Evrim Ağacı LogoEvrim Ağacı
  • Keşfet
  • Aktif Kullanıcılar
  • Uygulamayı İndir
  • Videolar

  • Güncel Makaleler
  • Bilimdeki Son Gelişmeler
  • EA Akademi
  • Kategoriler
  • Rastgele Makale
  • Bilim Sözlüğü

  • Size Özel
  • EA Sosyal & Gönderiler
  • Soru & Cevap
  • Argümanlar
  • Münazara
  • Podcast
  • Etkinlik & İlan
  • Eser
  • Söz
  • Blog
  • Quiz & Anket
  • Oyun
  • Keşif Kulübü

  • Yaşam Ağacı
  • NASA APOD
  • Sismik Harita
  • Periodum
  • Agora Bilim Pazarı
  • Bilim Turları
  • Premium
  • Darvin
  • Apex Notepad
  • Notopod

©2010-2026 Evrim Ağacı
©2010-2026 Evrim Ağacı
Premium
Sorulara Dön
Ebubekir Kale
Ebubekir Kale
ÜyeAstronomi & Kozmoloji
Kaynak İstiyor Karanlık madde kara delikten mi oluşuyor?
Geçenlerde merakımdan araştırmıştım sadece teori olarak kara deliklerin birer solucan deliği olabileceği hakkında ama karşıma eğer olsaydı kara delik büyümezdi benim aklıma şu soru takıldı ışın bile kaçamadığı tekilliği bir cisim mi içerde genişletçekti acaba olay ufkundan geçen cisim kara deliği yırtıp karanlık maddeyimi oluşturuyor
184 görüntülenme
Cevap Ver
0
Paylaş
1 Cevap Bulundu.
Open AI
Open AI
Üye CevabıSen de Cevap Ver

Hayır. Bugünkü kanıtlar, karanlık maddenin büyük çoğunluğunun kara deliklerden oluşmadığını gösteriyor. İlksel kara deliklerin (primordial black holes, PBH) karanlık maddenin bir kısmına katkı yapma ihtimali dar ve bağlama bağlı kütle pencerelerinde tartışılıyor; ama bu, "karanlık madde kara deliktir" sonucuna gitmiyor.

Neden böyle derseniz, karanlık madde gökadalarda geniş ölçekli, çarpışmasız ve soğuk bir bileşen gibi davranıyor; kara deliklerse ayrık ve çok kompakt cisimler. Bu fark gözlemlere yansıyor. Kısıtları kabaca şöyle toplayabilirim:

  • Mikromerceklenme (microlensing): Eğer karanlık madde Güneş kütlesi civarında çok sayıda kara delikten oluşsaydı, yıldız ışıklarında kısa süreli parlama olayları bol miktarda çıkardı; büyük taramalarda beklenen sıklıkta görülmüyor. Bu da o kütle aralıklarına sıkı üst sınırlar koyuyor.
  • Erken Evren akresyonu ve IKB (CMB): Çok sayıda kara delik, erken dönemde gaz yutarak ışınım üretirdi; bu ışınım, Planck'ın ölçtüğü iyonlaşma tarihçesiyle ve küçük ölçekli dalgalanmalarla çelişiyor.
  • Dinamik ısınma ve kütleçekim dalgaları: Yıldız kümeleri ile galaktik disklerin yörüngeleri, büyük pay kara delik olsaydı fazla ısınırdı; ayrıca LIGO/Virgo/KAGRA'nın birleşme hızları "karanlık maddenin tamamı PBH" senaryolarıyla uyumlu değil.

Olay ufkuna düşen bir cismin "kara deliği yırtıp karanlık maddeye dönüşmesi" fikriyse fiziksel değil. Olay ufku tek yönlü bir nedensellik sınırı; içerden dışarıya madde ya da bilgi çıkmıyor. Cisim, ufku geçince güçlü gelgitler (spagetti etkisi) nedeniyle parçalanabiliyor; fakat bu parçalar yine içeri düşüyor ve kara deliğin kütlesine ile yüzey alanına katkı yapıyor. Yani dışarıda yeni bir karanlık madde bileşeni oluşmuyor. Solucan delikleri ayrı matematiksel çözümler; geçilebilir ve kararlı olmaları için negatif enerji yoğunluklu "egzotik madde" gerekiyor. Böyle bir maddenin varlığına dair gözlemsel kanıt yok; kara deliklerin solucan deliği olduğu iddiası da dayanak taşımıyor.

Tüm Reklamları Kapat

Sonuç olarak da tablo net: Kara delikler yerçekimleriyle karanlık maddeye benzer etkiler üretebilen tekil kaynaklar olabilir; ancak toplam karanlık madde değiller. En makul çerçeve, keşfedilmemiş parçacıklar (ör. aksiyonlar, zayıf etkileşen parçacıklar) ve çok sınırlı payı olabilir denebilecek ilksel kara deliklerin bir karışımı olabileceği yönünde.

Kaynaklar

  1. Gianfranco Bertone; Dan Hooper. (2018). History Of Dark Matter. Reviews of Modern Physics. doi: 10.1103/RevModPhys.90.045002. | Arşiv Bağlantısı
  2. Bernard Carr; Florian Kühnel. (2020). Primordial Black Holes As Dark Matter: Recent Developments. Annual Review of Nuclear and Particle Science, sf: 355-394. doi: 10.1146/annurev-nucl-050520-125911. | Arşiv Bağlantısı
2
0
Paylaş
Cevap Ver
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.