur. 980 yılına ulaşıldığında da Ebu'l-Vefa, biçimindeki iki kat açı özdeşliğini bilmekteydi. Avrupa'da ise Regiomontanus'un De triangulis omnimodis adlı eseri 1533 yılında yayımlanmış, ardından Rheticus kapsamlı sinüs ve kosinüs tablolarını hazırlamıştır. Söz konusu tablolar Rheticus'un ölümünden sonra basılmıştır.[12]
Euler, 1748 tarihli Introductio in analysin infinitorum adlı eserinin birinci cildindeki sekizinci bölümü çemberden doğan aşkın niceliklere ayırmıştır. Euler'in bu bölümde çemberin yarıçapını açıkça kabul etmesi, bugünkü birim çember yaklaşımıyla ortak bir tercih oluşturmaktadır.[13] Ayrıca aynı metinde tanjant sinüsün kosinüse bölümü, kotanjant da kosinüsün sinüse bölümü biçiminde yer almaktadır.[13]
/content/ac04ff8b-cf7b-474c-a2a7-ebc5c00d6c02.jpeg)
Sinüs ve Kosinüs Referans Fonksiyonlarının Özellikleri
Birim çember üzerindeki bir nokta başlangıç konumundan itibaren döndürüldüğünde, her radyanlık tam turda aynı koordinatlara geri gelmektedir. Böylece çember üzerindeki bu kapanma özelliği, gerçek sayılar üzerinde tanımlanan ve referans fonksiyonlarının çıktılarını sonsuza dek yinelenen bir düzene sokmaktadır. Tanım kümesindeki her gerçek girdisi için sıfırdan farklı sabit bir sayısında koşulunu sağlayan fonksiyonlara periyodik fonksiyon denmektedir. Bu tekrar aralığını ölçen sayıya ise periyot adı verilmektedir.
Ancak bir fonksiyonun belirli bir pozitif sayısında kendini tekrarlaması, bulunan sayının en dar tekrar aralığı olduğunu tek başına kanıtlamamaktadır. Örneğin kosinüs fonksiyonu için eşitliği bütün gerçek sayılarda sağlansa da daha küçük bir pozitif gerçek sayının aynı işi yapıp yapamayacağı ayrıca sorgulanmalıdır. Tanımlı her gerçek girdisinde aşağıdaki eşitliği sağlayan en küçük pozitif değerine (böyle bir sayı varsa) fonksiyonun esas periyodu adı verilmektedir:
Birim çemberde hem hem de koordinatlarının tüm işaret ve büyüklük sırasını eksiksiz tamamlaması tam bir dönüş gerektirdiğinden, sinüs ve kosinüs referans fonksiyonlarının esas periyodu radyan olmaktadır. Yani her gerçek sayısı için ve eşitlikleri geçerlidir.
Bu iki referans dalganın dikey doğrultudaki büyüklüğünü ölçmek için ise genlik (İng: "amplitude") kavramı kullanılmaktadır. Genlik, sinüzoidal bir eğrinin yatay orta çizgisinden en yüksek ya da en düşük değerine olan uzaklığıdır. Standart ve grafiklerinde orta çizgi doğrudan yatay eksen () üzerindedir ve eğri bu çizgiden en fazla birim yukarı veya aşağı açılmaktadır. Bu nedenle standart sinüs ve kosinüs referans fonksiyonlarının genliği 'dir.
Tanım Kümesi, Görüntü Kümesi ve Süreklilik
Bir fonksiyonun matematiksel kimliğini incelerken ilk adım, hangi girdileri kabul ettiğini ve karşılığında hangi çıktıları üretebildiğini belirlemektir. Fonksiyonun tanımlı olduğu bütün girdi değerlerinin oluşturduğu kümeye tanım kümesi denmektedir. Gerçek sayı doğrusundaki her girdisi birim çember üzerinde pozitif ya da negatif yönlü bir dönüş açısına karşılık geldiğinden () ve () fonksiyonlarının tanım kümesini bütün gerçek sayılar, yani aralığı oluşturmaktadır.
Fonksiyonun tanım kümesindeki girdilere karşılık ürettiği bütün çıktı değerlerinin kümesine ise görüntü kümesi adı verilmektedir. Birim çember üzerindeki noktasının koordinatları çemberin dışına taşamadığı ve bağıntısıyla sınırlandığı için hiçbir çıktı mutlak değerce 'i aşamamaktadır. Öte yandan çemberin eksenleri kestiği tepe ve çukur konumlarında ile uç değerlerine bizzat ulaşılmaktadır. Dolayısıyla hem sinüsün hem de kosinüsün görüntü kümesi kapalı aralığıdır.
Birim çember üzerindeki dönüş hareketi kesintisiz ilerlemektedir. Bu nedenle her iki referans fonksiyon da bütün gerçek sayılarda sürekli ve düzgün bir yapı sergilemektedir. Bir eğrinin sonsuza doğru ilerlerken gitgide yaklaştığı sınır doğrusuna asimptot denmekte, ancak sinüs ve kosinüs grafiklerinde hiçbir sıçrama, kopukluk, boşluk ya da düşey asimptot bulunmamaktadır. Bu sayede kalemi düzlemden hiç kaldırmadan sonsuza dek uzanan bu pürüzsüz dalgalar, analitik açıdan en düzenli periyodik eğrileri oluşturmaktadır.
Dalga Grafikleri, Sıfırlar ve Simetri
Koordinat düzleminde sinüs ve kosinüs eğrilerini doğru biçimde çizmek için esas periyot aralığını dört eşit çeyreğe bölen beş ana nokta kullanılmaktadır. Örneğin sinüs referans fonksiyonunda bir tam döngü başlangıç noktasından yola çıkmakta, maksimumuna yükselmekte, noktasından geçip minimumuna inmekte ve noktasında tamamlanmaktadır. Kosinüs referans fonksiyonunda ise aynı çeyrek dönem girdileri , , , ve ana noktalarını vermektedir. Böylece elde edilen bu birer tam döngü, ekseni boyunca sağa ve sola sonsuz kez uç uca eklenmektedir. Bu ekleme bütün dalga grafiğini ortaya çıkarmaktadır.
