"Hippi" Bonobolar, "Savaşçı" Şempanzeler Kadar Agresif Olabilir mi?

Yeni bir araştırmaya göre, "hippi" bonobolar, "savaşçı" şempanzeler kadar saldırgan özellikler taşıyor. Ancak bulgular, bu saldırganlığı hangi cinsiyetin kışkırttığına dair bazı önemli detayları da ortaya çıkarıyor. Bonobo dişilerinin erkeklere saldırma olasılığı daha yüksekken, erkek şempanzelerin dişilere karşı daha saldırgan olduğu görülüyor. Araştırmacılar, her iki türde de dişilerin birbirine yönelik saldırganlığının belirgin şekilde daha düşük olduğunu tespit etti.

Araştırma, hayvanat bahçelerindeki esaret altındaki hayvanlar üzerinde yapıldı. Bu nedenle bulgular, yaban hayattaki bonobolar ve şempanzeler için doğrudan geçerli olmayabilir. Ancak bonoboların bir zamanlar tarif edildiği kadar barışçıl olmadığını öne süren, sayıları giderek artan son araştırmalara önemli bir katkı sunuyor.

Belçika'daki Anvers Hayvanat Bahçesi Araştırma ve Koruma Merkezinden araştırmacı ve çalışmanın ortak yazarı Nicky Staes, "Daha önce düşünüldüğü kadar barışçıl olduklarını sanmıyorum." diyor.

Şempanze ve Bonobo Topluluklarının Yapısı

Bonobolar (Pan paniscus) ve şempanzeler (Pan troglodytes), yaşayan en yakın akrabalarımızdır. İki tür coğrafi olarak Afrika'daki Kongo Nehri ile birbirinden ayrılıyor ve yaklaşık 1,5 milyon ila 2 milyon yıl önce ortak bir atadan evrimleştiği biliniyor.

Yakın akraba olmalarına rağmen şempanzeler ve bonobolar farklı görünür ve farklı davranırlar. Bonobolar daha narindir ve cinsiyetler arasındaki boyut farkı şempanzelerdeki kadar belirgin değildir. Bonobo toplulukları dişi koalisyonları tarafından yönetilir; bu durum, dişilerin daha iri olan erkekler üzerinde güç elde etmek için geliştirdiği bir strateji olarak görülür. Öte yandan şempanze hiyerarşilerinin en tepesinde erkekler yer alır.

Saldırganlık (İng: "aggression"), insansı maymunlarda bölgelerini korumalarına, eş bulmalarına, baskınlık kurmalarına ve kaynakları güvence altına almalarına yardımcı olan önemli bir sosyal davranıştır. Bu saldırganlık, öfkenin sesli ifadelerinden fiziksel saldırılara kadar değişiklik gösterebilir.

Geçmişte bonobolar, şempanzelerin barışçıl "hippi" kuzenleri olarak görülüyordu çünkü onların daha az savaşçı oldukları ve çatışmaları çözmek için cinselliği kullanma olasılıklarının daha yüksek olduğu düşünülüyordu. Ancak son araştırmalar bu fikri yıkmaya başladı. Yakın zamanda rapor edilen bir olayda, Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki beş yaban bonobo dişisi bir erkeğe vahşice saldırmıştı.

Saldırganlık Düzeyindeki Çarpıcı Benzerlikler

Science Advances dergisinde yayımlanan yeni araştırmada bilim insanları, bonoboların da tıpkı şempanzeler gibi saldırgan olduğunu, ancak erkekleri ve dişileri farklı şekilde hedef aldıklarını gösteriyor.

Ekip, Avrupa'daki hayvanat bahçelerinde bulunan 22 şempanze ve bonobo grubunun birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini analiz etti. Bir araştırmacı, barınağın önüne oturarak gün boyunca meydana gelen ve bağırmadan fiziksel şiddete kadar değişen her saldırganlık eylemini kaydetti. Ekip her hayvanat bahçesinde iki ila üç ay geçirdi ve yedi yaşından büyük tüm insansı maymunlardan toplam 3243 saldırganlık vakası kaydetti. Staes'in belirttiğine göre yedi yaş, araştırmacıların bir bonobo erkeğinin ürediğini kaydettikleri en genç yaş olarak biliniyor.

