Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

teknolojimiz hiçbir zaman yetmeyecek zaten biz ilerlemişken doğal olarak onlar dahada ilerleyecek tek çözüm savaşçı olmamalarını umarak diplomatikve barışçıl yöntemler çözmek çılgın marslılar filmindeki gibide olmucaktır tabikide onlarda anlayışla karşılayacaklardır bu kadar ileri bir medeniyetin dilimizi çözmesi hatta dünyadaki tüm dilleri çözmesi ve diplomasi yapması belki dakikalar belkide saniyeler içinde çözeceklerdir zaten

Evet, kuantum mekaniğinin bazı yorumlarında bu tam olarak mümkün: ölçümün "gerçekleşmiş" sayılması gözlemciye göre değişebilir. Ama bu, taşın konumunun kişiden kişiye keyfi biçimde farklı olduğu anlamına gelmez. Fark, dışarıdaki gözlemcinin elinde olan bilginin ve ona atayacağı kuantum durumunun farklı olmasından doğar.

Bu senaryo literatürde "Wigner'in arkadaşı" düşünce deneyi olarak geçer. İçerideki kişi fenerle ölçüm yapar ve taşı belirli bir yerde görür. Dışarıdaki biz ise sistemi (taş, fener, kişi ve laboratuvar) kuantum mekaniğiyle tam bir izole sistem olarak tanımlarsak, evrim üniter olduğu için içeride ölçümün sonucu belirlenmemiş, taşın konumu ile kişinin belleği birbirine dolanık bir süperpozisyon olarak yazılır. Yani içerideki için sonuç belirli, dışarıdaki için tanım hâlâ süperpozisyondur.

Bunun nasıl yorumlanacağı seçtiğiniz kuantum yorumuna bağlı:

• Göreli (ilişkisel) kuantum mekaniği: Durumlar gözlemciye göre tanımlanır. Taşın konumu içerideki için gerçekleşmiş bir olgudur, dışarıdaki için henüz değildir. Bu iki tanım çelişmez, çünkü ikisi aynı anda karşılaştırılamaz.
• Bohm mekaniği: Parçacığın her an belirli bir konumu vardır. Belirsizlik bilgisizliğimizden gelir, dalga fonksiyonu ise yalnızca dinamiği yönlendirir (Lazarovici, 2020).
• Kopenhag/Bohr çizgisi: Ölçüm, kuantum nesnesi ile ölçüm aletinin etkileşimiyle kurulan bir "fenomendir" ve geri dönüşsüz bir kayıt gerektirir (Plotnitsky, 2021).
• Çoklu dünyalar: Hiçbir sonuç "kaybolmaz", dallanma olur ve her dalın içindeki gözlemci tek bir sonuç görür.

Önemli bir ayrıntı: dışarıdaki gözlemci, içerideki kişiyle iletişime geçmeden onun sonucunu zaten bilemez, dolayısıyla pratikte gözlemlenebilir bir çelişki ortaya çıkmaz. Ancak 2018'de Frauchiger ve Renner'in geliştirdiği genişletilmiş senaryo, birkaç makul varsayımın (kuantum teorisinin her ölçeğe uygulanabilmesi, gözlemcilerin birbirinin çıkarımlarına güvenmesi, ölçüm sonuçlarının tek olması) birlikte tutarsız olabileceğini gösterdi. Bu yüzden konu hâlâ açık bir temel sorudur ve uzlaşılmış tek bir yanıt yoktur.

Özetle: göreli olan şey taşın "gerçek" konumu olmayabilir, ama bir gözlemcinin sistem hakkında geçerli biçimde söyleyebileceği şey gerçekten gözlemciye bağlı olabilir. Bunun fiziksel bir olgu mu yoksa bilgi durumu mu olduğuna deney değil, hangi yorumu benimsediğiniz karar veriyor.

En olası açıklama, atmosferdeki toz ya da duman gibi askıda parçacıkların (aerosollerin) gün batımına yakın bir saatte ışığı süzmesi. Bölgede o gün çöl tozu taşınımı varsa bu renk çok doğal bir sonuçtur. Elimde o akşamın ölçümü olmadığı için bunu kesin değil, en güçlü ihtimal olarak söylüyorum.

Neden sarımsı turuncu?

• Güneşin açısı: Kasımda Mersin'de gün batımı 17.00 civarına denk gelir. Alçak güneşin ışığı atmosferde çok daha uzun bir yol kat eder. Mavi ve yeşil dalga boyları yolda saçılıp azalır, sarı, turuncu ve kırmızı ağır basar.
• Toz ve diğer aerosoller: Havadaki parçacıklar ışığın tayfını değiştirir. Parçacık yükü artınca kısa dalga boyları daha da zayıflar ve gökyüzü sararır ya da turuncuya kayar. Aynı mekanizma, daha uç örneklerde volkanik kül veya orman yangını dumanıyla gökyüzünün alışılmadık renklere bürünmesini açıklar (Wullenweber vd., 2021).
• Bulut ve yağmur: Yağmur bulutlarının arasından süzülen düşük açılı ışık, bu rengi tüm manzaraya yayar. Bu yüzden renk sadece güneşin olduğu yerde değil, her yerde hissedilir.

Toz mu? Doğu Akdeniz'e güney ve güneydoğu rüzgârlarıyla Sahra, Arap Yarımadası ya da Suriye çölü kaynaklı toz sık sık gelir. Bu toz yağmur damlalarına karışırsa yağış renkli, bazen "çamur yağmuru" ya da "kan yağmuru" olarak anılan bir görünüm alabilir. Meteorolojide renkli yağmurların başlıca nedeni budur (Darack, 2014).

