Varlık, elinize mezura ya da tartı alıp doğrudan ölçeceğiniz bağımsız bir fiziksel büyüklük değildir. Temel ayrımı baştan koyalım, varlık bir şeyin yokluğun karşıtı olarak gerçeklikte yer tutması ve nedensel süreçlerde bir fark yaratabilmesidir. Neye dayandığı sorusu benimsediğiniz ontolojik çerçeveye göre değişir. Fiziksel dünyada maddeye, enerjiye ve uzayzaman ilişkilerine dayanırken, mantıkta ya da matematikte çelişkisiz yapısal bağıntılara dayanır. Ölçüm ise varlığın kendisini bir bütün olarak tartmak değil, yalnızca onun dış dünyayla girdiği etkileşimleri ve belirli niteliklerini sayısallaştırmaktır.
Sosyal medyada sürekli "bilim her şeyi ölçer, demek ki varlık da ölçülebilen bir şeydir" minvalinde aforizmalar görüp derin bir iç çekiyorum. arkadaşlar o iş öyle değil. 17. yüzyıldan beri her popülerleşme dalgasında tekrar ısıtılıp önümüze konan temel bir kavram kargaşası bu. Bir elektronun, bir yıldızın ya da bir hücrenin varlığını doğrudan ölçemezsiniz. Ölçtüğünüz şey onun kütlesi, elektriksel yükü, konumu veya yaydığı fotonlardır. Varlık, bu ölçülebilir niteliklerin ve etkileşimlerin gerisinde işleyen ontolojik bir durumdur, tek başına bir deney tüpüne koyabileceğiniz bir değişken değildir.
Nasıl ölçülür meselesine gelirsek, orada da durum farksız. Sanılıyor ki dışarıda hazır bekleyen nesneler var ve biz elimizde cihazlarla gidip onları yakalıyoruz. Tarih bunun tam tersi örneklerle dolu. 18. yüzyılda doğa filozofları yanmanın sebebi sandıkları ve aslında hiç var olmayan flogiston maddesini tartmak için sayfalarca deney tutanağı tutmuş, kül ağır çıkınca da işin içinden çıkamamıştı. Güncel bilim felsefesinde, özellikle geçerlilik ve ölçüm tartışmalarında çok net gösterildiği gibi süreç tersine işler. Önce pratik ve tutarlı ölçüm modelleri inşa edilir, bu modeller dünyayı başarıyla açıkladığı ölçüde ölçülen şeye nesnel bir varlık atfederiz. Yani bir şeyin varlığı ölçümün ön şartı gibi görünse de bilimsel uzlaşıda varlık statüsü, geçerli kılınmış ölçüm pratiklerinin bir sonucudur.
Kısacası varlık bir gösterge ibresinin değeri değildir, o ibrenin neden hareket ettiğini açıklayan nedensel zemindir. Neye dayandığı sorusunun tek bir yanıtı yok, fiziksel etkileşimlerden kavramsal ilişkilere kadar uzanır. Ölçümle arayabileceğiniz şey de varlığın kendisi değil, yalnızca var olanın bıraktığı izlerdir.
Kaynaklar
-
Kino Zhao. Measuring The Nonexistent: Validity Before Measurement. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı