Güneş Işığını Yapay Olarak Kısma Planları Bilim Dünyasını Neden İkiye Böldü?

Hayır, Milton Kasırgası'nı ABD Başkanı Joe Biden üretmedi. Yüksek irtifada seyreden uçakların arkasında bıraktığı buz kristallerinden oluşan yoğunlaşma izleri, hükümetlerin hava durumunu kontrol etmek ya da toplumları manipüle etmek amacıyla havaya sıktığı kimyasal püskürtme izleri değildir. Dubai'deki rekor düzeydeki sellerin sorumlusu da devlet eliyle yürütülen bulut tohumlama çalışmaları değildi.

Ne var ki bu tür iddiaların internet ortamında hızla yayıldığını ve giderek siyasi söylemlerde de yer bulduğunu görüyoruz. Bu durum, hava durumunu manipüle etmeye yönelik komplo teorileri ile güneş jeomühendisliği hakkındaki son derece gerçek bilimsel tartışmalar arasındaki ayrımın bulanıklaşmasına yol açıyor.

Güneş radyasyonu modifikasyonu ya da kısaca SRM olarak da bilinen güneş jeomühendisliği; Dünya sistemine giren veya sistemden çıkan enerji miktarını değiştirerek iklimi geçici olarak soğutmayı amaçlıyor. Özellikle açık hava saha deneyleri, araştırmacılar ve konunun uzmanları arasında ciddi bir görüş ayrılığına neden oluyor. Uzmanlar bu tür deneylerin yapılıp yapılmaması gerektiği ve yapılacaksa hangi şartlar altında gerçekleştirilebileceği konusunda derin bir bölünme yaşıyor.

Bu alandaki en bilinen öneri olan stratosferik aerosol enjeksiyonu, kükürt dioksitin atmosferin üst katmanlarına salınarak aerosol adı verilen yansıtıcı parçacıklar oluşturmasını içeriyor. Bu parçacıklar stratosferde uzun süre kalarak büyük volkanik patlamaların soğutucu etkisini geniş ölçüde taklit edebiliyor. Diğer temel öneriler arasında ise deniz üzerindeki alçak bulutlara deniz tuzu parçacıkları ekleyerek yansıtıcılıklarını artırmayı hedefleyen deniz bulutlarını parlaklaştırma ve yüksek irtifadaki bulutların net ısıtma etkisini azaltmayı amaçlayan sirüs bulutlarını inceltme yöntemleri yer alıyor.

Açık Hava Deneyleri Bize Gerçekte Ne Anlatabilir?

Earth's Future dergisinde yayımlanan yakın tarihli bir çalışmada araştırmacılar, açık hava SRM deneylerinin uygulamada nasıl görünebileceğini incelediler. Ekip, bu üç yaklaşım genelinde makul deney senaryolarını belirledi ve deneylerin bilimsel hedefleri ile yasal düzenleme gereksinimlerinin ölçek büyüdükçe nasıl değiştiğini ortaya koydu.

Araştırmacılar, basit bir "küçük" veya "büyük" ayrımı yapmak yerine, her aşamada giderek daha sıkı yasal denetim gerektiren belirgin evreler tespit ettiler; bunu ölçek büyüdükçe yükselen dik bir merdiven gibi düşünebiliriz. Bizler de bu yazımızda, deney aşaması ile nihai uygulama arasındaki uçurumu en belirgin biçimde gözler önüne seren ve üzerinde en çok araştırma yürütülen öneri olan stratosferik aerosol enjeksiyonuna odaklanıyoruz.

Güncel simülasyonlar, küresel ölçekte 1°C'lik bir soğuma elde edebilmek için her yıl atmosfere yaklaşık 8 ila 16 milyon ton kükürt dioksit enjekte edilmesi gerektiğini gösteriyor. Önerilen açık hava araştırmaları ise çok daha küçük salımlarla başlayabilir. Yapılan çalışma, giderek artan boyutlardaki bir dizi makul denemeyi ve her birinin yanıtlayabileceği soruları tanımlıyor. En küçük denemeler aerosol oluşumunu inceleyebilir veya farklı parçacıkların stratosferdeki davranışlarını karşılaştırabilir. Birkaç ton kükürt dioksit içeren daha büyük salımlar ise aerosol bulutunun farklı atmosfer koşullarında nasıl evrildiğini takip ederek parçacıkların nasıl yayıldığını ve güneş ışığını nasıl etkilediğini modelleyen sistemleri test etmek için kanıt sağlayabilir.

Araştırmacıların ele aldığı en büyük ölçek olan yaklaşık 1000 tonluk kükürt dioksit salımında, oluşan aerosol bulutu iklim modellerinin atmosferi temsil etmek için kullandığı üç boyutlu ızgara hücrelerinin boyutuna yaklaşmaya başlıyor. Bu durum, bilgisayar tahminlerinin doğrudan bir deneyden elde edilen gözlemlerle karşılaştırılmasına olanak tanıyabilir. Bu sayıları somut bir bağlama oturtmak gerekirse transatlantik uçuş gerçekleştiren bir Boeing 777 uçağı yaklaşık 80 ila 100 kilogram kükürt dioksit salarken 1000 tonluk bir salım ABD'deki orta ölçekli kömürlü bir termik santralin yıllık kükürt dioksit emisyonuna denktir. Elbette bu kıyaslamalar çevresel etkiyi değil, yalnızca salınan madde miktarını gösteriyor, zira bir kömür santrali kükürt dioksiti karbondioksit gibi sera gazlarıyla birlikte yere çok daha yakın bir seviyeden salmaktadır. Yine de bu karşılaştırmalar, önerilen deneylerin fiziksel büyüklüğünü zihnimizde canlandırmamıza katkı sağlıyor.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), küçük ölçekli saha deneylerinin belirli atmosferik süreçlere ilişkin belirsizlikleri azaltabileceğini ancak tam ölçekli bir uygulamanın doğuracağı çok daha büyük belirsizlikleri çözemeyeceğini belirtiyor. Güneş radyasyonu modifikasyonu araştırmacıları da bu kısıtlamayı genel olarak kabul ediyor. Zira bu deneyler dünyayı soğutmak için değil, bilgisayar modellerini geliştirebilecek belirli soruları yanıtlamak amacıyla tasarlanıyor.

