Güneydoğu Atlantik'te Mavi Balina ve Oluklu Balina Gözlemlerinde Artış Yaşanıyor!

Ticari balinacılığın sona ermesinin üzerinden 40 yıldan fazla zaman geçmişken, yeni araştırmalar sayesinde okyanusların en büyük iki balina türünün Güneydoğu Atlantik'teki gözlem sayılarında sevindirici bir artış olduğunu görüyoruz. African Journal of Marine Science dergisinde yayımlanan bulgular, Namibya ve Güney Afrika'nın batı kıyılarından toplanan 60 yılı aşkın doğrulanmış gözlem ile karaya vurma vakalarını bir araya getiriyor. Toplam sayılar günümüzde hâlâ düşük olsa da her iki türe ait gözlemler son yıllarda belirgin bir artış gösterdi; öyle ki kayıtlara geçen gözlemlerin 95'i 2012 yılından bu yana elde edildi.

Güney Afrika'daki Cape Town Üniversitesi Ekoloji, Çevre ve Koruma İstatistikleri Merkezinden baş yazar Dr. Bridget James, durumu şöyle açıkladı:

Sonuçlarımız, okyanusların bu devlerinin, 20. yüzyılda onları yok olmanın eşiğine getiren ticari balinacılığın yıkıcı etkilerinden yavaş yavaş kurtulduğuna dair önemli kanıtlar sunuyor. Gözlemler hâlâ nadir olsa da önceki on yıllara kıyasla daha sık hale geliyor ve sürdürülebilir koruma çalışmalarıyla bu toparlanmanın devam edeceğine inanmak için iyi nedenlerimiz var.

Balinacılıktan Dönüşün Uzun Yolu

Araştırmacılar bu çalışmada, her ikisi de endüstriyel balinacılık döneminde yoğun bir şekilde hedef alınan Antarktika mavi balinası ve oluklu balina türlerine odaklandılar. 1913 ile 1978 yılları arasında tahminen 350.000 mavi balina ve 725.000 oluklu balina avlanarak öldürüldü; bu yıkıcı tablo, küresel çaptaki popülasyonlarda dramatik düşüşlere neden oldu.

Günümüzde Antarktika mavi balinalarının, Uluslararası Doğayı Koruma Birliğinin (IUCN) Kırmızı Listesi'nde hâlâ "Kritik Tehlike Altında" olarak sınıflandırıldığını biliyoruz. Popülasyonlarının şu anda balinacılık öncesi sayıların sadece %3'ü civarında olduğu ve yılda yaklaşık %5 ila %8 oranında, oldukça yavaş bir artış gösterdiği tahmin ediliyor.

Oluklu balinalar ise koruma statüsü bakımından şu anda "Hassas" kategorisinde yer alıyor. Popülasyonlarının tarihsel seviyelerinin 0'undan fazlasına ulaştığı ve yılda yaklaşık %4 ila %5 oranında büyüdüğü düşünülüyor.

Güneydoğu Atlantik Neden Önemli?

Bu umut verici toparlanma belirtilerine rağmen, her iki türün de engin mesafeler katetmesi ve yaşamlarının çok büyük bir bölümünü uzak Antarktika sularında geçirmesi nedeniyle onları yakından incelememiz oldukça zordur. Göç rotalarından ve Güneydoğu Atlantik de dâhil olmak üzere potansiyel üreme alanlarından elde edilen veriler bugüne kadar son derece kısıtlı kalmıştır.

Araştırmaları balina ve yunusların ekolojisi üzerine odaklanan Dr. James, konuyla ilgili şu değerlendirmeyi yaptı:

Tarihsel balinacılık verileri, Güneydoğu Atlantik'in bir zamanlar hem mavi balinalar hem de oluklu balinalar için önemli bir yavru bakım alanı olabileceğini gösteriyor. Ancak bugüne kadar, bu bölgedeki daha yakın zamanlı varlıklarına dair birleştirilmiş çok az bilgiye sahiptik.

Bu boşluğu doldurmak amacıyla araştırma ekibi, 1964 ile Mart 2025 arasında kaydedilen ve doğrulanan gözlem ile karaya vurma vakalarını bir araya getirdi. Araştırmacılar, türlerin bölgedeki varlığına ve mevsimsel eğilimlerine dair daha iyi bir anlayış geliştirmek için Namibya ile Güney Afrika'nın batı kıyılarındaki besin açısından zengin bir bölge olan Benguela akıntı ekosistemine yoğunlaştılar.

Yeni Gözlemler Toparlanmaya İşaret Ediyor

Elde edilen bulgular sonucunda mavi balinaların nispeten nadir görüldüğü anlaşıldı; kayıtlarda sadece 12 gözlem, bir karaya vurma vakası ve literatürde yayımlanmış beş ek tespit bulunuyordu. Oluklu balinalara ise çok daha sık rastlandı; bu türe ait toplam 76 gözlem ile altı karaya vurma vakası belgelendi. Mavi balinalar en çok ilkbahar sonu ile sonbahar arasında görülürken, oluklu balinaların bölgede yılın her döneminde bulunduğu ortaya çıktı.

Stellenbosch Üniversitesi Botanik ve Zooloji Bölümünde araştırmacı ve Sea Search Direktörü olan ortak yazar Dr. Simon Elwen, bu verileri şöyle yorumladı:

Popülasyonlar yavaş yavaş kendini toparladıkça, bu balinaların tarihsel yaşam alanlarının bazı kısımlarına yeniden yerleşmeye başladığını görmeyi bekliyoruz. Gözlem ve karaya vurma vakalarındaki artış bu kademeli toparlanmayla tutarlılık gösteriyor; ancak açık denizdeki gözlem çabalarının artması da bu duruma dolaylı olarak katkıda bulunuyor olabilir.

Devam Eden Tehditler ve Veri Eksiklikleri

Tüm bu olumlu verilere karşın, yazarlar toparlanmanın tehditlerin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmediği konusunda uyarılarda bulunuyorlar. Okyanus devleri; gemi çarpmaları, balıkçılık ağlarına dolanma, su altı gürültüsü kirliliği, kimyasal atıklar ve iklim değişikliğinin deniz ekosistemlerinde yarattığı büyük dönüşümler nedeniyle hâlâ ciddi bir risk altında yaşamlarını sürdürüyorlar.

Dr. James, Güneydoğu Atlantik'e dönüş belirtilerinin, mavi balinalar ve oluklu balinalar için tam anlamıyla bir toparlanma ifade etmediğini vurgulayarak bu popülasyonların tarihi sayılarına ulaşmaları için daha katetmeleri gereken uzun bir yol olduğunu belirtiyor. Dr. Elwen ise konuyla ilgili şu eklemeyi yaptı:

Bu veriler bir direnç göstergesidir ancak her iki türün de modern insan baskılarına karşı hâlâ savunmasız kaldığı gerçeği özellikle vurgulanmalıdır. Ticari balinacılığın sona ermesinden bu yana geçen 50 yılı aşkın sürelik toparlanma evresinde bile bölge kıyılarımızda mavi balinalara dair yalnızca 12 kayıt derleyebildiğimiz gerçeği, bu hassasiyetin çok açık bir göstergesidir.

Benguela ekosistemindeki bu ikonik türlerin durumu her ne kadar umut verici olsa da son dönemde gözlem sayılarında yaşanan artışın en azından bir kısmının, doğrudan popülasyon artışından ziyade gözlem imkanlarının iyileşmesine bağlı olabileceği unutulmamalıdır. Özellikle petrol ve doğalgaz arayan sismik araştırma gemilerinde görev yapan yaban hayatı gözlemcilerinin bölgedeki artan raporlama çabaları bu istatistiklere doğrudan yansımaktadır. Güneydoğu Atlantik'teki bu iki türün popülasyonlarını doğru bir şekilde değerlendirmek için hayati öneme sahip olan sistematik bilimsel izleme çalışmaları, bölge kıyılarında hâlâ yetersiz seviyededir.

Yazarlar; balinaların bu yavaş fakat son derece önemli toparlanma sürecini güvence altına alabilmek adına, pasif akustik izleme sistemlerinin denizde yaygınlaştırılmasını tavsiye ediyorlar. Ayrıca, ticari denizcilik sektöründe eğitimli gözlemcilerin daha aktif rol alması ve balinaların bölgesel dağılım verilerinin deniz alanlarındaki mekansal planlamalara doğrudan entegre edilmesi gerektiğinin altını çiziyorlar.