/content/879d7ed0-bcb6-493d-9f16-ca07b96b3848.jpeg)
İki dalga eğrisi üst üste incelendiğinde geometrik biçimlerinin özdeş olduğu, ancak aralarındaki farkın sadece yatay konumdan kaynaklandığı görülmektedir. Bir grafiğin şekli ve boyutu bozulmadan eksenler boyunca sabit bir mesafe taşınmasına öteleme (İng: "shift") denmektedir. Buna göre standart grafiği, grafiğinin yatayda birim sağa ötelenmiş şeklidir. Başka bir deyişle kosinüsün başlangıcında yakaladığı tepe değerine, sinüs eğrisi radyan sonra ulaşmaktadır.
Grafiğin yatay ekseni kestiği konumları belirlemek için fonksiyonun sıfırı (İng: "zero of a function") kavramına başvurulmaktadır. Fonksiyonun sıfırı, çıktıyı sıfırlayan girdi değeridir. Birim çemberde düşey koordinat yatay eksen üzerinde sıfırlandığından, sinüs fonksiyonunun bütün gerçek sıfırları radyanın tam sayı katlarında ortaya çıkmaktadır. Kosinüs fonksiyonunda ise yatay koordinat düşey eksen üzerinde sıfırlandığı için fonksiyonun bütün gerçek sıfırları radyanın tek tam sayı katlarına karşılık gelmektedir.[6]
Negatif açı girdilerinin çıktıyı nasıl etkilediği incelendiğinde iki referans fonksiyon birbirinden keskin biçimde ayrılmaktadır. Tanım kümesindeki her için koşulunu sağlayan bağıntılara tek fonksiyon, koşulunu sağlayanlara ise çift fonksiyon denmektedir. Sinüs bütün gerçek sayılarda eşitliğini sağladığından tek fonksiyondur, başka bir deyişle grafiği orijine göre simetriktir. Oysa kosinüs her gerçek sayıda eşitliğini sağladığından çift fonksiyondur, dolayısıyla grafiği eksenine göre simetriktir.
Dalgaların hangi aralıklarda yükselip hangi aralıklarda alçaldığı, türev bağıntılarının bölgelerdeki işaretinden kesin olarak çıkarılmaktadır. Sinüsün türevi kosinüse eşit olduğundan, kosinüsün pozitif kaldığı yerleri kapsayan her () aralığında sinüs artmakta, aralığında ise azalmaktadır. Benzer şekilde kosinüsün türevi olduğundan, her için kosinüs aralığında azalmakta ve aralığında artmaktadır.[8]
Tanjant ve Kotanjant Referans Fonksiyonlarının Özellikleri
Sinüs ve kosinüs referans fonksiyonlarının birbirine oranlanmasıyla iki yeni trigonometrik referans fonksiyonu inşa edilmektedir. Tanjant fonksiyonu, paydadaki kosinüs sıfırdan farklı olmak koşuluyla şu bölümle tanımlanmaktadır:[4]
Benzer biçimde kotanjant fonksiyonu da sinüsün sıfır olmadığı gerçek sayılarda oranı olarak kurulmaktadır. İki sınırlı koordinatın birbirine bölünmesi, sinüzoidlerden tamamen farklı bir grafik davranışı yaratmaktadır.
Paydadaki kosinüs veya sinüs değerleri sıfıra çok yaklaştığında bölümün mutlak değeri istenildiği kadar büyüyebilmektedir. Bu nedenle tanjant ve kotanjant fonksiyonlarının görüntü kümesi açık aralığı, yani bütün gerçek sayılar kümesi 'dir. Yani sinüs ve kosinüste gördüğümüz kapalı aralık sınırı bu iki fonksiyon için kesinlikle geçerli değildir. Ayrıca her iki fonksiyonun da sonlu bir maksimum ya da minimum değeri bulunmadığından, tanjant ve kotanjantta sinüzoidlerdeki anlamıyla bir genlik kavramı yoktur.
/content/838d8e93-ba57-467b-936b-e1b5cc41cf5b.jpeg)
Bölüm yapısı, bu iki fonksiyonun tekrar düzenini de yarı yarıya daraltmaktadır. Birim çemberde açıya radyan eklendiğinde hem sinüs hem de kosinüs işaret değiştirmekte, ancak ikisinin birbirine oranında eksi işaretler sadeleşmektedir. Dolayısıyla tanjant ve kotanjant referans fonksiyonlarının esas periyodu değil, radyandır. Hesaplamalarda sıkça başvurulan özdeşliğinin ise dikkatle kullanılması gerekmektedir. Bu eşitlik sadece tanjantın tanımlı ve sıfırdan farklı olduğu girdilerde geçerli olmaktadır. Sözgelimi noktasında tanımsız kalmakta, buna karşın değeri elde edilmektedir.[5]
Bölüm Tanımı ve Düşey Asimptotlar
Bir rasyonel ifadede paydayı sıfırlayan hiçbir gerçek sayı tanım kümesine dahil edilememektedir. Tanjantın paydasındaki ifadesi her tam sayısı için açılarında sıfırlandığından, fonksiyonunun tanım kümesi (), yani kümesidir. Kotanjantta ise paydadaki ifadesi noktalarında sıfırlandığından, fonksiyonunun tanım kümesi (), başka bir deyişle kümesidir.
Öyleyse girdi değerleri tanım kümesinden çıkarılan bu sınır noktalarına çok yaklaştığında grafikte ne yaşanmaktadır? Örneğin değişkeni değerine soldan (birinci bölgeden) yaklaşırken çıktısı 'e, çıktısı ise pozitif taraftan 'a yaklaşmaktadır. Pozitif bir sayının sıfıra çok yakın pozitif sayılara bölünmesi sonucunda çıktıları yönünde sınırsız büyümektedir. Bu nedenle doğrusu grafikte bir düşey asimptot oluşturmaktadır.
