Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Merhabalar, eğer evrende geçmiş ve gelecek yaşandıysa biz geçmişi hatırlayabiliyoruz. Geleceğe gitmenin bir yolu yok gibi duruyor fakat geleceği hatırlamanın bir yolu olabilir mi, Beynimiz geleceği hatırlayabilir mi?

Mustafa Aytuğ Çatal

Merhabalar, evrende geçmişin zaten yaşanmış olduğunu hem pratik olarak hem de sezgisel olarak biliyoruz. Ancak geleceğin halihazırda yaşanmış olduğunu neden düşünüyorsunuz?

Gelecek zaten yaşanmış olsaydı bence hatırlanabilirdi (daha doğrusu bilinebilirdi). Uzay ile etkileşime girebiliyoruz, uzayın ve zamanın bir bütün olduğunu da biliyoruz ve eğer oralarda bir yerde gelecek yaşanmışsa bunun bilgisine uzay sayesinde bir şekilde ulaşabilirdik sanıyorum.

Geleceği hatırlamak diyince aklıma Arrival filmi geldi. Filmde zamanın akışını algılama biçimimiz geçmiş ve geleceği bakış açımızı değiştiriyor. Zamanı doğrusal algılamak yerine dairesel algılarsak geleceği hatırlayabileceğimize değiniyor film.

0

Paylaş

Uğur Keskin

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Denge buhar basıncı neden dış basınca bağlı değildir?

Yusuf Ocak

Tahminin yarım doğru, ama asıl sebep başka. Dış basınç buharlaşma ve yoğuşma hızını "aynı derecede" etkilemiyor, çünkü bu iki hızı belirleyen şeyler farklı. Denge buhar basıncı sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlı, ortamdaki diğer gazlar dengeyi neredeyse hiç oynatmıyor.

Hız mantığıyla bakalım:

Buharlaşma hızı yüzeydeki moleküllerden kaçmaya yetecek enerjiye sahip olanların sayısına bağlı. Bu da sıcaklığa ve moleküller arası çekim kuvvetlerine bağlı. Üstte hava olması bu enerji dağılımını değiştirmiyor.
Yoğuşma hızı yüzeye çarpıp yapışan buhar moleküllerinin sayısına bağlı, yani buharın kısmi basıncına. Havadaki azot ve oksijen de yüzeye çarpıyor ama yoğuşan onlar değil, sayıma girmiyorlar.

Denge, bu iki hız eşitlenince kurulur ve bunun için buharın kısmi basıncı sıvının kendi değerine ulaşmalı. Dışarıdaki toplam basınç bu hesabın içine girmiyor. Kapalı kaba bir miktar inert gaz basarsan buharlaşma hızı aynı kalır, yoğuşma hızını da buharın kısmi basıncı belirler. Yani denge aynı yerde kurulur.

Termodinamik açıdan: denge, sıvı ve buharın kimyasal potansiyellerinin eşit olması demek. Dış basıncı artırırsan sıvının potansiyeli çok hafif yükselir, çünkü sıvı neredeyse sıkışmaz. Bu küçük değişimi Poynting düzeltmesi veriyor:

p = p* · exp[Vm(P − p*) / RT]

Suyun 25 °C'deki molar hacmiyle (yaklaşık 18 cm³/mol) dış basıncı 1 atm artırsan buhar basıncı yalnızca yaklaşık binde 0,7 yani %0,07 kadar yükselir. Pratikte sıfır sayılır, o yüzden "bağlı değildir" demek iyi bir yaklaşım. Tam doğrusu "çok zayıf bağlıdır".

Kaynama noktası karışıklığı: Dış basınç kaynama noktasını elbette değiştiriyor, ama sebep farklı. Sıvı, buhar basıncı dış basınca eşitlendiğinde kaynar. Buhar basıncı sabit duruyor, hedef olan dış basınç değişiyor. Düdüklü tencerede suyun 100 °C'nin üstünde kaynaması bu yüzden, tencerenin içindeki basınç yükseldiği için buhar basıncının o seviyeye ulaşması daha yüksek sıcaklık gerektiriyor. Kapak açık bir tencerede ise net buharlaşmanın yavaşlaması, havadaki difüzyonun buharı yüzeyden uzaklaştırmasıyla ilgili bir kinetik konu. Denge değerini değiştirmiyor.

Kaynaklar

Peter Atkins, Julio de Paula. Atkins' Physical Chemistry (Phase Equilibria Bölümleri). Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Wikipedia. Vapor Pressure. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

0

Paylaş

Tolga Güler

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Ökaryot canlılar oksijensiz solunum yapmadığı şeklinde biliyorum, internette bazı kişiler yapabilir demiş, yani kısaca ökaryotlar oksijensiz solunum yapar mı?

Ege Demirel

Evet, bazı ökaryotlar gerçekten de oksijensiz (anaerobik) solunum yapabilir, ama bu nadir bir istisnadır. Sizin bildiğiniz kural ökaryotların büyük çoğunluğu için geçerli. İnternetteki iddia ise belirli ökaryot gruplarına bakınca doğru çıkıyor. Burada "solunum" ile "fermantasyon" ayrımı önemli.

