Isınan Zirveler ve Çöken Buzullar Yeni Mega Tsunamilere mi Yol Açıyor?

Yakın zamanda tanık olduğumuz bu felakette, Himalayalar'ın yüksek kesimlerindeki bir buzul çöküşüyle tetiklendiği değerlendirilen devasa bir su, çamur ve moloz dalgası Nepal ile Çin sınırındaki köyleri ve hidroelektrik santrallerini yerle bir etti. Yaşanan bu ani taşkının ardından en az 1.399 kişinin yaşamını yitirdiği doğrulanırken 5.200'den fazla kişinin ise hâlâ kayıp olduğu bildiriliyor.

Yaşanan bu trajedi, gelecekte karşılaşabileceğimiz tehlikelerin habercisi olabilir. Uzmanlar dünyanın buzullarla kaplı dağlık bölgelerinde gökyüzünden inen ölümcül bir tsunaminin yeniden yaşanmasının bir olasılık değil, yalnızca zaman meselesi olduğunu vurguluyor; üstelik bu risk Birleşik Devletler için de geçerli.

Nitekim henüz geçen yıl Alaska'daki Tracy Arm fiyordunda heyelanın tetiklediği ve Eyfel Kulesi'nden daha yüksek bir dalga meydana gelmişti. Kayıtlara geçen en yüksek ikinci mega tsunami niteliğindeki bu yaklaşık 481 metrelik dev dalga, sabah saat 05.26'da, yani henüz turist gemileri bölgeye girmeden önce kıyıları vurdu. Şayet olay yalnızca birkaç saat sonra gerçekleşmiş olsaydı yaratacağı yıkım çok daha korkunç boyutlara ulaşabilirdi.

Bölgeye yakın olduğu bilinen yegâne kişiler, fiyort boyunca kamp yapan ve mucizevi bir şekilde hayatta kalmayı başaran üç kanocuydu. Dalganın ardından sağ kurtulan üçlü, yoldan geçen bir yat tarafından fark edilerek güvenli bir yere ulaştırıldı. Kamp ekipmanlarını yeniden temin edebilmek amacıyla açtıkları bağış sayfasında bu üç kanocu dehşet dolu anları şöyle anlattı:

Çadırımızdan fırladık ve kamp alanımızın bir tsunamiyle tamamen yok edildiğini görerek dehşete düştük.

Bu üç kişi şans eseri kurtulmayı başardı; ancak bilim insanları gelecekte herkesin bu kadar şanslı olamayabileceği uyarısında bulunuyor. University College London bünyesinde görev yapan iklim bilimci Prof. Bill McGuire, buzul çöküşlerinin buzla kaplı dağlık alanların eteklerinde yer alan yerleşimler için giderek büyüyen bir tehlike oluşturduğunu belirtiyor ve bu durumu şöyle açıklıyor:

Bu olay yalnızca günümüzün bir işareti değil, geleceğe yönelik ciddi bir uyarı niteliğindedir. Gezegen ısındıkça bu tehdit kaçınılmaz olarak daha da büyüyecektir.

Üstelik risk altında olanlar yalnızca dağlık alanlarda ikamet eden yerel halkla sınırlı değil. Bölgeyi ziyaret eden turistler ve dev yolcu gemilerindeki yolcular da kendilerini bu tür felaketlerin ortasında bulabilir. Peki en savunmasız alanlar nereler ve bir sonraki felaketin ne zaman yaşanacağını önceden tespit etmemiz mümkün mü?

Buzul Çökmeleri Neden Mega Tsunamilere Yol Açıyor?

Nepal'deki ani taşkını bir heyelanın tetiklediğinden şüphelenilse de bilim insanları bu süreçte iklim değişikliğinin ya da bölgesel ısınmanın kesin bir rol oynayıp oynamadığını henüz tam olarak bilmiyor. Güney Kaliforniya Üniversitesinde inşaat ve çevre mühendisliği profesörü olan Patrick Lynett bu belirsizliği şöyle ifade ediyor:

Durumun gerçekten böyle olup olmadığı henüz net değil ve bunu anlamak biraz zaman alacak. Buzuldaki değişimler bölgeyi heyelana hazırlamış olabileceği gibi, bu durum üzerinde buzul bulunan devasa bir toprak kaymasından da ibaret olabilir.

