Hayvanlarda Zekanın ve Bilincin Evrimi, "İçgüdü", Baldwin Etkisi Üzerine...

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu yazı, Canlıların Evrimi yazı dizisinin 18. yazısıdır. Dizinin ilk yazısına gitmek için buraya, dizideki tüm yazıları görmek için buraya tıklayınız. Yazı dizileri, EA Akademi'nin bir parçasıdır.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

Bilinci anlayabilmemiz için, beyin dediğimiz organın evrimini anlamamız gerekir. Bununla ilgili şöyle bir yazı yayınlamıştık zaten:

https://www.facebook.com/note.php?note_id=166678153390268

Orada değinmediğimiz bir konu olarak, beynin en ilkel hallerine gitmemizde fayda vardır. En ilkel beyinler olarak gangliyonları görebiliriz. Çünkü bunlar, sinir hücrelerinin öbeklenmiş halleridir ve bir beynin en az gelişmiş yapısı şeklinde görev yaparlar. Gangliyonlar, örneğin, yassı solucanlarda görülür. Kafa oluşumuyla (cephalization) birlikte bu yapıların gittikçe bugün "beyin" dediğimiz organa geliştiği görülür.

Konuya biraz daha derinlemesine bakacak olursak, bilincin evrimi ile beynin evrimi arasında yakın ilişki olduğunu görürürüz. Yapılan araştırmalar, bazı şempanzelerin ve orangutanların, oldukça yüksek IQ seviyelerine sahip olduğunu göstermektedir. Konuyla ilgili bilgileri, aşağıdaki kaynaklardan okuyabilirsiniz:

http://www.newscientist.com/article/dn17318-monkey-iq-test-hints-at-intelligent-human-ancestor.html

http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/orangutans-just-hangin-on/orangutan-i-q/2265/

http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1654998.ece,

http://www.sciencedaily.com/releases/2006/08/060801231359.htm

Genel olarak bir orangutan veya şempanzenin insan ölçeğinde 16-20 arası IQ'su olduğu bilinmektedir. 100 puan, bir insan için "normal" olarak görülmektedir. Yani maymunların da belirli bir düzeyde zekası bulunmaktadır. Benzer testler, farklı hayvanlarda da yapılmıştır ve bu canlılarda da belirli seviyelerde IQ düzeyleri gözlemlenmiştir.

Bir hayvan davranışları uzmanı olan Edward O. Wilson'ın (http://en.wikipedia.org/wiki/E._O._Wilson) yaptığı bir çalışmaya göre, insandan sonra en yüksek IQ'ya sahip olan canlılar aşağıdaki gibidir:

  1. Şempanze (iki türü)
  2. Goril
  3. Orangutan
  4. Babun (7 farklı türü)
  5. Gibon (7 türü)
  6. Maymun (Makaklar ve diğerleri)
  7. Küçük-dişli balina (katil balina da dahil)
  8. Yunus (8 farklı tür)
  9. Fil (2 tür)
  10. Domuz

Hayvan IQ'ları üzerine yapılan bir diğer araştırmaya da şuradan ulaşabilirsiniz:

http://www.globalanimal.org/2010/12/08/animal-iqs-which-is-the-smartest-animal/26219/

Sonuç olarak, her hayvanın belirli bir düzeyde IQ'su bulunmakta. Ancak insan, bunlardan açık ara ileride. Fakat bu demek değildir ki biz onlardan "üstünüz." Biz, sadece zeka konusunda kendisini geliştirmiş bir türüz. Bunun haricinde bir ayı gibi pençelerimiz, bir tazı gibi bacaklarımız, bir çita gibi hızımız, bir kelebek kadar güzel renklerimiz, bir köpekbalığınınki gibi bir burnumuz yok. Onlara karşılık, beynimiz daha gelişmiş ve şu an etrafımızda gördüğümüz hemen her şey, bunun bir ürünü.

Peki, bilincin bu evrimdeki yeri neresidir? Bununla ilgili, yine yukarıdaki notumuzu okumakta fayda vardır. Çünkü insan bilincinin evrimi, zekanın evrimiyle paralel olmuştur. Beyin büyüyüp, sinir düğümü sayısı arttıkça, duyu organlarından alınan verilerin işlenmesi kolaylaşmış ve farklılaşmıştır. Daha önceden bize anlamsız gelen noktalar, anlam kazanmıştır. 

Bunun sebebi nedir? Bunun sebebi, beyinde gerçekleşen biyokimyasal reaksiyonlardır. Bizim "düşünce" dediğimiz olgu da, bu reaksiyonlardan fazlası değildir.