Bilimin Ötesine Geçen Tartışma: Riskler ve Değerler Çatışması

Eleştirmenler, doğrudan araştırma sürecinin kendisine çok daha güçlü bir şekilde itiraz ediyor. Birbirini izleyen araştırma evrelerinin, zamanla giderek daha büyük denemelere ve en sonunda fiili uygulamaya doğru teknik ve kurumsal bir ivme yaratacağını savunuyorlar. Bu görüşe göre atılan her adım bir sonrakini normalleştirecek, altyapı ve bilimsel topluluklar oluştukça bu yoldan geri dönmek giderek imkânsız hale gelecektir. Kimi uzmanlar daha da ileri giderek kamu finansmanının, açık hava deneylerinin, patentlerin, özel araştırma programlarının ve fiili uygulamanın tamamen yasaklanması çağrısında bulunuyor.

Konuyla ilgili bir diğer akademik çalışma ise güneş radyasyonu modifikasyonuna yönelik muhalefetin bir kısmının yalnızca bilimsel kanıtlarla çözülemeyeceğini vurguluyor. Çevre hareketinin belirli kesimleri için asıl endişe, bu teknolojinin nasıl bir toplumsal ve siyasal düzeni ayakta tutabileceğine dayanıyor. İklimin teknolojik yöntemlerle idaresi, mevcut ekonomik sistemlere bağımlılığın sürdürülmesi ve yapısal dönüşüm üzerindeki baskının hafifletilmesi bu endişelerin temelini oluşturuyor. Bu bağlamda, güneş radyasyonunu kasıtlı olarak yönetmenin işe yarayabileceğine dair kanıtlar, böyle bir geleceği daha makul kıldığı için muhalefeti zayıflatmak yerine daha da pekiştirebilir. Dolayısıyla kökleri çatışan değerlere dayanan anlaşmazlıkları daha fazla saha araştırmasıyla çözmemiz mümkün görünmüyor.

Bu nedenle güneş radyasyonu modifikasyonunu değerlendirmek, iklime müdahale etmenin riskleri ile ısınmanın sürmesinin yaratacağı riskleri titizlikle tartmayı gerektiriyor. Hükümetlerin ve uluslararası kurumların zaman içinde kesintisiz sürdürülmesi gereken böylesi bir müdahaleyi ne kadar güvenilir biçimde denetleyebileceği sorusu da bu denkleme dahildir. Bu noktada yapılan isabetli bir analojiye göre söz konusu müdahale, "bir turnike gibi" işlev görebilir. Turnike altta yatan asıl sorunu tedavi etmez ancak uygulanan asıl tedavi sonuç verene kadar akut zararı sınırlandırabilir. İklim bağlamında düşündüğümüzde, emisyonların hızla azaltılması ve karbon yakalama yöntemleri iklim kriziyle mücadelenin temel dayanakları olmaya devam ediyor; güneş radyasyonu modifikasyonu araştırmaları ise bu önlemler ölçeklendirilirken geçici bir soğutmanın akut iklim risklerini hafifletip hafifletemeyeceğini anlamaya çalışıyor.

Araştırma Nerede Bitiyor ve Fiili Uygulama Nerede Başlıyor?

Araştırma ile uygulama arasındaki bu ayrım, günümüz politika kararlarına da yansımış durumda. Avrupa bilimsel danışma mercileri bir yandan araştırmaların sıkı ve etik koşullar altında sürmesi çağrısında bulunurken diğer yandan Avrupa genelinde bu tür yöntemlerin fiili kullanımına yönelik bir moratoryum öneriyor. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında alınan bir karar da benzer biçimde belirli koşullar altında yürütülen küçük ölçekli bilimsel araştırmalara alan tanıyor. Buradaki temel problem; ne küçük ölçekli araştırmanın ne de fiili uygulamanın üzerinde uzlaşılmış net bir sınırının olmamasıdır. Daha açık ve net tanımların getirilmesi, saha deneylerinin vaka bazında incelenmesini çok daha kolaylaştıracaktır.

Nihayetinde güneş radyasyonu modifikasyonu hiçbir zaman uygulamaya konmayabilir hatta gelecekteki araştırmalar bunun kesinlikle yapılmaması gerektiğini ortaya koyabilir. Ancak belirli deneylerin yapılmaya değer olup olmadığına yönelik kararlar, o deneylerin gerçekte neleri kapsadığına ve neleri aydınlatabileceğine dayanmalıdır. Bu tartışmaları toplum adına kestirip atmak, gerçek bir kamuoyu tartışmasının yerini tutamaz. Bir kamuoyu tartışması herkesin aynı fikirde buluşmasını gerektirmez; ancak tarafların aynı somut konu üzerinde, aynı gerçeklerle tartışmasını şart koşar.