Ökaryot canlılar oksijensiz solunum yapmadığı şeklinde biliyorum, internette bazı kişiler yapabilir demiş, yani kısaca ökaryotlar oksijensiz solunum yapar mı?

Evet, bazı ökaryotlar gerçekten de oksijensiz (anaerobik) solunum yapabilir, ama bu nadir bir istisnadır. Sizin bildiğiniz kural ökaryotların büyük çoğunluğu için geçerli. İnternetteki iddia ise belirli ökaryot gruplarına bakınca doğru çıkıyor. Burada "solunum" ile "fermantasyon" ayrımı önemli.

Fermantasyon: Mayalar, kas hücreleri ve pek çok ökaryot oksijen yokken glikolizle ATP üretmeye devam eder. Maya etanol, kas hücresi laktat üretir. Burada son elektron alıcısı yoktur, elektron taşıma zinciri çalışmaz. Bu yüzden çoğu kaynak fermantasyonu "oksijensiz solunum" saymaz. Bazı ders kitapları ise gevşek biçimde saymaktadır, kafa karışıklığının kaynaklarından biri bu.

Gerçek anaerobik solunum: Burada elektron taşıma zinciri oksijen yerine başka bir molekülü son elektron alıcısı olarak kullanır. Bazı ökaryotlarda bu belgelenmiştir:

• Bazı foraminiferler ve silliler mitokondrilerini nitrat solunumunda kullanır. Bentik foraminifer Globobulimina türlerinde nitrat solunumu gösterilmiştir.
• Bazı parazit solucanlar (örneğin Ascaris) ve bazı yumuşakçalar, mitokondride fumarat gibi moleküllerin son alıcı olduğu bir anaerobik elektron taşıma yolu kullanır (fumarat redüksiyonu, rodokinon aracılı).

Mitokondri değişimi: Bazı ökaryotlarda mitokondri hidrojenozom veya mitozom gibi indirgenmiş yapılara dönüşmüştür. Giardia ve Trichomonas bunun örnekleridir. Bu hücreler oksijensiz ortamda yaşar, ATP'yi büyük oranda fermantasyonla üretir. Hatta 2020'de Henneguya salminicola adlı bir cnidarian parazitin mitokondriyal genomunu kaybettiği ve oksijen solumadığı bildirilmiştir. Bu bulgu, ökaryotlarda aerobik solunumun zorunlu olmadığını gösteren çarpıcı bir örnek.

Özetle, "ökaryotlar anaerobik solunum yapmaz" ifadesi genel bir eğilimi anlatır, mutlak bir kural değildir. Büyük çoğunluk fermantasyonla yetinir, küçük bir azınlık ise oksijen dışı alıcılarla gerçekten solunum yapar.