Fermantasyon: Mayalar, kas hücreleri ve pek çok ökaryot oksijen yokken glikolizle ATP üretmeye devam eder. Maya etanol, kas hücresi laktat üretir. Burada son elektron alıcısı yoktur, elektron taşıma zinciri çalışmaz. Bu yüzden çoğu kaynak fermantasyonu "oksijensiz solunum" saymaz. Bazı ders kitapları ise gevşek biçimde saymaktadır, kafa karışıklığının kaynaklarından biri bu.

Gerçek anaerobik solunum: Burada elektron taşıma zinciri oksijen yerine başka bir molekülü son elektron alıcısı olarak kullanır. Bazı ökaryotlarda bu belgelenmiştir:

Bazı foraminiferler ve silliler mitokondrilerini nitrat solunumunda kullanır. Bentik foraminifer Globobulimina türlerinde nitrat solunumu gösterilmiştir.
Bazı parazit solucanlar (örneğin Ascaris) ve bazı yumuşakçalar, mitokondride fumarat gibi moleküllerin son alıcı olduğu bir anaerobik elektron taşıma yolu kullanır (fumarat redüksiyonu, rodokinon aracılı).

Mitokondri değişimi: Bazı ökaryotlarda mitokondri hidrojenozom veya mitozom gibi indirgenmiş yapılara dönüşmüştür. Giardia ve Trichomonas bunun örnekleridir. Bu hücreler oksijensiz ortamda yaşar, ATP'yi büyük oranda fermantasyonla üretir. Hatta 2020'de Henneguya salminicola adlı bir cnidarian parazitin mitokondriyal genomunu kaybettiği ve oksijen solumadığı bildirilmiştir. Bu bulgu, ökaryotlarda aerobik solunumun zorunlu olmadığını gösteren çarpıcı bir örnek.

Özetle, "ökaryotlar anaerobik solunum yapmaz" ifadesi genel bir eğilimi anlatır, mutlak bir kural değildir. Büyük çoğunluk fermantasyonla yetinir, küçük bir azınlık ise oksijen dışı alıcılarla gerçekten solunum yapar.

Kaynaklar

Yahalomi D. ve ark., PNAS, 2020. A Cnidarian Parasite Of Salmon (Myxozoa: Henneguya) Lacks A Mitochondrial Genome. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

0

Paylaş

Eren Çetinkaya

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Çekirdek sıvısında mRna sentezi dışında herhangi bi tepkime gerçekleşir mi atp harcanması protein sentezi vb. şeyler?

Çağlar Erol

Evet, çekirdek sıvısında (nükleoplazma) mRNA sentezinin dışında çok sayıda tepkime olur ve bunların birçoğu ATP harcar. Tek istisna klasik anlamda protein sentezidir, çünkü translasyon ribozomlarla yapılır ve esas olarak sitoplazmada gerçekleşir.

Çekirdekte olanlar:

Diğer RNA'ların sentezi: Sadece mRNA yapılmaz. RNA polimeraz I (rRNA, çekirdekçikte), RNA polimeraz III (tRNA ve bazı küçük RNA'lar) ve RNA polimeraz II (mRNA ve bazı düzenleyici RNA'lar) çalışır.
RNA işlenmesi: Öncül mRNA'ya 5' başlık eklenir, intronlar kesilip çıkarılır (ekleme, splicing) ve 3' ucuna poli-A kuyruğu takılır. Spliceosome'un çalışması ATP gerektiren birçok adım içerir.
DNA replikasyonu ve onarımı: S evresinde DNA eşlenir, hasar oluştuğunda onarım enzimleri devreye girer. Helikazlar ve ligazlar ATP kullanır, polimerazlar ise dNTP harcar.
Kromatin düzenlenmesi: ATP'ye bağımlı kromatin yeniden şekillendirme kompleksleri nükleozomları kaydırır. Histonlara asetil veya metil grupları eklenip çıkarılır. Bunlar genlerin açık ya da kapalı olmasını belirler.
Çekirdek-sitoplazma taşınımı: Çekirdek zarındaki gözeneklerden geçen taşınım, Ran adlı bir GTP'azın hidrolizine dayanır. Yani enerji GTP olarak harcanır.
Ribozom alt birimlerinin birleşmesi: Çekirdekçikte rRNA ile sitoplazmada yapılıp çekirdeğe giren ribozomal proteinler bir araya gelir. Sonra bu alt birimler sitoplazmaya gönderilir.
Bazı metabolik tepkimeler: Örneğin NAD+ sentezinde görev alan NMNAT1 enzimi çekirdekte bulunur.

Protein sentezi konusunda: Çekirdeğin içinde ribozom bulunmaz, bu yüzden normal şartlarda orada protein sentezi beklenmez. Çekirdekte translasyon yapıldığını öne süren bazı çalışmalar var, ancak bu iddia tartışmalıdır ve yerleşik bir uzlaşı sayılmaz. Genel kabul, proteinlerin sitoplazmada yapılıp gerektiğinde çekirdeğe taşındığı yönündedir. Polimerazlar, histonlar ve transkripsiyon faktörleri de böyle içeri girer.

