Maymunlarda Kültürel Moda ve Trend Aktarımı: Şempanzeler, Çimden Yaptıkları Küpeler Takıyorlar!

Her şey, Zambiyalı bir şempanze olan Julie ile, 2010 senesinde başladı. Julie, kulağına uzunca bir çim parçası soktu ve orada bıraktı. Ve bunu çim parçası düşse bile, tekrar tekrar yapmaya devam etti. Ama neden? Sonradan kullanmak için mi? Eğlence için mi? Bir gün ölüp toprağa karışacağını ve nihayetinde bir çime gübre olacağını göstermek için mi? 

Görünen o ki, bu "kulaktaki çim" davranışının ayırt edilebilir herhangi bir sebebi bulunmuyor. Ancak baş döndürücü bir gerçek söz konusu: Julie bunu bir sebeple yapmaya başladıktan sonra, bir grup diğer şempanze de onun yaptığını taklit etmeye ve çim parçalarını kulaklarına sokup orada bırakmaya başladılar! Grubundaki 11 şempanzenin 7'si bu davranışı sergilemeye başladı! Daha da ilginci, söz konusu davranış popülasyon içerisinde Julie'nin ölümünden sonra da devam etti; yani gerçek bir kültürel öge haline geldiği düşünülebilir. 

Şempanzelerin bir kültüre sahip olmaları şaşırtıcı ya da yeni keşfedilen bir şey değildir. Şempanzelerin farklı gruplarında, farklı gelenekler, aletler ve davranışlar bulunmaktadır. Ne var ki bu davranış ve aletlerin her birinin spesifik görevleri ve özellikleri vardır. Örneğin şempanzeler bitlerini ayıklamak için, kıllarını temizlemek için, fındık fıstık kırmak için ve termitleri avlamak için aletler yapıp kullanmaktadırlar. 

Animal Cognition dergisinde yayınlanan kulağa çim sokma davranışının ise belirgin herhangi bir görevi bulunmuyor. Max Planck Enstitüsü'nden primat uzmanı ve makalenin başyazarı Edwin van Leeuwen şöyle diyor:

Gözlemimiz son derece eşsiz, çünkü bu davranış ile şempanzeler herhangi bir bilgi aktarmaya çalışıyor gibi gözükmüyorlar. Şempanzeler bir parça çim alıyorlar, onu şekilden şekle sokup kendi beğenilerine uyduruyorlar ve sonra da bir kulaklarına sokup takıyorlar. Çoğu zaman şempanzeler bu çimleri kıllarını temizleme veya oyun süresince de çıkarmadan kulaklarında tutuyorlar. Kimi zaman tüm bunlardan bile uzun bir süre boyunca kulaklarında bırakıyorlar. Düşünebileceğiniz gibi bu epey komik gözüküyor.

Araştırmacılar, söz konusu "kulağa çim sokma" davranışının rastgele meydana gelen bir şey olmadığından emin olmak için Zambiya'daki Chimfunshi Vahşiyaşam Öksüzler Vakfı'ndaki 4 ayrı şempanze grubunu 1 yıl boyunca gözlediler. Bu gruplardan sadece 1 tanesinde çimden küpe davranışı ortaya çıktı; ancak diğer 3 grup da bu gruptan yayılan modaya uydular.

Bu durum, araştırmacıların söz konusu çimden küpe davranışının bir çeşit "şempanze moda algısı" olduğu yönünde düşünmeye itiyor. Çünkü araştırmacıların belirttiğine göre, bu davranışa neden olabilecek herhangi bir genetik veya çevresel etmen bulunmuyor. Bu da geriye yalnızca "kültürel trendler ve moda" kavramını bırakıyor. van Leeuwen şöyle diyor:

İnsan toplumlarındaki her türlü alt-kültür akımı, bu kulaktaki çim davranışıyla paralellik göstermektedir. Kim bilir, belki de küpe ya da şapka takmak gibi...

Şempanzelerdeki bu davranışın kültürel moda algısına ve trendlerin aktarılabildiğine dair çok net bir kanıt olduğunu düşünen tek araştırmacılar, makale yazarları değil. Max Planck Enstitüsü'nden olup da araştırmaya katılmayan primatolog Lydia Luncz şöyle diyor:

Bu araştırma, yeni bir davranışın doğal aktarımı yoluyla şempanzelerin kulaklarına çim sokma davranışını öğrendiklerini gösteriyor.