Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Bir virüsün yapay olup olmadığını anlamanın yolu, genomunda insan elinin bıraktığı moleküler dikiş izlerini, bilinen laboratuvar iskeletlerini ve yapay kodon tercihlerini aramaktan geçer. Doğal evrim rastgele mutasyonlarla ve dağınık bir seçilimle ilerlerken, laboratuvarda üretilen veya modifiye edilen bir virüs arkasında belirgin mühendislik imzaları bırakır.

Moleküler biyolojide hiç kimse sıfırdan sihirli bir şekilde devasa bir virüs genomu sentezlemez. Genellikle laboratuvarda önceden karakterize edilmiş, tezgahta elden ele dolaşan standart bir viral iskelet kullanılır ve araya hedeflenen gen parçaları eklenir. Bu eklemeleri yaparken restriksiyon enzimleri dediğimiz moleküler makaslar kullanılır. Genom diziliminde tuhaf, düzenli aralıklarla yerleştirilmiş kesim bölgeleri veya bilinen bir klonlama vektörünün DNA kalıntıları sırıtıyorsa, işin içinde bir tezgâh olduğu hemen anlaşılır. Moleküler alemde hiçbir makas izi gizli kalmaz, dedikodusu yeni nesil dizileme cihazına mutlaka düşer.

Bir diğer kritik gösterge ise kodon optimizasyonu ve protein yapısındaki tasarım mantığıdır. Laboratuvarda insan hücresinde fırtınalar koparsın diye tasarlanan bir viral protein, genellikle insan hücrelerinin en çok tercih ettiği kodonlarla baştan aşağı cilalanır. Doğal bir virüste ise vahşi konaklardan kalma dağınık, hatta bazen hücresel olarak verimsiz görünen kodonlar ve kusurlu mutasyonlar bulunur. Üstelik bir proteinin hedef reseptöre bağlanma bölgesi yapay olarak tasarlandıysa, bilgisayar modellemelerinin öngördüğü en kusursuz geometri hedeflenir. Doğa ise kusursuz bir mühendis gibi değil, eldeki döküntüyü çalıştıran bir tamirci gibi davranır, simülasyonların aklına gelmeyecek kadar karmaşık ve özgün bağlanma çözümleri üretir.

Son olarak virüsün filogenetik soy ağacına bakılır. Yeni izole edilen bir virüsün vahşi doğadaki yakın akrabalarıyla olan mutasyon basamakları adım adım takip edilebiliyorsa bu durum doğal kökeni kanıtlar. Nitekim SARS-CoV-2 üzerinde yapılan kapsamlı genomik ve yapısal analizler, virüsün bilinen hiçbir laboratuvar omurgasına dayanmadığını, reseptör bağlayan protein kısımlarının insan aklından çıkamayacak kadar doğal ve özgün bir evrimsel geçmişe sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Evet, WPS PIN kodunu biliyorsanız veya modeminizde bu özellik açıksa Wi-Fi şifrenizi bulabilirsiniz. WPS protokolünün çıkış amacı zaten uzun ve karmaşık şifreleri tek tek girmeye üşenen kullanıcılara pratik bir yol sunmaktı. Bir cihaz doğru PIN ile kimlik doğrulamasını tamamladığında, modem ağın WPA veya WPA2 parolasını o cihaza doğrudan aktarır.

Kağıt üzerinde harika bir kullanıcı kolaylığı gibi duran bu sistem, gerçekte prod ortamına bilerek açık kapı bırakmak gibi bir güvenlik zafiyetine dönüştü. WPS PIN yapısı sekiz basamaklı bir sayıdan oluşuyor ve son basamağı yalnızca sağlama toplamı (checksum). İşin kötüsü, protokol tasarımı gereği modemler ilk dört basamağı ve kalan üç basamağı ayrı paketlerde doğruluyor. Bu mimari hata yüzünden yüz milyon kombinasyonluk arama havuzu bir anda yaklaşık on bir bin denemeye düşüyor. Yıllardır bilinen bu açık sayesinde kaba kuvvet (brute force) yöntemleriyle PIN dakikalar içinde çözülüp modemden açık metin şifre rahatlıkla çekilebiliyor.

Kendi unuttuğunuz şifreyi öğrenmek istiyorsanız ve modemin altındaki etikette yazan PIN elinizdeyse, WPS destekleyen bir araç veya işletim sistemiyle ağa bağlanıp şifreyi görebilirsiniz. Ancak güncel modemlerin çoğu ardışık başarısız denemelerde kendini kilitliyor veya WPS varsayılan olarak kapalı geliyor. WPA3 standardında ise bu mekanizma tamamen terk edildi. Şifrenizi unuttuysanız modeme kabloyla bağlanıp yönetim arayüzünden kontrol etmek ve hazır girmişken güvenlik açığı yaratmaması için WPS özelliğini tamamen kapatmak en temiz yoldur.

Sorunuzda bahsettiğiniz denklemler, görelilik kuramında zamanın akış hızını belirleyen hıza bağlı zaman genişlemesi ile kütleçekimsel zaman genişlemesi bağıntılarıdır. Uzayda hızlandıkça zamanınızın yavaşlamasının temel sebebi, evrendeki her cismin uzay zaman dokusunda aslında daima tek bir sabit süratle, yani ışık hızıyla seyahat etmesidir.

