Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al
Soru ve Cevap
19 Kasım 2026 Perşembe
Soru ve Cevap
19 Kasım 2026 Perşembe
Kurumuş salyadan kuduz bulaşmaz. Islak salyanın taştan açık bir yaraya temas etmesi ise sadece tıbbi kılavuzların ihtiyat payından ibarettir, dünya genelinde taş, sopa veya benzeri cansız nesneler üzerinden bulaşmış doğrulanmış tek bir kuduz vakası bile yoktur.
Kuduz etkeni dış ortam koşullarına dayanıklı bir mikroorganizma değildir, dış yüzeyi lipid zarfla kaplı son derece narin bir RNA virüsüdür. Prospektüslerdeki katı saklama koşulları gibi düşünebilirsiniz, virüs açık havada nemini kaybettiği anda o koruyucu yağ kılıfı dağılır ve enfeksiyon yeteneği tamamen biter. Güneş ışığı, rüzgar ve kuruluk birleştiğinde virüsün dakikalar içinde biyolojik aktivitesi tükenir. Taşın üzerindeki salya kuruduysa elinizi veya yaranızı sürdüğünüz şey artık canlı bir virüs değil, sadece inaktif protein ve tuz tortusudur.
Kurumamış ve taze salya senaryosunda ise virüs sıvı kaldığı sürece bir süre canlı kalabilir. Kılavuzlar buna ısırık dışı temas der ve teorik risk sınıfına alır. Ancak bu riskin hayata geçmesi için kuduz bir hayvanın tam o dakikalarda oraya salyasını bırakmış olması, sizin de kanayan taze bir yarayı o ıslak bölgeye doğrudan sürtmeniz gerekir. Tıbbın ihtiyatlı dili her senaryoyu kaydeder fakat literatürde cansız yüzeylerden insana geçmiş tek bir vaka bildirimi dahi yer almamaktadır.
Yine de ortada şüpheli taze bir sıvıyla açık yara teması varsa internetteki felaket senaryolarını okumak yerine yapılacak şey basittir. Yarayı hiç vakit kaybetmeden bol su ve sabunla en az on beş dakika boyunca yıkamak gerekir. Sabun, virüsün o narin lipid kılıfını fiziksel olarak parçalayarak nötralize eder. Ardından en yakın sağlık kuruluşuna başvurup durumu hekime anlattığınızda, gerekli görürlerse temas sonrası aşı takvimini başlatırlar.
Bir içeriği kaydettiğiniz an, beyniniz o bilgiyi edinme görevini tamamlanmış sayar. Sorun hafızanızın bozuk olması değil, kaydet butonunun yarattığı sahte tatmin duygusudur. Kaydetmek zihinsel gerilimi anında sıfırlar, gerilim bittiğinde ise o içeriği tekrar açmanız için gereken nörobiyolojik motivasyon ortadan kalkar.
Sosyal medyada kalsa bunu hemen dikkat eksikliğine, dopamin krizine ya da popüler kültürün dilinden düşmeyen travmalara bağlarlar. Klinik ortamda günün önemli bir kısmını internetten duyduğu havalı teşhislerle içeri girip kendine hastalık yakıştıranları dinleyerek geçiren biri olarak söyleyeyim, mesele pek patolojik değil. Beyin tembel bir organdır, metabolik olarak en az enerjiyi harcayacağı yolu seçer. Bir makaleyi sindirmek veya uzun bir videoyu izleyip kavramak ciddi bir glikoz ve bilişsel efor ister. Oysa kenardaki yer imi simgesine basmak bir saniye sürer. Bastığınız an beyniniz bilgiyi dış bir diske aktardığını varsayar, biz buna bilişsel yük aktarımı diyoruz. Zeigarnik etkisi yapay şekilde kırılır ve zihin o dosyayı kapatır.
Burada asıl işleyen mekanizma anksiyete yönetimidir. Bilgiyi kaçırma korkusu (FoMO), içeriği o an tüketmeseniz bile kaydettiğinizde sahte bir kontrol duygusuyla hafifler. Literatürde buna dijital istifçilik deniyor, hatta son araştırmalar bu durumu toplayıp asla tüketmeyen dijital hamster davranışı olarak ele alıyor. Kaydetme refleksi, bilginin kendisinden bağımsız bir ödül sağlar. O içeriği gelecekteki daha zeki, daha disiplinli ve sınırsız vakti olan hayali bir versiyonunuza paslarsınız. Pratikte o hayali kişi hiçbir zaman var olmaz, günün sonunda ekran karşısında pestili çıkmış sıradan bir yorgunluk kalır.
Sınırsız dijital alan aynı zamanda seçilim baskısını tamamen yok eder. Fiziksel dünyada yer bittiğinde neyi saklayıp neyi atacağınızı seçmek zorundasınızdır, dijitalde ise depolama neredeyse bedavadır. Bedava olan ve her an ulaşılabileceği sanılan bilgi, evrimsel mantık gereği zihinde değerini kaybeder. Beyin de nereye kaydettiğini bile hatırlamadığı yüzlerce yığının arasına dönmek yerine, akışta karşısına çıkan taze ve zahmetsiz uyarıcıya kaymayı tercih eder.
Tartışmasız bir şekilde köpek balıkları çok daha eski Kazanan açık ara kıkırdaklı dostlarımız, hem de öyle birkaç bin yıl değil, kabaca 50 milyon yıl farkla ağaçlardan önce bu gezegendeydiler.
Köpek balıklarının ait olduğu kıkırdaklı balıklar (Chondrichthyes) soyuna dair en erken fosil kanıtları Geç Ordovisyen ile Erken Silüryen dönemine, yani günümüzden yaklaşık 420 ila 450 milyon yıl öncesine kadar uzanıyor. Okyanus tortullarında bulunan dermal pul fosilleri, köpek balığı benzeri erken yırtıcıların sularda çoktan turlamaya başladığını gösteriyor. Hatta diş ve iskelet fosilleriyle desteklenen esas köpek balığı çeşitlenmesi de Erken Devoniyen döneminde devasa bir sıçrama yapıyor.
Peki yeşil devlerimiz ağaçlar o sırada neredeydi derseniz, henüz ortalıkta yoklardı Karaları kaplayan ilk ormanlar ve gerçek anlamda ağaç kabul ettiğimiz odunsu gövdeli bitkiler, örneğin fosil kayıtlarındaki meşhur Wattieza veya Archaeopteris gibi taksonlar, ancak Orta ve Geç Devoniyen döneminde, yani yaklaşık 385 ila 390 milyon yıl önce sahneye çıktı. Karasal bitkiler elbette daha önce vardı, fakat kök, iletim demetleri ve odun dokusuyla yükselen bildiğimiz ağaç formunun evrimleşmesi epey zaman aldı.
Evrimsel biyolojide zaman algımızı tamamen altüst eden en tatlı plot twistlerden biri bu Köpek balıkları sadece ağaçlardan değil, dinozorlardan, çiçekli bitkilerden hatta Satürn'ün halkalarından bile daha kıdemli bir soy hattını temsil ediyor. Filogenetik ağaçları incelerken yüz milyonlarca yıldır birden fazla büyük kitlesel yok oluştan sağ çıkıp günümüze kadar ulaşan bu genetik mirasa fangirl'lük yapmamak gerçekten elde değil.
Enerji, kendi başına uzayda süzülen bağımsız bir nesne veya somut bir töz değildir, fiziksel sistemlerin ve alanların durumunu tanımlayan korunumlu bir özelliktir. Eğer madde kavramını durgun kütlesi olan parçacıklar, yani atomlar ve moleküller anlamında ele alıyorsak, evet, enerji kütleli maddeden bağımsız olarak var olabilir. Işık fotonları veya uzayzamanda yayılan kütleçekim dalgaları bunun en somut örneğidir. Ancak enerjinin hiçbir fiziksel alan, dalga veya sistem olmaksızın, tek başına "saf enerji" halinde var olması modern fizik açısından mümkün değildir.
Dönem sonu yazılı kağıtlarını okurken veya sınıfta tahtaya ilk kez enerji tanımını yazarken öğrencilerin gözünde hemen bilimkurgu filmlerindeki o mavi parlayan güç küreleri canlanıyor :) Veli toplantılarında "hocam bizim çocuk saf enerji saçıyor" diyen velilerimi tebessümle dinlesem de fizikteki gerçek biraz daha farklı. Enerji, bir şeyin "kendisinden yapıldığı" bir hammadde ya da kavanoza doldurulabilecek bir akışkan değildir. Emmy Noether'in bize gösterdiği üzere enerji, fizik yasalarının zaman içindeki simetrisinden kaynaklanan matematiksel bir korunum niceliğidir. Yani enerji her zaman bir şeyin enerjisidir, tek başına sahnede duran bir oyuncu değildir.
