Evrimsel psikoloji nedir ve insan davranışlarını nasıl açıklar?

Evrimsel psikoloji, fiziksel özelliklerimiz gibi insan zihninin ve davranış kalıplarının da doğal seçilim yoluyla şekillendiğini savunan yaklaşımdır. Ben işin mutfağındayım, yani genetik tarafındayım. Moleküler düzeyde DNA ile uğraşırken beynin işleyişine veya davranış bilimlerine dair büyük laflar etmek bazen boyumu aşabilir ama en nihayetinde her davranışın altında evrimsel bir tarih yatar.

Bugün akademide bazı sosyal bilimciler insan zihnini doğuştan boş bir levha gibi görmeye bayılıyor. Hatta bu yüzden biyoloji ve sosyal bilimler bölümleri arasında zamanında az kavga çıkmadı, kampüs koridorlarındaki o eski akademik ego savaşları hala devam eder. Fakat gerçek şu ki, atalarımızın Afrika savanalarında hayatta kalmasını ve üremesini sağlayan bilişsel adaptasyonları bugün hala kafatasımızın içinde taşıyoruz.

Peki bu ne anlama geliyor?

Çok temel bir örnek vereyim, tatlı ve yağlı yiyeceklere olan zaafımız. Avcı toplayıcı geçmişimizde yüksek kalori bulmak büyük bir meseleydi. Şekeri ve yağı bulan atamız onu afiyetle yedi, hayatta kaldı ve bu genetik yatkınlığı bize aktardı. Bugün her köşe başında bir market varken geçmişteki bu muazzam adaptasyon bizi obeziteye sürüklüyor. Evrimsel psikoloji tam olarak eş seçimi, kıskançlık, fedakarlık, yabancı korkusu gibi evrensel davranışlarımızın, atalarımızın geçmişte karşılaştığı hangi çevresel problemlere çözüm olarak geliştiğini araştırır.

Tabii işin biraz dedikodu ve eleştiri kısmına girmeden edemeyeceğim. Sırf yayın sayısını artırmak, akademik teşvik almak için laboratuvar yüzü görmeden, sadece masabaş��nda 'bu davranış kesin şu işe yarıyordu' diye destan yazan bir evrimsel psikolog güruhu da var. Biz genetikçiler, test edilemeyen ve literatürde 'Just-So Stories' yani uyduruk hikayeler olarak anılan bu varsayımlara epey dudak bükeriz. Çünkü bir davranışın evrimsel adaptasyon olduğunu iddia ediyorsanız, bunun izlerini popülasyon genetiği düzeyinde de gösterebilmeniz gerekir. Genetik kanıtını bulamadığınızda o anlattı��ınız çok mantıklı senaryo bir anda elinizde patlar. Ancak elde sağlam moleküler veriler olduğunda, evrimsel psikoloji insan doğasını anlamamız için elimizdeki en keskin ve sarsıcı araçlardan biridir.