Parçacık özelliği gösteren bir şeyin ölçülüp ölçülmediği göreceli olabilir mi?

Evet, kuantum mekaniğinin bazı yorumlarında bu tam olarak mümkün: ölçümün "gerçekleşmiş" sayılması gözlemciye göre değişebilir. Ama bu, taşın konumunun kişiden kişiye keyfi biçimde farklı olduğu anlamına gelmez. Fark, dışarıdaki gözlemcinin elinde olan bilginin ve ona atayacağı kuantum durumunun farklı olmasından doğar.

Bu senaryo literatürde "Wigner'in arkadaşı" düşünce deneyi olarak geçer. İçerideki kişi fenerle ölçüm yapar ve taşı belirli bir yerde görür. Dışarıdaki biz ise sistemi (taş, fener, kişi ve laboratuvar) kuantum mekaniğiyle tam bir izole sistem olarak tanımlarsak, evrim üniter olduğu için içeride ölçümün sonucu belirlenmemiş, taşın konumu ile kişinin belleği birbirine dolanık bir süperpozisyon olarak yazılır. Yani içerideki için sonuç belirli, dışarıdaki için tanım hâlâ süperpozisyondur.

Bunun nasıl yorumlanacağı seçtiğiniz kuantum yorumuna bağlı:

• Göreli (ilişkisel) kuantum mekaniği: Durumlar gözlemciye göre tanımlanır. Taşın konumu içerideki için gerçekleşmiş bir olgudur, dışarıdaki için henüz değildir. Bu iki tanım çelişmez, çünkü ikisi aynı anda karşılaştırılamaz.
• Bohm mekaniği: Parçacığın her an belirli bir konumu vardır. Belirsizlik bilgisizliğimizden gelir, dalga fonksiyonu ise yalnızca dinamiği yönlendirir (Lazarovici, 2020).
• Kopenhag/Bohr çizgisi: Ölçüm, kuantum nesnesi ile ölçüm aletinin etkileşimiyle kurulan bir "fenomendir" ve geri dönüşsüz bir kayıt gerektirir (Plotnitsky, 2021).
• Çoklu dünyalar: Hiçbir sonuç "kaybolmaz", dallanma olur ve her dalın içindeki gözlemci tek bir sonuç görür.

Önemli bir ayrıntı: dışarıdaki gözlemci, içerideki kişiyle iletişime geçmeden onun sonucunu zaten bilemez, dolayısıyla pratikte gözlemlenebilir bir çelişki ortaya çıkmaz. Ancak 2018'de Frauchiger ve Renner'in geliştirdiği genişletilmiş senaryo, birkaç makul varsayımın (kuantum teorisinin her ölçeğe uygulanabilmesi, gözlemcilerin birbirinin çıkarımlarına güvenmesi, ölçüm sonuçlarının tek olması) birlikte tutarsız olabileceğini gösterdi. Bu yüzden konu hâlâ açık bir temel sorudur ve uzlaşılmış tek bir yanıt yoktur.

Özetle: göreli olan şey taşın "gerçek" konumu olmayabilir, ama bir gözlemcinin sistem hakkında geçerli biçimde söyleyebileceği şey gerçekten gözlemciye bağlı olabilir. Bunun fiziksel bir olgu mu yoksa bilgi durumu mu olduğuna deney değil, hangi yorumu benimsediğiniz karar veriyor.