Ne var ki değişkeni aynı sınırına sağdan (ikinci bölgeden) yaklaştığında hala civarında pozitif kalırken negatif yönden 'a gitmektedir. Bu durumda çıktıları yönünde hızla küçülmektedir. Sınır doğrusunun solunda , sağında ise yönelimi bulunduğundan asimptotun iki yakası tek bir sonlu fonksiyon değeriyle birleştirilememektedir. Böylece esas periyot olan tekrarı uygulandığında, tanjantın bütün düşey asimptotları (), kotanjantın düşey asimptotları ise () doğruları olarak dizilmektedir.
Temel Kollar, Sıfırlar ve Monotonluk
Düşey asimptotlar koordinat düzlemini dikey şeritlere ayırdığı için tanjant ve kotanjant grafikleri birbirinden bağımsız sonsuz sayıda koldan oluşmaktadır. Tanjant referans fonksiyonunun temel kolu açık aralığında incelenmekte ve tanımsız uç noktalar grafiğe dahil edilmemektedir. Çizimde merkez noktasının yanı sıra (ve bir sonraki kolda ) gibi çeyrek dönem değerleri kılavuz olarak kullanılmaktadır. Kotanjant referans fonksiyonunda ise temel kol için açık aralığı alınmakta, uçlardaki ve tanımsız kalırken ara çeyrek noktalarında , ve değerlerinden geçilmektedir.
Bölüm biçimindeki bir fonksiyonun sıfırı, paydayı sıfırlamamak şartıyla payı sıfır yapan girdilerden gelmektedir. Tanjantta denklemini çözen () açılarında olduğundan tanjantın bütün gerçek sıfırları noktalarıdır. Kotanjantta ise paydaki kosinüsü sıfırlayan ve sinüsü sıfırdan farklı bırakan () açıları fonksiyonun bütün gerçek sıfırlarını oluşturmaktadır.[6]
Gündelik anlatımlarda tanjant ve kotanjant için sıkça duyulan "grafiği kesiklidir" ifadesi önemli bir kavram yanılgısına yol açabilmektedir. Aslında hem tanjant hem de kotanjant kendi tanım kümesinde tamamen sürekli ve düzgün fonksiyonlardır. Burada kastedilen ayrıklık, sadece tanımsız asimptot konumlarının kolları birbirinden ayırmasını ifade etmektedir. Tanımlı hiçbir açık aralıkta eğride kopma görülmemektedir. Ayrıca tek fonksiyon olan sinüs ile çift fonksiyon olan kosinüsün bölümünden doğdukları için hem tanjant hem de kotanjant tek fonksiyondur ve ikisinin de grafiği orijine göre simetriktir.
Her bir kolun yönelimi incelendiğinde sinüs ve kosinüsteki dalgalı iniş çıkışların yerini tek yönlü bir akışın aldığı görülmektedir. Tanjant fonksiyonunun türevi ifadesidir. Bu türev tanımlı her gerçek girdide pozitif kaldığından, tanjant her bir kolunda kesin artandır. Kotanjantın türevi ise tanımlı her gerçek girdide negatif değer aldığından, kotanjant her kolunda kesin azalandır.[8] Ancak bu kesin artanlık ve azalanlık özelliği her kolun kendi sınırları içinde geçerli olmaktadır. Asimptotun sol yanında yönüne yükselen çıktılar sağ yanda bölgesinden yeniden başladığı için bütün tanım kümesini kapsayan kesintisiz bir artanlık bulunmamaktadır.
/content/808e11a4-c17e-49b4-abbc-1de9cd68ee74.jpeg)
Türetilen Fonksiyonlarda Periyot ve Grafik Dönüşümleri
Dört referans fonksiyon olan sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjanttan hareketle çok daha geniş bir fonksiyon ailesi üretilebilmektedir. Bu referanslardan türetilen trigonometrik fonksiyonlar, ve kısıtlarını sağlayan gerçek katsayılarıyla genel olarak şu cebirsel biçimde ifade edilmektedir:
Toplama ve çıkarma işaretlerini tek bir gösterimde birleştirmek amacıyla ve kısaltmaları yapıldığında ifade biçimine kavuşmaktadır. Buradaki ve koşulları özel bir önem taşımaktadır. Söz konusu kısıtlar, fonksiyonun sabit bir değere inerek yatay bir doğruya dönüşmesini önlemektedir.[1]
Bu dört parametrenin grafik üzerindeki etkisini ayrı ayrı ezberlemek gerekmemekte, bunun yerine tek bir noktanın düzlemde nasıl yer değiştirdiğini takip etmek bütün cebirsel işleyişi göstermektedir. Referans eğrisindeki herhangi bir noktasında aynı iç girdiyi elde etmek için eşitliğinin sağlanması gerekmektedir. Dolayısıyla yeni apsis olurken, çıktı değeri de ile çarpılıp ile toplanmaktadır:
Ayrıca koordinatlar üzerindeki bu eşleme, çarpanların işareti negatif olduğunda grafiğin yönünü de ters çevirmektedir. Örneğin dış çarpan olduğunda ordinatların işareti değişmektedir, dolayısıyla dikey değişime eksenine göre bir yansıma katılmaktadır. İç çarpan alındığında ise apsislerin işareti ters döndüğünden yatay dönüşüme eksenine göre bir yansıma katılmaktadır.
Genlik, Esas Periyot, Germe ve Sıkıştırma
Bir fonksiyon grafiğinin eksenlerden birine paralel doğrultuda orantılı biçimde açılıp uzatılmasına germe, orantılı biçimde daraltılıp yakınlaştırılmasına ise sıkıştırma denmektedir. Nokta eşlemesindeki dış çarpan , referans grafiğin koordinatlarını doğrudan çarptığı için olduğunda dikey germe, olduğunda ise dikey sıkıştırma meydana getirmektedir.