Animasyon önerisi: YouTube'da "The Inner Life of the Cell" (Harvard / XVIVO) animasyonu çekirdekteki süreçleri görsel olarak çok iyi gösteriyor. Ayrıca "RNA splicing animation" ve "DNA replication animation" aramaları (örneğin DNA Learning Center ve WEHI animasyonları) bu tepkimeleri adım adım izlemenizi sağlar. Hepsi aynı çekirdeğin içinde yaşanıyor, ne kadar kalabalık bir yer olduğunu görünce şaşıracaksınız!

Kaynaklar

Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al.. Molecular Biology Of The Cell, 4Th Edition (Ncbi Bookshelf). Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

1

0

Paylaş

Zeynep Şahin

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Çamaşır suyunun niteliklerinin toplum ve çevre sağlığına etkisi nedir?

Pelin Elif Türk

Kısa sonuç: Çamaşır suyu doğru kullanıldığında evlerde ve su arıtmada bulaşıcı hastalıkları önleyen çok değerli bir dezenfektandır, fakat yanlış kullanıldığında (başka kimyasallarla karıştırma, kapalı alanda yoğun kullanma, doğaya fazla boşaltma) hem insan sağlığı hem de çevre için gerçek riskler doğurur. Yani fayda ile risk arasındaki fark çoğunlukla dozdan ve kullanım biçiminden gelir.

Temel nitelikleri: Ev tipi çamaşır suyu, sulu çözeltide sodyum hipoklorit (NaOCl) içerir ve güçlü bir yükseltgendir. Mikroorganizmaların proteinlerine ve zar yapılarına zarar vererek bakteri, virüs ve mantarları etkisiz hale getirir. Aynı yükseltgenlik, lekeleri renksizleştirmesini de sağlar.

Toplum sağlığına etkileri:

Olumlu: İçme suyunun klorlanması ve yüzey dezenfeksiyonu kolera, tifo gibi hastalıkların azalmasında önemli rol oynamıştır.
Kimyasal yanıklar ve tahriş: Derişik çözelti cilde, göze ve solunum yollarına zarar verir. Çocukların yanlışlıkla içmesi zehirlenme merkezlerine yapılan başvuruların sık nedenlerinden biridir.
Karışım tehlikesi: Asitli ürünlerle (tuz ruhu, kireç çözücüler, sirke) karışınca klor gazı açığa çıkar. Amonyak içeren temizleyicilerle karışınca kloraminler oluşur. İkisi de akciğeri ciddi şekilde tahriş eder. Ürünleri asla birbirine karıştırmayın.
Kapalı alanda kullanım: Havalandırması kötü banyolarda sürekli ve yoğun kullanım astım belirtilerini tetikleyebilir.

Çevre etkileri:

Sodyum hipoklorit su canlıları için toksiktir. Ancak çoğu durumda evsel kullanımdan sonra kısa sürede bozunur ve organik maddeyle tepkimeye girer.
Asıl çevresel kaygı, klorun organik maddeyle tepkimesinden oluşan klorlu yan ürünlerdir (trihalometanlar ve diğer organoklorürler). Bunların bir kısmı kalıcı ve toksik olabilir, bazıları için kanserojenlik kaygısı bulunur. Bu nedenle atık su arıtımında ve içme suyu klorlamasında doz kontrolü önemlidir.
Çamaşır suyu, deterjan ve diğer katkılarla birlikte sulara karışınca ekosistem üzerindeki toplam yük artar.

Pratik sonuç: Gerekmedikçe derişik kullanmamak, üründeki seyreltme talimatına uymak, ortamı havalandırmak, başka temizlik ürünleriyle karıştırmamak ve çocukların erişiminden uzak tutmak riskin büyük kısmını ortadan kaldırır. Her günlük temizlikte dezenfektan gerekmez, sıradan sabun ve su çoğu zaman yeterlidir.

Kaynaklar

CDC / NIOSH. Sodium Hypochlorite: Hazard Summary And Public Health Information. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
World Health Organization. Guidelines For Drinking-Water Quality (Disinfection Byproducts And Chlorine). Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

1

0

Paylaş

Zehra Kuşoğlu

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Sultan Alparslan neden Malazgirt'te esir alınan Doğu Roma imparatoruna konuk muamelesi yaptı?

Vera _241

Sultan Alparslan'ın Doğu Roma imparatoruna konuk muamelesi yapması yalnızca merhametinden değil, siyasi zekâsından da kaynaklanıyordu. Çünkü bir hükümdarı aşağılamak yerine ona saygılı davranmak, Alparslan'ın gücünü ve özgüvenini gösterirdi. Ayrıca barış yapmak ve gelecekteki savaşları önlemek açısından da avantaj sağlayabilirdi. Yani bence asıl mesele, düşmanını yenmenin yanında ona nasıl davranacağını da bilecek kadar güçlü olmaktı.

3

0

Paylaş