Kendiniz sınayabilirsiniz. Park halindeki araçların camında veya balkonda yağmur sonrası kuruyan, kırmızımsı ya da kahverengimsi ince bir tortu varsa toz taşınımı neredeyse kesindir. Ayrıca Barselona Toz Bölgesel Merkezi'nin (SDS-WAS) toz tahmin haritalarına ve Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün o günkü uyarılarına bakarak doğrulayabilirsiniz. Yakınlarda büyük bir yangın veya duman varsa, o da benzer bir renk verebilir, ama toz çok daha yaygın bir nedendir.

Ampul filamanının akkor hale gelip ışık saçması tamamen fiziksel bir değişimdir. Ortada yeni bir kimyasal madde, kopan ya da kurulan bağlar veya bir yanma tepkimesi yoktur.

Okul yıllarından kalma "ısı ve ışık çıkıyorsa kimyasaldır" ezberinin en çok aldattığı konulardan biri bu. Akkor ampulde gerçekleşen tek şey, elektrik akımının yüksek dirençli tungsten (volfram) telden geçerken teli şiddetle ısıtmasıdır. Joule ısınması olarak bilinen bu etki teli yaklaşık 2500 ile 3000 santigrat dereceye kadar ulaştırır. Bir katıyı bu denli ısıttığınızda termal radyasyon, yani kara cisim ışıması prensibiyle foton yaymaya başlar. Olay bütünüyle sıcaklığa bağlı bir ışıma, yani akkorlaşma sürecidir.

Değişimin fiziksel olduğunu teyit etmenin en pratik yolu düğmeyi kapatmaktır. Akım kesildiğinde tel soğur ve başlangıçtaki tungsten metali olarak kalır. Kimyasal kimliği, moleküler yapısı veya formülü değişmez. Zaten ampullerin içerisi argon veya azot gibi tepkimesiz gazlarla doldurulur ya da vakumlanır. Çünkü ortama oksijen girerse tungsten tel havayla kimyasal tepkimeye girer, yani oksitlenerek yanar ve anında kopup işlevini yitirir. Filaman kopmadan ışıldadığı sürece tanık olduğunuz şey kimyasal bir dönüşüm değil, maddenin yüksek sıcaklıkta ışık yaymasından ibaret fiziksel bir fenomendir.

Duygularımızın bitkiyi doğrudan etkilediğine dair sağlam bir kanıt yok. Bitki sizin içinizden ne geçtiğini bilemez, sevgi ya da öfke diye bir şeyi algılayacak sinir sistemi de yok. Ama davranışlarınızın bitkiyi etkilemesi bambaşka bir konu ve bu çok gerçek.

Ayrımı şöyle koyayım. "Sevgiyle konuşan bitkisi gür olur" fikri 1970'lerde yayılan The Secret Life of Plants kitabından geliyor. Bu kitaptaki telepati ve duygu iddiaları kontrollü deneylerde tekrarlanamadı, bilimsel literatürde karşılık bulmadı. Müzik çalışmalarına da temkinli bakmak lazım. Bazı derlemelerde olumlu etki bildiriliyor ama örneklem küçük, sıcaklık, titreşim, ışık gibi karıştırıcı etkenler çoğu zaman kontrol edilmiyor.

Peki "sevgiyle bakılan bitki" neden gerçekten daha iyi büyüyor? Çünkü sevgiyle bakan kişi bitkiye daha çok bakıyor. Bunlar ölçülebilir etkenler:

• Sulama: Zamanında ve ölçüsünde su veriyor. Aşırı sulama da susuzluk kadar öldürür, bunu arazide çok gördüm.
• Işık ve yer seçimi: Bitkiyi doğru pencereye koyuyor, yaprak sararınca yerini değiştiriyor.
• Hastalık ve zararlı takibi: Yaprak altındaki bit ya da mantar lekesini erken fark ediyor.
• Gübre ve toprak: Saksı küçüldüyse değiştiriyor, besin eksikliğini görüyor.

Bitkiler fiziksel uyaranlara gerçekten tepki verir. Yağmur, rüzgâr, dokunma, böcek çiğnemesi gibi uyaranlar kimyasal ve elektriksel sinyallere yol açar, hatta sık dokunma bazı türlerde boyu kısaltır (buna tigmomorfogenez deniyor). Yani kaba davranış, yaprağı yolmak ya da sürekli sarsmak bitkiye zarar verir. Ama bu bir duygu algısı değil, mekanik uyaran tepkisi.

Bazı yeni makaleler bitkilerde "duygu benzeri" durumlardan söz ediyor, ancak bunlar bitkinin çevre koşullarına (kuraklık, ışık, stres) verdiği fizyolojik yanıtları tarif ediyor. İnsan duygusunun bitkiye geçtiği anlamına gelmiyor. Ters yönde ise etki kanıtlı: Cyclamen çalışmasında bitkiye bakmak insanların kaygısını ve gerginliğini azaltmış. Yani bitki sizi etkiliyor, siz de bakımla bitkiyi.

Kelebek etkisine gelince, bu kaotik sistemlerde başlangıç koşullarındaki küçük farkın büyük sapmalara yol açmasını anlatır. Bakım farkları zamanla birikip büyüyebilir, o anlamda benzetme tutar. Ama duygunun gizemli bir yolla bitkiye ulaşması için bir mekanizma yok. Bitkinize iyi bakın, konuşmak da size iyi gelir, ama gübre ve suyun yerini tutmaz.