Bizim görüşümüze göre, doğada hiçbir canlı, özellikle de hayvan, bilinçsiz hareket etmez. Çünkü az ya da çok gelişmiş bir duyu organları zinciri ve sinir sistemi bulunmaktadır. Dolayısıyla, IQ düzeyi bizim ölçeğimizde 1 bile olsa, kendi zeka sınırları dahilinde, bilinçli hareket etmektedir. Ancak bu zeka sınırları öyle dardır ki, bizim gibi daha yüksek zekaya sahip hayvanlar tarafından incelendiğinde, "otomatiğe bağlamış" ya da "programlanmış" ya da daha bilimsel adıyla "içgüdüsel" bir hareket gözlenebilir. Ancak bunun doğru olmadığını düşünüyoruz. Tek sorun, biz, onların IQ düzeyinde düşünemiyoruz ve bu sebeple yapılan hareketler içgüdüsel geliyor.

Peki biz, hareketlerimizde özgür müyüz? Evet, şu anda Dünya üzerindeki en yüksek IQ'ya sahip canlılar biziz. Ama madem ki biz, bizden düşük IQ'lu canlılara baktığımızda "otomatik" ve "içgüdüsel" hareketler görüyoruz, acaba bizden çok daha zeki bir varlık olsaydı, bizi aynı şekilde görür müydü? Açıkçası, bu soruya, gündelik hayatlarımızı düşünürsek veya en çılgın ya da sıra dışı insanların hayatlarını bile düşünsek, cevap vermemiz çok zor olmaz. En nihayetinde hepimiz benzer hayatlar yaşıyoruz, hikayeler farklı olsa da. Günlük hayatınızı gözden geçirin. Ne kadar sıra dışıymış gibi görülürse görülsün, bizim için kıymetli olduğu için değerlidir yaşadıklarımız. Halbuki bir diğer canlı için bizim yaptıklarımız ve hayatımız hiçbir anlam ifade etmeyebilir ve tüm davranışlarımız, bizden çok daha zeki bir hayvana (eğer var olsaydı) "içgüdüsel" gelebilirdi.

Bu sebeple, bütün hayvanlar, çok dikkatli bir şekilde ve nasıl ki tarih bilimi tarihi, "o dönemin içerisinde" inceliyorsa, biyoloji de canlıların davranışlarını "o IQ düzeyinde" incelemelidir. Böyle yapıldığında görülecektir ki, aslında her hayvanın bir bilinç düzeyi vardır. Tek sorun, bizden düşük IQ'lu hayvanların zeka düzeylerinin onlara tanıdığı esnekliğin, bizim zekamızın bize tanıdığı esneklikle kıyaslanmayacak kadar sınırlı olmasıdır. 

Bu açıdan, kararlarımızda özgür olup olmadığımız da, ayrı bir tartışma konusudur. Zira beynimizdeki her "karar" ve "düşünce", duyu organlarımız aracılığıyla aldığımız kimyasal ve fiziksel tepkilerin beyinde tetiklediği biyokimyasal reaksiyonlardan ibarettir. Aslında bizler "karar" almayız. Bizler, sadece beynimizi tetikleriz, beyin bizim tetiklememiz doğrultusunda bazı tepkimeler geçirir (cascade) ve bunun sonucunda salgılanan kimyasallar, yine beynimiz tarafından "düşünce" olarak algılanır. Ancak ortada "yaratılmış" hiçbir şey yoktur. Her şey, "algı"dan ibarettir.

Konuyla ilgili, tüm hayvanların bu "içgüdüselmiş gibi gözüken" davranışlarını açıklayan bilimsel bir ilke zaten mevcuttur: Baldwin Etkisi. Bu ilkeye ve bilimsel kurama göre, bir organizmaya ait popülasyonda, yeni bir durum karşısında en etkili tepkiyi verip bu tepkiyi öğrenen bireyler avantajlı konuma geçeceklerdir. Nesiller boyu, genetik altyapısından dolayı bu tepkiyi tekrarlamaya yatkın olan bireyler seçileceklerdir. Böylece, nesiller sonunda, birikimli olarak belli bir davranışı sergilemeye meyilli bireyler evrimleşebilecektir. Bu kuramı, ünlü algı bilimci Daniel Dennett de oldukça geliştirmiş ve çeşitlendirmiştir. Bu ilke sayesinde, bebeklerin nasıl annelerinin memelerine meyillendiğini, yavru su kaplumbağalarının nasıl yumurtadan çıkar çıkmaz denize ulaşmaya çalıştığını ve bize "içgüdü" gibi gelen bütün öğrenilmiş davranışları açıklamamız mümkündür.

Teşekkür: Utku Demirel

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 1
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 17/08/2019 21:46:35 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/45

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!

Hayvan Davranışları'nın Temeli: İçgüdüler, Düşünsel/Algısal Zeka ve Çok Daha Fazlası

Köpekler ve Kurtlar Üzerinden Giderek Melez Hayvanları ve Evrimi Anlamak...

Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir gün, belki 40 sene sonra, beni tanıyan son kişi ölecek. İşte o zaman ben gerçek anlamıyla öleceğim. Tanıdığınız herkes bir kümedir ve o kümede sizi tanıyan son kişi öldüğünde, o küme sona erer, hatıralardan silinirsiniz.”
Irvin Yalom
Geri Bildirim Gönder