Söz konusu belirsizlik, bu felaketlerin ne denli karmaşık dinamiklere dayandığını gözler önüne seriyor. Colorado Boulder Üniversitesi Kutup ve Dağ Araştırmaları Enstitüsünde dağ coğrafyacısı olarak görev yapan Alton Byers, iklim krizinin yalnızca etkenlerden biri olduğunu hatırlatıyor ve ekliyor:

Bu olaylar şüphesiz ısınan bir gezegenin ve kriyosferin etkileriyle bağlantılıdır. Ancak dağların dinamik jeolojisi, yer çekimi, tektonik hareketlilik ve insanların taşkın yataklarına yerleşmesi de bu süreci doğrudan şekillendirmektedir.

Öte yandan dünyanın farklı bölgelerinde iklim ısınması ile bu aşırı doğa olayları arasında çok daha net bağlantılar tespit edilmiş durumda. Alaska'daki Tracy Arm fiyordunda geçen yıl yaşanan mega tsunami buna somut bir örnek teşkil ediyor. Lynett yürütülen çalışmaları şöyle aktarıyor:

Ayrıntılı incelemelerin ardından, bir buzulun hızla geri çekilmesinin devasa heyelana ve ardından gelen mega tsunamiye zemin hazırladığı netleşti.

Küresel ısınmanın bu tehdidi artırmasının ardında birden fazla jeolojik mekanizma yatıyor. McGuire hızla eriyen buzulların dağ yamaçlarını dengesizleştirdiğini, yükselen sıcaklıkların ise bu yamaçları bir arada tutmaya yardımcı olan permafrost (İng: "permafrost") tabakasını çözdüğünü vurguluyor. Kısaca ifade etmek gerekirse permafrost, yüksek irtifalı dağlık arazilerde bulunan ve yıl boyu donmuş hâlde kalan zemin, kayaç, toprak, tortu ve buz bileşimidir.

Alaska özelinde ise hızlı buz kaybı yer kabuğu üzerindeki devasa ağırlığı ortadan kaldırıyor; bu durum da fay hatlarının hareket etmesini kolaylaştırarak deprem riskini artırabiliyor. McGuire birbiriyle bağlantılı bu döngüyü şöyle özetliyor:

Buz kaybının neden olduğu depremler, bir kısır döngü hâlinde buzul çöküşlerini tetikleme ve buzul göllerinin bentlerini patlatma potansiyeline sahiptir.

Bütün bu veriler, özellikle kar ve buz kütlelerinin yoğun olduğu yüksek dağlık alanların aşağı kısımlarında yaşayan insanlar için buzul çöküşlerinin giderek büyüyen bir tehlike hâline geldiğini gösteriyor. McGuire bu riskli alanların Alaska, Kayalık Dağlar'ın bazı bölümleri, Avrupa Alpleri ve özellikle Himalayalar olduğunu belirtiyor. Lynett de benzer şekilde benzer doğa olaylarının sıklığına dikkat çekiyor:

Buzulların hızla geri çekildiği fiyortlarda ve diğer su kütlelerinde Tracy Arm benzeri olaylar giderek artan bir sıklıkla yaşanmaya devam edecektir.

Yolcu Gemileri ve Kıyı Turizmi Nasıl Bir Risk Altında?

Alaska'nın fiyortları her ne kadar gözlerden uzak olsa da kesinlikle terk edilmiş değil. Her yıl devasa yolcu gemileri, binlerce turisti sarp dağların ve geri çekilen buzulların çevrelediği bu sulara taşıyor. Yeni Zelanda'daki Canterbury Üniversitesinde görevli afet riski uzmanı Dr. Tom Robinson, Alaska'daki en büyük kırılganlığın tam da bu bölgeleri keşfetmek isteyen turistlerden kaynaklandığını ifade ediyor ve ekliyor:

Geçtiğimiz yıl Tracy Arm fiyordunda o sırada kimsenin bulunmaması büyük bir şanstı; ancak durum çok daha farklı sonuçlanabilirdi.