Araştırmacılar, bonoboların yönlendirdiği 1368, şempanzelerin ise 1875 saldırganlık vakası olduğunu buldular. Vakaların yaklaşık üçte biri (1193'ü) "temaslı" saldırganlıktı; yani bireyler arasında sadece bağırma veya diğer daha az şiddetli saldırganlık biçimleri değil, fiziksel şiddet vardı. Veriler cinsiyet, akrabalık ve bağlam açısından kontrol edildiğinde, şempanzeler ile bonobolar arasındaki genel saldırganlık düzeyinde çok az fark olduğu görüldü.

Staes, şempanzelerin daha saldırgan olmadığını ve bonoboların da onlara eşit derecede saldırganlık sergilediğini belirtiyor. Şempanzeler arasında çatışmalardan çoğunlukla erkekler sorumluydu. Öte yandan erkek ve dişi bonoboların kavga çıkarma olasılıkları eşitti. Staes, bonobolarda cinsiyetler arasında fark olmamasının kendilerini biraz şaşırttığını ifade ediyor.

Ancak hangi cinsiyetin hedef alındığı konusunda belirgin farklılıklar mevcuttu. Erkek şempanzeler hem dişilere hem de diğer erkeklere karşı saldırgandı ve fiziksel şiddete başvurmaları daha olasıydı. Dişi bonoboların ise bonobo erkeklerine karşı saldırgan olma olasılığı daha yüksekti. Bonobolarda erkek-erkek saldırganlığı görülse de dişiler arası saldırganlığa nadiren rastlandığı belirtiliyor. Ancak bonoboların barışma konusunda daha iyi olduklarını ekleyen Staes, gelecek bir çalışmada ekibin farklı grupların çatışmaları nasıl çözdüğünü açıklamayı planladığını söylüyor.

Hayvanat Bahçesi Gözlemlerinin Bilime Katkısı

Farklı hayvanat bahçelerindeki bonobo grupları arasındaki saldırganlık düzeylerinde, şempanzelere kıyasla daha keskin farklılıklar gözlemlendi. Araştırmacılar, bu bulgular hakkında şu ifadeleri kullanıyor:

Bulgularımız, saldırganlık da dahil olmak üzere Pan cinsindeki davranışsal örüntülerin türe özgü özelliklerden ziyade grup kimliğinden daha fazla etkilenebileceğini öne süren, giderek artan kanıtlara katkıda bulunuyor.

Hayvanat bahçeleri, insansı maymun davranışları hakkında ilginç bir bakış açısı sunar. Bazı araştırmacılar, şempanzelerin daha savaşçı olduğunu çünkü Kongo Nehri'nin kendi taraflarında yiyeceklerin daha az bulunduğunu ve kaynaklar için gorillerle rekabet etmek zorunda kaldıklarını savunuyor. Aksine, bonoboların daha fazla yiyeceği ve daha az avcısı bulunuyordu.

Hayvanat bahçelerinde bu çevresel faktörler artık devrede değildir. Staes, asıl avantajın iki türün de kendi ekolojilerinden çıkarılması olduğunu, böylece birbirlerinden ayrıldıklarından beri meydana gelen genetik değişikliklerden kaynaklanan davranışsal farklılıkların daha net görülebildiğini söylüyor.

Almanya'daki Max Planck Hayvan Davranışları Enstitüsünden davranışsal ekolog Sonya Pashchevskaya (araştırmaya dahil olmamış), bu yeni içgörüleri memnuniyetle karşıladığını belirtiyor. Pashchevskaya şöyle diyor:

Bu çalışma, özellikle esaret altındaki ortamlardan doğan ünlü 'hippi' bonobolar fikri göz önüne alındığında oldukça önemlidir. Bu efsanenin metodolojik olarak böyle bir ortamda ve birden fazla grubun katılımıyla sorgulandığını görmek harika.

Pashchevskaya, çatışmayı yönlendirmenin bir yolu olarak saldırganlığın hayatın normal bir parçası olduğunu söylüyor. Şempanzelerin bunu şiddet içeren aşırılıklara taşımaya daha yatkın olmasına karşın bonoboların gerçek şiddeti yalnızca en kötü tehlikeler için saklıyor olabileceğini belirtiyor.

Bonobo saldırganlığına yönelik bu yeni bakış açısı, en yakın akrabalarımız arasındaki çatışmalar hakkında daha fazla ipucu sağlayabilir. Çatışmanın kaçınılmaz olduğuna işaret eden Pashchevskaya, her iki cinsiyetten gelen ve farklılık gösteren saldırgan dışavurumların var olduğunu vurguluyor.