Türetilen ve sinüzoidlerinde dalganın orta çizgiden uzaklığı bu çarpanla büyüyüp küçüldüğünden genlik değerine eşittir. katsayısının işareti mutlak değeri içinde kalktığından genlik pozitif kalmakta ve olduğunda dalga eksenine göre yansımaktadır. Tanjant ve kotanjant dönüşümlerinde ise genlik tanımlanmadığından katsayısı sadece kolların dikliğini belirleyen bir dikey germe ya da sıkıştırma çarpanı olarak görev yapmaktadır.
Parantezin içindeki katsayısı ise nokta eşlemesinde apsisleri sayısına böldüğü için sezgilerin tersine işleyen bir yatay etki doğurmaktadır. Yatay uzunluklar çarpanıyla değişmektedir, dolayısıyla olduğunda grafik yatayda sıkıştırılmakta, olduğunda ise yatayda gerilmektedir. Bir tam döngünün veya temel kolun yatay genişliği aynı oranda değiştiği için esas periyot da doğrudan değerine bölünmektedir.
Bu nedenle esas periyot, türetilen sinüs ve kosinüs fonksiyonlarında , türetilen tanjant ve kotanjant fonksiyonlarında ise bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Aynı zamanda bu bağıntılardaki mutlak değer, iç katsayı verildiğinde de periyodun daima pozitif kalmasını sağlamaktadır. İncelemeye geçmeden önce sinüs, tanjant ve kotanjantın tek fonksiyon özdeşliğinden ya da kosinüsün çift fonksiyon özdeşliğinden yararlanılarak içerideki katsayısı her zaman pozitif duruma getirilebilmektedir.
Çözümlü örnek 1 fonksiyonunun pozitif iç katsayılı biçimi, genliği ve esas periyodu nedir?**
Verilenler: Dış ve iç katsayıları negatif olan trigonometrik fonksiyonu.
İstenen: Fonksiyonun pozitif iç katsayılı yazılışı, genliği ve esas periyodu, yani .
1. adım: Sinüs tek fonksiyon olduğu için eşitliği uygulanarak parantez içindeki katsayı pozitif yapılmaktadır:
2. adım: Sinüzoidin genliği dış katsayının mutlak değerine eşit olduğundan çarpanının mutlak değeri alınmaktadır:
3. adım: Türetilen sinüs fonksiyonunun esas periyodu için referans periyot olan sayısı iç katsayının mutlak değerine bölünmektedir:
Sonuç: Fonksiyon pozitif iç katsayıyla biçiminde ifade edilmekte olup genliği , esas periyodu ise radyandır.
Faz Kayması, Öteleme ve Simetri Değişimi
Çarpma işlemlerinin ardından gelen toplama ve çıkarma sabitleri grafiği düzlemde taşımaktadır. Türetilen fonksiyonunda grafiğin yatay eksen boyunca ne kadar ötelendiğini gösteren niceliğe faz kayması denmektedir. Burada parantez içindeki sabitini tek başına yatay öteleme miktarı sanmak yaygın bir tuzaktır. Oysa nokta eşlemesindeki apsisinde başlangıcı incelendiğinde gerçek faz kaymasının olduğu açıkça görülmektedir. Dışarıdaki sabiti ise iken grafiği birim yukarı, iken birim aşağı öteleyerek sinüzoidlerin yeni orta çizgisi olan doğrusunu belirlemektedir.
/content/08832770-a1db-47cc-96d1-98b762783104.jpeg)
Bu ötelemeler sonucunda referans fonksiyonların küme özellikleri de belirli kurallara göre güncellenmektedir. Her gerçek girdisi için tanımlı kaldığından türetilen sinüzoidlerin tanım kümesi olarak korunmaktadır. Görüntü kümesi ise aralığının ile ölçeklenip birim ötelenmesi sonucunda kapalı aralığına dönüşmektedir. Türetilen sinüs ve kosinüs eğrilerinde maksimum değer , minimum değer ise olduğundan grafiği bilinen bir dalgada genlik yarı açıklık bağıntısıyla da hesaplanmaktadır.
Türetilen tanjant ve kotanjantta ise ve olduğu sürece görüntü kümesi yine kalmaktadır. Ne var ki dışlanan girdiler ve düşey asimptotlar her için tanjantta , kotanjantta ise doğrularına taşınmaktadır. Ayrıca genel dönüşüm uygulandığında sinüs, tanjant ve kotanjantın tek fonksiyon simetrisi orijinden ayrılarak noktası etrafındaki merkezi simetriye dönüşmekte, dolayısıyla ötelenmiş eğri genel durumda orijine göre simetri özelliğini korumamaktadır. Çift fonksiyon olan kosinüsün simetri eksenlerinden biri ise doğrusuna yerleşmektedir.
Dönüşümlü bir grafiği hatasız çizmenin en güvenilir yolu çeyrek dönem eşitlemesidir. Bu yaklaşımda trigonometrik ifadenin içi referans fonksiyonun çeyrek dönem açılarına eşitlenerek için çözülmekte, böylece tüm yatay dönüşümler tek adımda toplanmaktadır. Örneğin sinüs ve kosinüste iç ifade ve değerlerine eşitlendiğinde bir tam döngünün beş ana noktası doğrudan elde edilmektedir.
Çözümlü örnek 2 fonksiyonunun esas periyodu, faz kayması, görüntü kümesi ve bir döngüsündeki beş ana noktası nedir?**
Verilenler: Dört dönüşüm parametresi içeren kosinüs fonksiyonu.
İstenen: Fonksiyonun esas periyodu , faz kayması, görüntü kümesi ve bir tam döngüsündeki beş ana nokta.