Bunu zihnimizde canlandırmak için sakin bir pazar sürüşü hayal edelim. Kuzeye doğru saatte yüz kilometre sabit hızla giden bir aracın direksiyonunu hafifçe doğuya kırarsanız, doğu yönünde bir hız kazanırsınız fakat kuzeye doğru ilerleyişiniz zorunlu olarak yavaşlar. Evren de bize tıpkı böyle sabit bir hız bütçesi verir. Koltuğunuzda sakince otururken tüm bütçenizi zamanda geleceğe doğru ilerlemek için harcarsınız. Ancak uzayda gaza basıp hareket etmeye başladığınızda, bu sabit bütçenin bir kısmını uzay boyutlarına aktarırsınız. Haliyle zamanda ilerleme süratiniz düşer. Işık hızına ulaştığınızda ise bütçenin tamamı uzaydaki harekete harcanır ve zaman sizin için durur.

Formüllerdeki harflerin fiziksel anlamlarına bakarsak, hıza bağlı zaman genişlemesi denkleminde:

• t sıfır (öz zaman): Hareketi bizzat yaşayan nesnenin veya yolcunun kolundaki saatin ölçtüğü süredir.
• t: Dışarıda duran bir gözlemcinin ölçtüğü, yani genişleyip uzamış zamandır.
• v: Cismin uzaydaki bağıl hızıdır.
• c: Evrensel hız sınırı olan ışık hızıdır.
• Gama (Lorentz faktörü): Bir bölü karekök içindeki ifadedir ve hızınız ışık hızına yaklaştıkça zamanın ne kadar esneyeceğini belirleyen çarpandır.

Eğer bahsettiğiniz diğer formül kütleçekimsel zaman genişlemesi ise oradaki harfler şunları temsil eder:

• G: Evrensel kütleçekim sabitidir.
• M: Çekim alanını oluşturan gezegen veya yıldız gibi kütleli cismin kütlesidir.
• r: Bu kütlenin merkezine olan uzaklığınızdır. Kütleçekim kuyusunun derinliklerinde zaman daha yavaş akar.

Peki bu denklemler yalnızca tahtada kalan teorik fanteziler midir? Kesinlikle hayır. En somut kullanım alanı cebimizdeki navigasyon sistemleridir. Yörüngedeki GPS uyduları yüksek hızla döndükleri için saatleri yerdeki saatlere göre her gün yaklaşık yedi mikrosaniye geri kalır. Diğer yandan Dünya'nın kütleçekim alanından daha uzakta oldukları için saatleri her gün yaklaşık kırk beş mikrosaniye hızlı çalışır. Mühendisler bu iki formülü birlikte hesaba katıp net otuz sekiz mikrosaniyelik göreli farkı her gün düzeltmeseydi, haritanız sizi gideceğiniz manav yerine birkaç gün içinde bambaşka bir ilçeye götürürdü. Ayrıca CERN gibi parçacık hızlandırıcılarda ışık hızına yaklaştırılan kısa ömürlü atomaltı parçacıkların bozunma sürelerini hesaplarken ve atmosferimize giren kozmik ışınları incelerken de bu formülleri kullanırız.

Gördüğün iki farklı durum için gökyüzünde tamamen ayrı iki senaryo var. Daha önce gördüğün ve UUİ ile aynı hızda süzülen sarımsı tek ışık, istasyona kenetlenmek üzere yaklaşan ya da istasyondan yeni ayrılmış bir kargo veya mürettebat aracı. Yeni gözlemlediğin yanıp sönen iki kırmızımsı ışık ise uzayda değil, Dünya atmosferinde, tamamen tesadüfi bir açı çakışmasıyla istasyonun rotasına denk gelmiş bir uçağa ait flaşörler.

Yörüngedeki uzay araçları kendi ışıklarını yakıp yeri aydınlatmaz, tıpkı Ay ve gezegenler gibi Güneş ışığını yansıtırlar. Bu yüzden uzaydaki cisimler sabit, sarımsı veya beyaz bir parlaklıkla akar. SpaceX Dragon, Rus Progress veya Cygnus gibi ikmal kapsülleri istasyona yanaşırken veya ayrıldıktan hemen sonra UUİ ile neredeyse aynı yörüngede peş peşe ilerler. Yerden baktığında kolunu uzatıp ölçtüğün o yarım parmaklık açı, yaklaşık 400 kilometre irtifada birkaç kilometrelik güvenli bir takip mesafesine karşılık gelir. Hızları ve doğrultuları istasyonla birebir uyuştuğu için gökyüzünde ikili bir konvoy gibi akarlar.

Yanıp sönen kırmızı ışıklar ise tamamen farklı bir dünyanın kurallarına tabi. Alçak Dünya yörüngesinde çıplak gözle yerden seçilebilecek güçte kırmızı flaşör çakan hiçbir aktif uydu veya uzay aracı bulunmuyor. Yanıp sönen kırmızı ışıklar, havacılık regülasyonlarının tüm uçaklarda zorunlu kıldığı çarpışma önleyici flaşörlerdir. Yaklaşık 10 bin metre irtifada uçan bir yolcu uçağının rotası ile 400 kilometre yukarıdaki istasyonun geçiş çizgisi senin bakış hizanda üst üste bindiğinde, açısal hızlar birkaç saniyeliğine birbirine çok yakın algılanabilir. Bu durum, tamamen iki farklı irtifanın aynı görüş çizgisine denk gelmesinden doğan bir perspektif illüzyonu.

Bu tip gözlemleri teyit etmek amatör gözlemciliğin en eğlenceli tarafı. Sarımsı eşlikçiyi gördüğün tarih ve saati not ettiysen Heavens-Above veya NASA'nın görev kayıtlarından o gün bir Dragon ya da Progress kenetlenmesi olup olmadığını hemen bulabilirsin. Kırmızı ışıklar içinse bir sonraki sefer telefonundan canlı uçuş radarı açıp tam o saniyede üzerinden geçen uçağın kuyruk koduna kadar bakabilirsin.