Klasik fizikte madde ile enerji birbirinden tamamen ayrı iki kutu gibi düşünülürdü, fakat Einstein'ın kütle enerji eşdeğerliği ve ardından gelen kuantum alan teorisi bu sınırları kökten dönüştürdü. Kuantum alan teorisine göre evrenin temeli katı bilyeler gibi parçacıklardan değil, tüm uzayı dolduran kuantum alanlarından oluşur. Kütleli maddeler bu alanların uyarılmaları olduğu gibi, durgun kütlesi sıfır olan fotonlar da elektromanyetik alanın uyarılmalarıdır. Fotonlar klasik anlamda birer madde değildir, ancak momentum ve enerji taşırlar.
Sonuç olarak enerji, klasik anlamdaki kütleli maddeden bağımsız olarak elektromanyetik radyasyon ya da alan dalgalanmaları biçiminde uzayda yayılabilir. Fakat hiçbir fiziksel taşıyıcıya, alana veya kuantum durumuna bağlı olmayan, boşlukta kendi kendine var olan soyut bir enerji evrende mevcut değildir.
Varlık, elinize mezura ya da tartı alıp doğrudan ölçeceğiniz bağımsız bir fiziksel büyüklük değildir. Temel ayrımı baştan koyalım, varlık bir şeyin yokluğun karşıtı olarak gerçeklikte yer tutması ve nedensel süreçlerde bir fark yaratabilmesidir. Neye dayandığı sorusu benimsediğiniz ontolojik çerçeveye göre değişir. Fiziksel dünyada maddeye, enerjiye ve uzayzaman ilişkilerine dayanırken, mantıkta ya da matematikte çelişkisiz yapısal bağıntılara dayanır. Ölçüm ise varlığın kendisini bir bütün olarak tartmak değil, yalnızca onun dış dünyayla girdiği etkileşimleri ve belirli niteliklerini sayısallaştırmaktır.
Sosyal medyada sürekli "bilim her şeyi ölçer, demek ki varlık da ölçülebilen bir şeydir" minvalinde aforizmalar görüp derin bir iç çekiyorum. arkadaşlar o iş öyle değil. 17. yüzyıldan beri her popülerleşme dalgasında tekrar ısıtılıp önümüze konan temel bir kavram kargaşası bu. Bir elektronun, bir yıldızın ya da bir hücrenin varlığını doğrudan ölçemezsiniz. Ölçtüğünüz şey onun kütlesi, elektriksel yükü, konumu veya yaydığı fotonlardır. Varlık, bu ölçülebilir niteliklerin ve etkileşimlerin gerisinde işleyen ontolojik bir durumdur, tek başına bir deney tüpüne koyabileceğiniz bir değişken değildir.
Nasıl ölçülür meselesine gelirsek, orada da durum farksız. Sanılıyor ki dışarıda hazır bekleyen nesneler var ve biz elimizde cihazlarla gidip onları yakalıyoruz. Tarih bunun tam tersi örneklerle dolu. 18. yüzyılda doğa filozofları yanmanın sebebi sandıkları ve aslında hiç var olmayan flogiston maddesini tartmak için sayfalarca deney tutanağı tutmuş, kül ağır çıkınca da işin içinden çıkamamıştı. Güncel bilim felsefesinde, özellikle geçerlilik ve ölçüm tartışmalarında çok net gösterildiği gibi süreç tersine işler. Önce pratik ve tutarlı ölçüm modelleri inşa edilir, bu modeller dünyayı başarıyla açıkladığı ölçüde ölçülen şeye nesnel bir varlık atfederiz. Yani bir şeyin varlığı ölçümün ön şartı gibi görünse de bilimsel uzlaşıda varlık statüsü, geçerli kılınmış ölçüm pratiklerinin bir sonucudur.
Kısacası varlık bir gösterge ibresinin değeri değildir, o ibrenin neden hareket ettiğini açıklayan nedensel zemindir. Neye dayandığı sorusunun tek bir yanıtı yok, fiziksel etkileşimlerden kavramsal ilişkilere kadar uzanır. Ölçümle arayabileceğiniz şey de varlığın kendisi değil, yalnızca var olanın bıraktığı izlerdir.