1. adım: Parantez içindeki kesir terimlerine ayrılarak , , ve katsayıları açık biçimde yazılmaktadır:
2. adım: Esas periyot bağıntısıyla, faz kayması ise oranıyla hesaplanmaktadır:
3. adım: Sinüzoidin görüntü kümesi kapalı aralığında yerine konularak uç değerler bulunmaktadır:
4. adım: Bir döngünün çeyrek dönem apsislerini bulmak amacıyla kosinüsün içi sırasıyla ve açılarına eşitlenmektedir:
5. adım: Elde edilen girdilerinde temel kosinüs değerleri ile çarpılıp eklenerek beş ana noktanın ordinatları hesaplanmaktadır:
Sonuç: Fonksiyon birim sağa ve birim yukarı ötelenmiş olup genliği , esas periyodu , simetri eksenlerinden biri ve görüntü kümesi kapalı aralığıdır. Ayrıca aralığındaki tam döngü , , , ve noktalarından geçmektedir.
Aynı muhakeme negatif iç katsayılı sinüzoidlerde ve farklı başlangıç aralıklarında da büyük kolaylık sağlamaktadır. İçerideki katsayısı negatif olduğunda tek veya çift fonksiyon özdeşliğiyle eksi işareti dışarı alınmaktadır, böylece faz kaymasının yönü hatasız okunmaktadır. Ayrıca sinüs ile kosinüs birbirinin ötelenmiş biçimleri olduğu ve her döngü sonsuz kez yinelendiği için tam döngüyü farklı aralıklardan başlatan pek çok cebirsel ifade düzlemde aynı sinüzoid eğrisini üretebilmektedir.
Çözümlü örnek 3 fonksiyonunun esas periyodu, genliği, faz kayması ve dikey ötelemesi nedir?**
Verilenler: İç katsayısı negatif olan sinüs fonksiyonu.
İstenen: Fonksiyonun pozitif iç katsayılı biçimi, esas periyodu , genliği, faz kayması ve dikey ötelemesi.
1. adım: Sinüs tek fonksiyon olduğu için dönüşümüyle eksi işareti dışarı alınmaktadır:
2. adım: Elde edilen ve katsayılarından genlik ve esas periyot bulunmaktadır:
3. adım: İç sabit ve iç çarpan kullanılarak faz kayması hesaplanmaktadır:
Sonuç: Fonksiyon biçimine çevrilmekte olup esas periyodu , genliği , sağa faz kayması ve yukarı dikey ötelemesi birimdir. Aynı zamanda özdeşliği uyarınca aynı eğri olarak da ifade edilebilmektedir. Buradaki birimlik öteleme yarım periyoda karşılık gelmekte ve katsayısının eksi işaretiyle birleşerek grafiğin konumunu değiştirmemektedir.
Tanjant ve kotanjant dönüşümlerinde ise çeyrek dönem eşitlemesi aynı anda düşey asimptot sınırlarını da ortaya çıkarmaktadır. Örneğin tanjantta iç ifade ve uçlarına, kotanjantta ise ve uçlarına eşitlendiğinde temel kolun tanımsız sınır doğruları hemen belirlenmektedir. Ardından bu açık aralığı dört eşit parçaya bölen üç ara apsis hesaplanmakta, böylece olduğunda kolun eksene göre yansıyarak yön değiştirdiği anlaşılmaktadır.
Çözümlü örnek 4 fonksiyonunun esas periyodu, düşey asimptotları, merkezi simetri noktası ve bir temel kolundaki üç ara noktası nedir?**
Verilenler: Yansıma ve öteleme içeren tanjant fonksiyonu.
İstenen: Fonksiyonun esas periyodu , genel düşey asimptot denklemi, merkezi simetri noktası ve bir temel kol üzerindeki üç çeyrek dönem koordinatı.
1. adım: Fonksiyondaki , , ve parametreleri belirlenerek tanjantın esas periyodu formülüyle hesaplanmaktadır:
2. adım: Tanım kümesinden çıkarılan düşey asimptot doğruları için iç ifade her tam sayısında değerlerine eşitlenmektedir:
3. adım: Bir temel kolun sınır asimptotları için iç ifade ve uçlarına eşitlenmekte, merkezi simetri koordinatı ise eşlemesinden bulunmaktadır:
Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?
4. adım: Açık aralığını dört eşit parçaya bölen , ve apsislerindeki fonksiyon değerleri hesaplanmaktadır:
Sonuç: Fonksiyonun esas periyodu , düşey asimptotları her için doğruları ve merkezi simetri noktası koordinatıdır. Dış çarpan değeri eksenine göre yansıma yarattığından aralığındaki kol azalan yönelim göstermekte ve sırasıyla , ile noktalarından geçmektedir.
Çözümlü örnek 5 fonksiyonunun bir temel kolunun uç asimptotları, esas periyodu ve üç ara noktası nedir?**
Verilenler: Öteleme ve dikey germe içeren kotanjant fonksiyonu.
İstenen: Bir temel kolun tanımsız uçları, esas periyot ve kol üzerindeki üç çeyrek dönem koordinatı.
1. adım: Kotanjantın temel kol sınırlarını bulmak için iç ifade ve değerlerine eşitlenmektedir:
2. adım: İki uç asimptot arasındaki yatay açıklıktan fonksiyonun esas periyodu hesaplanmaktadır:
3. adım: Açık aralığını dört eşit parçaya bölen , ve apsislerindeki ordinatlar bulunmaktadır:
Sonuç: Fonksiyon ve düşey asimptotlarında tanımsız olup esas periyodu birimdir. Bu aralıktaki temel kol , ve noktalarından geçmektedir.
