hasar almadıkça yenilenmeyen ve bolunmeyen hücreler gibi vücut ve kemik hücrelerimiz bölünmeyi durdurarak yaşlanmayı durdursa olmaz mı?

Merhaba

Aslında hücrelerin bölünmeyi durdurması yaşlanmayı durdurmaz aksine bazı durumlarda yaşlanmanın bir parçasıdır. Zira yaşlanma yalnızca hücre bölünürken oluşan hatalardan kaynaklanmıyor. Bölünmeyen sinir ve kalp hücrelerinde dahi zamanla DNA hasarı, bozuk proteinler ve işlevini kaybeden mitokondriler birikebiliyor. Keza kemik de hareketsiz bir yapı değildir. Günlük hareketler sırasında oluşan küçük hasarlar, eski kemik dokusunun kaldırılıp yerine yenisinin yapılmasıyla onarılır. Kemik hücreleri yenilenmeyi bütünüyle bıraksaydı bu küçük çatlaklar giderek birikir, kemiklerimiz daha kırılgan hale gelirdi. Hücrenin bölünmeyi durdurması kansere karşı koruyucu olabilir lakin bu hücreler dokuda biriktiğinde iltihaplanmayı artırıp çevresindeki sağlıklı hücrelere de zarar verebilir. Dolayısıyla yaşlanmayı durdurmanın yolu bütün hücreleri olduğu gibi korumak değil hasarlı hücreleri temizleyebilen, gerektiğinde yenilerini üretebilen bu dengeyi sürdürebilmektir. Saygılarımla.

^[1][1]

 Hayır, tam olarak böyle çalışmıyor. Hatta hücrelerin bölünmesini tamamen durdurmak, yaşlanmayı önlemek yerine dokuların kendini yenilemesini engelleyerek yaşlanmayı hızlandırabilir.

Burada asıl önemli kavramlardan biri telomerler.

Kromozomlarımızın uçlarında, kromozomların bütünlüğünü koruyan özel DNA bölgeleri bulunuyor. Bunlara telomer deniyor. Telomerleri, ayakkabı bağcığının ucundaki plastik parçalara benzetebiliriz. Nasıl ki bu parçalar olmadan bağcık zamanla çözülürse, telomerler de kromozom uçlarının bozulmasını ve birbirleriyle yanlış şekilde birleşmesini önleyen koruyucu yapılar olarak görev yapıyor. Üstelik telomerler yalnızca DNA'dan oluşmuyor; onları koruyan özel proteinlerle birlikte işlev görüyor.

Fakat hücrelerimiz her bölündüğünde küçük bir problem ortaya çıkıyor. DNA'nın eşlenme mekanizması nedeniyle kromozomların uçları tamamen kopyalanamıyor ve telomerler her bölünmede bir miktar kısalıyor. Buna telomer kısalması deniyor.

Telomerler kritik derecede kısaldığında hücre bunu bir tür DNA hasarı olarak algılayabiliyor. DNA hasar yanıtı devreye giriyor ve hücre bölünmeyi kalıcı olarak durdurabiliyor. Buna hücresel senesens yani hücresel yaşlanma deniyor.

Aslında bu, vücudumuz için önemli bir koruma mekanizması. Çünkü telomerleri aşırı kısalmış bir hücrenin bölünmeye devam etmesi, kromozomların birbirine bağlanmasına ve genomun kararsız hâle gelmesine yol açabilir.

Peki telomerler her bölünmede kısalıyorsa neden onları yeniden uzatmıyoruz?

Çünkü bunun için zaten telomeraz adı verilen bir mekanizmamız var. Telomeraz, telomerleri yeniden uzatabilen özel bir ribonükleoprotein kompleksidir. Temel bileşenlerinden biri TERT adlı protein, diğeri ise telomer uzatılması sırasında şablon görevi gören TERC adlı RNA'dır.

Kısacası:

Telomer = kromozomun koruyucu ucu

Telomeraz = bu ucu yeniden uzatabilen moleküler mekanizma

Ancak telomerazı bütün hücrelerde sürekli aktif tutmuyoruz. Çünkü telomerlerini koruyabilen bir hücre çok uzun süre bölünebilir. Bu özellik normal hücreler için gençliğin devamı gibi görünse de kanser hücreleri için büyük bir avantajdır. Nitekim kanser hücrelerinin büyük bölümünde telomerlerin korunmasını sağlayan mekanizmalar yeniden aktive edilir ve böylece hücreler normal bölünme sınırlarını aşabilir.

Dolayısıyla telomer kısalması biraz paradoksal bir mekanizma. Bir taraftan hücrelerin yaşlanmasına katkıda bulunurken, diğer taraftan kontrolsüz hücre çoğalmasını sınırlayarak kansere karşı koruma sağlayabiliyor.

Bu nedenle “telomerleri sürekli uzatalım ve yaşlanmayı durduralım” kadar basit bir çözüm yok.

Üstelik yaşlanma yalnızca telomerlerin kısalmasından ibaret değil. DNA hasarının birikmesi, epigenetik değişiklikler, mitokondriyal bozulmalar, protein dengesinin bozulması, hücresel senesens ve kök hücrelerin yenilenme kapasitesinin azalması gibi birçok mekanizma birlikte rol oynuyor.

Bilim insanları elbette telomerazı yeniden aktive etmek, telomerleri korumak ve yaşlanmış hücreleri ortadan kaldırmak gibi yöntemleri araştırıyor. Deney hayvanlarında telomerazın yeniden aktive edilmesinin bazı yaşlanma belirtilerini tersine çevirebildiğini gösteren çalışmalar da var.

Fakat laboratuvarda bir yaşlanma mekanizmasını düzeltmek, insanlarda yaşlanmayı durdurabildiğimiz anlamına gelmiyor. Bugün telomerazı güvenli ve kontrollü biçimde artırarak genel yaşlanmayı durdurduğunu kanıtlamış bir tedavi bulunmuyor. Üstelik kanser riski de bu çalışmaların en önemli sorunlarından biri.

Dolayısıyla sorunun cevabı aslında biraz paradoksal:

Yaşlanmayı durdurmak için hücrelerin bölünmesini tamamen durdurmamız gerekmiyor. Tam tersine, hücrelerin gerektiğinde bölünebilmesi, gerektiğinde ise hasarlı olduklarında durabilmesi gerekiyor.

Belki de gelecekte amaç yaşlanmayı tek bir mekanizmayı değiştirerek durdurmak değil; telomerler, DNA hasarı, kök hücreler, mitokondriler ve hücresel senesens gibi birçok sistemi aynı anda dengede tutabilmek olacak.

^[1]