Merkür Sanılandan Çok Daha Fazla mı Küçüldü?

Yüzeyinde yer alan belirgin kırışıklıklar sayesinde Merkür'ün zaman içinde küçüldüğünü uzun süredir biliyoruz. Ancak yeni bulgular, gezegenin şimdiye kadar tahmin ettiğimizden çok daha fazla büzülmüş olabileceğini gösteriyor. Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, Güneş'e en yakın gezegenin daha önce hesaplanandan %10 ila %30 oranında daha fazla küçüldüğünü ortaya koydu.

Elde edilen bu yeni veriler, gezegenin yaklaşık 4,5 milyar yıl önceki oluşumundan bu yana yarıçapında 23 kilometreye varan bir kayıp yaşadığı anlamına geliyor. Araştırmacılar, yüzeydeki çok sayıda çarpışma kraterinden saçılan enkazın bu büzülmenin gerçek boyutunu örttüğünü belirtiyor. Dünya'nın çapının yaklaşık üçte biri büyüklüğünde olan Güneş Sistemimizin en küçük gezegeni, bilim insanları için hâlâ büyüleyici bir bilmece olmayı sürdürüyor. Ancak kasım ayında Merkür'ün yörüngesine girecek yeni bir uzay aracı sayesinde bu gizemin daha fazla parçasını çözebiliriz.

Gezegenin Soğuma Süreci ve Yüzey Kırışıklıkları

Merkür, Güneş'in çevresinde dolanan kayaçların ve asteroitlerin çarpışmasıyla meydana geldiğinde muazzam miktarda ısı açığa çıktı, gezegen o günden bu yana bu ısıyı sürekli olarak kaybetmeye devam ediyor. Tıpkı güneşte unutulmuş bir elmanın suyunu kaybedip büzüşmesi gibi Merkür de zamanla soğuyarak küçüldü ve yüzeyinde devasa sırtlar ile kırışıklıklar meydana geldi. Bu kırışıklıklar aslında yüzlerce kilometre boyunca uzanan uçurumlardan oluşan devasa yer şekilleridir, jeolojide bu oluşumlara kısalma yapıları adı verilir.

Söz konusu yapılar ilk kez 1970'li yılların ortalarında NASA'nın Mariner 10 uzay aracının gerçekleştirdiği yakın geçiş sırasında fark edildi. Gezegen yüzeyinin yarısından biraz daha azını fotoğraflayan Mariner 10'un verilerini inceleyen bilim insanları, Merkür'ün oluşumundan bu yana yarıçapından 1 ila 3 kilometre kaybetmiş olabileceğini hesapladı. 2011 yılında ise NASA'nın MESSENGER uzay aracı gezegenin yörüngesine girerek tüm yüzeyi ayrıntılı biçimde haritalandırdı. Bu yeni ve ayrıntılı görüntüler ışığında tahminlerini güncelleyen araştırmacılar, büzülme miktarının 7 kilometreye kadar ulaşabileceğini öne sürdü.

Çarpışma Enkazları Büzülme İzlerini Nasıl Gizledi?

Bugün ulaşılan yeni bulgular, büzülmeye dair bu tahminleri bir kez daha yukarı taşıyor. MESSENGER verilerinden yararlanan araştırmacılar, Merkür'ün yüzey pürüzlülüğünü gösteren kapsamlı bir harita çıkardı. Yapılan incelemelerde, yüzeyin daha pürüzlü olduğu bölgelerde kısalma sırtlarının daha az görüldüğü anlaşıldı. Nishiyama bu gözlemi "Kısalma yapılarını gizleyen bir süreç olduğunu düşündük." sözleriyle açıklıyor. Alman Havacılık ve Uzay Merkezi (DLR) Uzay Araştırmaları Enstitüsünde görev yapan gezegen bilimci ve araştırmanın başyazarı Gaku Nishiyama elde ettikleri sonuçları şöyle değerlendiriyor: "Yüzde 30'luk oran biraz şaşırtıcı olsa da düzeltilmiş büzülme miktarı bana oldukça mantıklı geliyor."

Araştırma ekibi, milyarlarca yıl boyunca gezegen yüzeyine çarpan asteroitlerin saçtığı enkazın, büzülmenin gerçek boyutunu gözlerden sakladığı sonucuna vardı. Zira Merkür, devasa çarpışma izleriyle doludur; örneğin gezegendeki Caloris Planitia havzası 1550 kilometre genişliğindedir ve bu genişlik neredeyse gezegenin toplam çapının üçte birine denk gelir. Tıpkı uydumuz Ay gibi sayısız kraterle kaplı olan Merkür'ün bu çukurlarına John Lennon, Brontë kardeşler ve Chuck Berry gibi tarihe geçmiş sanatçı ve yazarların isimleri verilmiştir.

İç Yapıya Dair İpuçları ve BepiColombo Görevi

Merkür, yarıçapının yaklaşık %85'ini kaplayan alışılmadık derecede büyük ve yoğun bir metalik çekirdeğe sahiptir. Gezegenin nasıl soğuduğunu anlamamız, çekirdeğin bileşimi hakkındaki sorulara da yanıt bulmamızı sağlayacaktır. Nishiyama bu durumu şöyle açıklıyor:

Daha fazla büzülme; Merkür'ün daha büyük bir metalik çekirdeğe sahip olduğu, bu çekirdeğe silisyum gibi hafif elementlerin daha az karıştığı veya gezegenin başlangıçtaki sıcaklığının daha yüksek olduğu anlamına gelebilir.

Nishiyama ve ekibinin bu soruların yanıtlarını almak için çok uzun süre beklemesi gerekmeyebilir. Avrupa Uzay Ajansı ile Japonya Uzay Araştırma Ajansının ortak projesi olan BepiColombo görevi 2018 yılında fırlatıldı; uzay aracının Merkür yörüngesine girmesine artık sadece haftalar kaldı. Bilimsel verileri Nisan 2027 tarihinden itibaren aktarmaya başlaması beklenen araç, uzaktan yaptığı geçişlerde şimdiden kayda değer gözlemler gerçekleştirdi.

BepiColombo yörüngeye yerleştiğinde, Merkür yüzeyini MESSENGER'dan çok daha yüksek çözünürlükte görüntüleyecek. Nishiyama, bu yeni görevin kendi bulgularının bile büzülmeyi eksik hesaplamış olabileceğini gösterebileceğini ifade ediyor. Ayrıca BepiColombo, sıcaklığı 430°C seviyesine kadar çıkabilen bu aşırı sıcak gezegenin kutup bölgelerinde neden su buzu bulunduğuna dair esrarengiz soruları da yanıtlayabilir. Gezegene dair elde edeceğimiz bu yeni veriler, Güneş Sistemi'nin erken dönemlerindeki dinamikleri çok daha berrak bir biçimde kavramamıza yardımcı olacaktır.