Doğadaki Döngülerde ve Fizikte Sinüzoidal Modelleme
Trigonometrik fonksiyonlarda yatay eksendeki değişkeninin yerini zaman değişkeni aldığında, cebirsel katsayılar doğrudan ölçülebilir fiziksel süreçlere dönüşmektedir. Bir tam dalga döngüsünün tamamlanması için geçen süre esas periyot ile gösterilirken, birim zamanda tamamlanan çevrim sayısı frekans olarak adlandırılmaktadır. Frekans ile periyot birbirinin tersi olduğundan, uluslararası birim sisteminde (SI) frekans birimi saniyenin tersi (), yani hertz () olarak tanımlanmaktadır:[10]
Zamana bağlı biçimindeki bir dalga denkleminde parantez içindeki katsayısı olan , birim zamanda taranan radyan miktarını gösteren açısal frekansı temsil etmektedir. Birim zamandaki çevrim sayısı (veya ) ile açısal frekans arasında eşitliği geçerli olmaktadır. Bu nedenle saniyede bir tam salınım yapılması, yani frekans değeri, açısal frekansa karşılık gelmektedir.
Aynı zaman sinüzoidinde parantez içindeki sabiti radyan cinsinden faz gecikmesini gösterirken, dalganın zaman eksenindeki gerçek yatay ötelemesi olan zaman gecikmesi şu oranla hesaplanmaktadır:[9]
Burada açısal bir büyüklük olan ile zaman birimi taşıyan değerlerinin sayısal olarak birbirine karıştırılmaması zorunludur. Standart kosinüs eğrisi tepe değerine başlangıç anında ulaşmaktadır. Faz gecikmesi barındıran bir dalgada ise ilk maksimumun konumu açısal gecikmesi kadar değil, zaman gecikmesi kadar sağa kaymaktadır.
/content/5e70f447-6707-4ad6-a58f-210436c13c3c.jpeg)
Çözümlü örnek 6 dalgasının esas periyodu, zaman gecikmesi ve ilk maksimumuna ulaştığı an nedir?**
Verilenler: Genliği , açısal frekansı ve faz gecikmesi olan zaman sinüzoidi.[9]
İstenen: Dalganın bir tam döngüsünün süresi , zaman gecikmesi ve ilk maksimumun gerçekleştiği anı.
1. adım: Açısal frekans değeri kullanılarak bir tam döngünün süresi olan esas periyot bulunmaktadır:
2. adım: Faz gecikmesi açısal frekans değerine bölünerek gerçek zaman gecikmesi hesaplanmaktadır:
3. adım: Standart kosinüs ilk tepe noktasına anında ulaştığı için bu başlangıç zamanı kadar ötelenmektedir:
Sonuç: Dalganın bir tam döngüsü zaman birimi sürmekte olup zaman gecikmesi zaman birimidir. Ötelenmiş eğri değerindeki ilk maksimumuna anında ulaşmaktadır.
Dönme Dolap ve Günışığı Süresi Modelleri
Dairesel hareket yapan mekanik sistemler, sinüzoid katsayılarının gerçek ölçümlerle nasıl eşleştiğini somut biçimde göstermektedir. Sabit hızla dönen bir çember üzerindeki noktanın yerden yüksekliği zamana göre izlendiğinde, çemberin yarıçapı ve merkez yüksekliği doğrudan sinüzoidin cebirsel parametrelerini belirlemektedir. Böylece geometrik uzunluklar ile dalga katsayıları arasında bire bir karşılık kurulmaktadır.
Çözümlü örnek 7: Cedar Point'teki Giant Wheel dönme dolabında en alt noktadan binen bir yolcunun yerden yüksekliğini veren sinüs modeli nedir?
Verilenler: Çapı olan, yüksekliğinde bir platform üzerinde durarak toplam yüksekliğe ulaşan ve iki tam turunu dakika saniyede ( saniye) tamamlayan dönme dolap. Modelde yolcunun çemberin dış kenarı üzerinde yer aldığı kabul edilmektedir.[1]
İstenen: Yolcu anında en alt noktadayken saniye cinsinden zamanına bağlı yerden yüksekliği (, fit cinsinden) veren sinüzoid denklemi.
1. adım: Çemberin yarıçapından genlik , platform yüksekliği ile yarıçapın toplamından ise orta çizgi bulunmaktadır:
2. adım: İki tam tur saniye sürdüğünden bir turun esas periyodu ve iç katsayı hesaplanmaktadır:
3. adım: Sinüs fonksiyonu en küçük değerini açısında aldığı için başlangıcı bu faza ayarlanarak model kurulmaktadır:
Sonuç: Yolcunun herhangi bir saniyesindeki yerden yüksekliği fit cinsinden denklemiyle ifade edilmektedir.
Kurulan bu dönme dolap denklemindeki her sayı doğrudan geometrik bir uzunluğu temsil etmektedir. Çemberin yarıçapı olan , modelin genliğidir. Dönme dolap merkezinin yerden yüksekliği olan değeri de orta çizgiyi () belirlemektedir. Dolayısıyla buradaki genlik değeri, merkezin altına ve üstüne yapılan dikey açılma miktarını göstermektedir. Genlik, yolcunun yerden ulaştığı maksimum yükseklik değildir.
Benzer bir modelleme yaklaşımı, yıl boyunca düzenli biçimde uzayıp kısalan günışığı süreleri için de uygulanabilmektedir. Örneğin Alaska'daki Fairbanks kentinde 2009 yılı boyunca her ayın 21'inde kaydedilen günışığı süreleri incelendiğinde, en uzun sürenin saat ve en kısa sürenin saat olduğu görülmektedir. Uç değerlerin ortalaması olan saat orta çizgiyi, yarı açıklık olan saat ise genliği vermektedir. Böylece en kısa gün başlangıç () kabul edildiğinde, zaman değişkeni ay birimiyle ölçüldüğünde ve yıllık döngü için esas periyot ay alındığında günışığı modeli şu biçimde yazılmaktadır:
Ancak gözlemsel veri noktalarına bu şekilde elle bir sinüzoid uydurmak kesin bir işlem değildir. Bu tür ampirik modeller sadece eldeki ölçümlere yakın geçen pürüzsüz bir eğri sağlamayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla Fairbanks kentinin 2009 yılı verilerinden elde edilen bu denklem yerel bir yaklaşım sunmakta olup farklı coğrafi konumlar ya da başka yıllar için geçerli genel bir günışığı bağıntısı niteliği taşımamaktadır.