Kruvaziyer şirketlerinin bu tehlikenin farkına vardığı görülüyor. En az üç yolcu gemisi işletmesi, 2026 yazı için hazırladıkları güzergâh planlarını Tracy Arm fiyordundan kaçınacak biçimde güncelledi; gemiler ya bu fiyordu rotalarından tamamen çıkardı ya da farklı bölgelere yöneldi. Byers benzer doğa olaylarının "tekrar yaşanabilir ve yaşanacak" olduğunu belirterek işletmelerin attığı bu adımları şu sözlerle değerlendiriyor:

Gemi şirketleri yüksek riskli bölgelerdeki seferlerini durduruyorsa gelecekteki olası bir felaketi önlemek adına ellerinden gelen en doğru adımı atıyor demektir. Bölgedeki yetkililerin de yerel koşullara uygun ve etkili erken uyarı sistemleri geliştirmeye başlaması gerekiyor.

Ancak potansiyel tehlike barındıran her fiyorttan tamamen kaçınmak gerçekçi bir çözüm sunmayabilir. Alaska'daki gemi turlarının bu denli rağbet görmesinin arkasında haklı gerekçeler var: Gezginler bu eşsiz manzaralara hayran kalıyor ve bölgede oluşan turizm hareketliliği yerel ekonomilere can suyu sağlayarak yeni istihdam alanları yaratıyor. Robinson bu ekonomik ve toplumsal dengeyi şu sözlerle dile getiriyor:

Bu sektörü bir anda durduramayız. İnsanların bu manzaraları ve iklim değişikliğinin buralardaki etkilerini kendi gözleriyle görmesinin, iklim değişikliğiyle mücadelede daha güçlü adımlar atılmasını teşvik edeceği de savunulabilir.

Dolayısıyla karşımızdaki asıl zorluk, insanları kabul edilemez düzeyde tehlikelere maruz bırakmadan bu coğrafyaları ziyaret edebilmelerini sağlayacak yöntemler geliştirmektir. Üstelik felaketlerin neredeyse hiçbir ön uyarı vermeden patlak verebildiği düşünüldüğünde bu hiç de kolay bir görev değildir. Robinson tehlikenin aniliğini şöyle açıklıyor:

Dalgalar bir kez harekete geçtiğinde hiçbir yolcu gemisi bu felaketten kaçabilecek kadar hızlı manevra yapamaz veya yol alamaz.

Erken Uyarı Sistemleri Felaketleri Önceden Haber Verebilir mi?

Robinson olası can kayıplarını en aza indirmek için belirli stratejiler geliştirilebileceğini vurguluyor. Bunların başında tehlikenin nerelerde yoğunlaştığını daha iyi kavramak, fiyortlara giren gemilerin boyutlarını veya sayılarını sınırlandırmak ve kruvaziyer şirketleriyle iş birliği yaparak acil durum planlarının eksiksiz hazırlandığından emin olmak geliyor. Byers ise Japonya'nın Hokkaido Adası'ndaki tsunami erken uyarı mekanizmalarını örnek göstererek cep telefonu bildirimlerine dayalı sistemlerin ve önceden halka duyurulmuş acil tahliye rotalarının önemine dikkat çekiyor.

Bilim insanları yamaçlardaki hareketliliği izlemek amacıyla uydulardan ve yer tabanlı algılayıcılardan da faydalanabiliyor. Nitekim geçen yıl İsviçre'deki Blatten köyü, bu tür ileri düzey izleme teknolojileri sayesinde büyük bir heyelandan önce güvenli bir şekilde tahliye edilmişti.

Ancak uydu teknolojileri tek başına her derde deva bir çözüm sunmuyor. Nepal'de tanık olduğumuz gibi büyük ölçekli yıkımların çoğu neredeyse hiçbir ön belirti vermeksizin gerçekleşiyor. Robinson uyduların karşılaştığı bu teknik engeli şöyle açıklıyor:

Alaska gibi yoğun buzullarla kaplı bölgelerde kimi buzullar günde birkaç metre ilerleyebilir. Bu hızlı hareket, olası bir heyelana işaret edebilecek çok daha küçük kayaç hareketlerini tamamen maskeleyebilir.

Görüyoruz ki tehlikenin nerelerde yoğunlaştığını tespit etmekte günden güne daha yetkin hâle gelsek de bir sonraki dağ yamacının tam olarak ne zaman çökeceğini önceden kestirmek, bilim dünyasının önündeki en çetin sınavlardan biri olmaya devam ediyor.