Basit Harmonik Hareket, Ses ve Devreler
Klasik mekanikte bir fiziksel niceliğin zamanla sinüzoidal olarak değiştiği salınımlara basit harmonik hareket adı verilmektedir. Bu harekette cismin konumu zamana bağlı olarak biçiminde ifade edilebilmektedir. Sözgelimi sürtünmesiz yatay bir düzlemde tek boyutlu salınan ve buradaki yay sabiti olmak üzere doğrusal geri çağırıcı kuvvet yasasına uyan yay ve kütle düzeneği, bu saf sinüzoidal hareketin temel fiziksel örneğini oluşturmaktadır.
Öte yandan her periyodik salınım doğrudan basit harmonik hareket denklemini sağlamamakta, sözgelimi yerçekimi altında salınan basit bir sarkacın hareket denklemi genel açılarda doğrusallık göstermemektedir. Buna karşın sarkaç ancak küçük salınımlar sınırında incelendiğinde yaklaşımı devreye girmekte, dolayısıyla sistem bu sınır koşulu altında sinüzoidal modele uymaktadır.[10]
Mekanik titreşimlerin bir ortamda yayılmasıyla oluşan ses dalgalarında da trigonometrik parametreler doğrudan duyusal karşılıklar kazanmaktadır. Ses frekansının insan kulağındaki algısal karşılığı sesin perdesi olarak adlandırılmaktadır. Dalga üzerinde ardışık iki sıkışma bölgesi gibi birbirini izleyen aynı özellikli noktalar arasındaki uzaklık ise dalga boyu () değerini vermekte olup yayılma hızı şu çarpıma eşittir:
Aynı ortamda fiziksel koşullar sabit tutulduğunda, açık havada işitilebilir frekans aralığındaki seslerin yayılma hızı frekanstan neredeyse bağımsızdır.[19] Yani tiz sesler havada daha hızlı ilerlememektedir. Yayılma hızı sabit kaldığından frekans ile dalga boyu ters orantılı değişmekte, örneğin frekans iki katına çıktığında dalga boyu yarıya düşmektedir.
Gerçek dünyadaki pek çok fiziksel sistemde ise sabit genlikli yapı zamanla bozulmaktadır. Örneğin enerji kaybının bulunduğu sönümlü salınımlarda genlik üstel olarak küçülmekte, dolayısıyla konum gibi üstel çarpanlı bir modelle ifade edilmektedir. Benzer bir ayrım direnç () ve kondansatör () içeren doğrusal elektrik devrelerine anında sinüzoidal bir giriş uygulandığında da görülmektedir.[11] Devrenin toplam yanıtında başlangıçta geçici terimler yer almaktadır. Kararlı sinüzoidal yanıt analizi ise bu geçici bileşenler sönümlendikten sonra geriye kalan periyodik rejimi ele almaktadır.
/content/f2f75e6a-bf1b-4f89-bb77-35eda13b628c.jpeg)
İlişkili Trigonometrik Fonksiyonlar, Özdeşlikler ve Tersleri
Dört referans fonksiyonun yanında yer alan sekant ve kosekant fonksiyonları, birim çemberdeki Pisagor özdeşliğinin iki farklı biçimde yeniden yazılmasını sağlamaktadır. Kosinüsün sıfırdan farklı olduğu () her gerçek sayıda temel özdeşliğin iki yanı değerine bölündüğünde tanjant ile sekantı bağlayan özdeşlik elde edilmektedir:[18]
Aynı yaklaşımla sinüsün sıfırdan farklı olduğu () girdilerde ile bölme yapıldığında özdeşliği ortaya çıkmaktadır. Bu iki özdeşlik, tanjant ya da kotanjant barındıran ifadelerin sekant ve kosekant türünden yeniden yazılmasına olanak tanımaktadır.
İki açının toplamı veya farkı alındığında ise trigonometrik fonksiyonlar doğrusal biçimde dağılmamaktadır. Sözgelimi değeri genel olarak toplamından farklı çıkmakta ve sinüs fonksiyonu iki yanda da aynı işaret düzenini koruyan toplam ve fark özdeşliğini sağlamaktadır:[18]
Kosinüsün toplam ve fark özdeşliğinde ise işaret sırası ters dönmektedir, yani toplam açıda sağdaki işlem çıkarmaya, fark açıda ise toplamaya dönüşerek biçimini almaktadır. Benzer şekilde eşitliğin iki tarafının da tanımlı olduğu açılarda tanjantın toplam ve fark özdeşliği şu oranla verilmektedir:
Tarihsel hesaplamalarda kosinüsün özel dönüşümleri olarak tanımlanan fakat günümüzde daha az kullanılan trigonometrik fonksiyonlar da bulunmaktadır. Örneğin versinüs fonksiyonu farkıyla tanımlanmakta ve yarım açı bağıntısı üzerinden değerini almaktadır.[14] Haversinüs fonksiyonu ise versinüsün yarısına karşılık gelmektedir. Bu fonksiyon biçiminde kurulmakta, dolayısıyla ifadesine eşit olmaktadır.[15]
Bir çıktı değerinden hareketle açının kendisi bulunmak istendiğinde ise önemli bir cebirsel güçlük ortaya çıkmaktadır. Sinüs, kosinüs ve tanjant fonksiyonları periyodik yapıları nedeniyle aynı çıktıyı sonsuz sayıda farklı açıda ürettiğinden tüm tanım kümeleri üzerinde bire bir özellik göstermemektedir. Bu nedenle ters trigonometrik fonksiyonları tanımlayabilmek amacıyla referans fonksiyonların tanım kümeleri, görüntü kümesinin tamamını tek bir kez tarayan uygun ana değer aralıklarına daraltılmaktadır.
Bu kısıtlama kuralına göre arksinüs ( veya ), sinüs fonksiyonunun aralığına daraltılmasıyla kurulmaktadır, böylece tanım kümesi ve görüntü kümesi kapalı aralığı olmaktadır. Arkkosinüs ( veya ) ise kosinüsün kapalı aralığına kısıtlanmasıyla kurulmaktadır. Böylece arkkosinüs fonksiyonu kapalı aralığını kapalı aralığına eşlemektedir. Benzer şekilde arktanjant ( veya ) da tanjantın temel koluna kısıtlanmasıyla tanımlanarak bütün gerçek sayıları () açık aralığına götürmektedir. Uç değerler bu kümeye dahil değildir.
Ana değer kısıtlaması uygulandıktan sonra her ters trigonometrik fonksiyonun grafiği, seçilen aralığa daraltılmış referans fonksiyon eğrisinin doğrusuna göre yansıması olarak elde edilmektedir. Böylece orijinal fonksiyondaki koordinat çiftleri, ters fonksiyon grafiğinde doğrudan noktalarına karşılık gelmektedir.
Trigonometrik Fonksiyonlarda Sık Yapılan Muhakeme Yanılgıları
Trigonometrik fonksiyonların cebirsel ifadeleri ve grafikleri yorumlanırken, görünüşteki basitlik nedeniyle sıkça tekrarlanan bazı kavram yanılgıları ortaya çıkmaktadır. Bu yanılgıların ilk grubu esas periyot kavramının eksik sınanmasından doğmaktadır. Örneğin bir değer tablosunda girdiler radyanlık adımlarla sıralandığında, tablodaki ardışık iki girdi arasındaki bu farkını sinüsün esas periyodu sanma hatası açıkça kaydedilmiştir.[16] Oysa tablodaki adım büyüklüğü keyfi olarak seçilmektedir. Tam dalga döngüsü ise ancak radyanlık aralıkta tamamlanmaktadır. Ayrıca eşitliğini sağlayan herhangi bir pozitif sayısını bulmak, daha küçük bir pozitif tekrar sayısı olup olmadığını araştırmadan bu değeri esas periyot ilan etmek için yeterli değildir.
İkinci büyük yanılgı kümesi, dönüşüm ailesindeki iç ve dış katsayıların anlamlarını yanlış okumaktan kaynaklanmaktadır. Örneğin parantez içindeki sabitini katsayısına bölmeden tek başına faz kayması sanmak ya da zamana bağlı denklemindeki faz gecikmesi açısını zaman gecikmesiyle karıştırmak grafiğin yatay konumunu yanlış yere taşımaktadır. Benzer biçimde negatif katsayıların negatif genlik ya da negatif periyot doğuracağını sanmak da yanıltıcı olmaktadır, zira hem genliği hem de esas periyot her zaman pozitif değer almaktadır. Ayrıca dönme dolap örneğinde genlik, yerden ulaşılan en büyük yüksekliği () değil, sadece orta çizgiden itibaren ölçülen yarı açıklığı () göstermektedir.
Üçüncü yanılgı alanı ise grafiklerin süreklilik, monotonluk, simetri ve ters fonksiyon gösterimlerinde karşımıza çıkmaktadır. Tanjant fonksiyonunun her bir kolunda kesin artan olması, eğrinin düşey asimptotlar üzerinden atlayarak bütün tanım kümesinde tek parça halinde artan olduğu anlamına gelmemektedir. Sözgelimi düşey asimptotunun sol tarafında yönüne tırmanan çıktılar, doğrunun hemen sağ tarafında ucundan yeniden başlamaktadır. Benzer şekilde tek fonksiyonlara yatay ve dikey öteleme uygulandığında simetri merkezi noktasına taşındığından, ötelenmiş grafiğin hala orijine göre simetrik olduğunu söylemek yanlıştır. Son olarak ters fonksiyon yazılışı olan ifadesindeki üst indisini kuvvet sanarak bunu çarpmaya göre tersiyle karıştırmak da kaçınılması gereken temel bir gösterim hatasıdır.[17]
/content/0e092dca-672a-4bc3-882d-6205fa2104a8.jpeg)
Sonuç
Trigonometrik fonksiyonlar, birim çember üzerindeki yönlü açı oranlarını gerçek sayı doğrusunda periyodik dalga ve kol eğrilerine taşıyan temel matematiksel bağıntıları oluşturmaktadır.[2] Bu ailede yer alan dönüşüm yapısı da genlik, esas periyot ve faz kaymasının ayrı ayrı çözümlenmesini sağlamaktadır. Bir dik üçgenin dar açılarından yola çıkan bu fonksiyonlar, çember üzerindeki tekdüze dönüş hareketini sadece dört cebirsel katsayı () yardımıyla genliği, sıklığı, yatay konumu ve orta çizgisi ayarlanabilen evrensel bir dalga diline tercüme etmektedir.
Ne var ki sabit katsayılı tek bir sinüzoid şablonu, doğadaki her titreşimi veya her tekrarlı süreci tek başına ve kusursuz biçimde temsil edememektedir. Söz konusu şablon basit sarkaçta sadece küçük açı yaklaşımı () altında geçerli olmaktadır. Ayrıca enerji yitiren sönümlü titreşimlerde biçimindeki üstel çarpanlara gereksinim duyulmakta, doğrusal elektrik devrelerinde ise kararlı durum ancak başlangıçtaki geçici yanıt sönümlendikten sonra bu modelle açıklanabilmektedir.[11] Bununla birlikte çember üzerindeki basit bir dönüşten doğan bu dört referans fonksiyon, hem periyodik doğa olaylarını okumanın ilk anahtarını sunmakta hem de karmaşık sinyalleri bileşenlerine ayıran ileri matematiksel analiz yöntemlerine doğrudan zemin hazırlamaktadır.
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 21:50:05 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24195
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.