Gökyüzündeki "Parlak Yıldız" Nedir?

Gökyüzüne bakan birçok insan, diğerlerine kıyasla belirgin bir şekilde parlayan bir yıldız görür. Pek çok kişi bunun kutup yıldızı olduğunu düşünse de kutup yıldızı oldukça sönüktür. Hatta metropollerde ışık kirliliğinin fazlaca olduğu yerlerde kutup yıldızını görmek neredeyse imkânsızdır.

Gökyüzündeki bu parlak yıldız, aslında muhtemelen bir yıldız değil, bir gezegendir. Venüs ya da Jüpiter olması mümkündür. Bunun anlaşılabilmesi için birkaç ayrıntının biliniyor olması gerekir.

Gökyüzündeki Parlak Yıldızlar ve Diğer Parlak Gök Cisimleri

Gökyüzünde “parlak yıldız” olarak algılanan cisimlerin büyük bir kısmı aslında yalnızca yıldızlardan ibaret değildir; gezegenler, bazı değişen yıldızlar ve hatta nadiren süpernova gibi geçici olaylar da bu algıya katkı sağlar. Astronomide bir gök cisminin parlaklığı, “görünür kadir” adı verilen logaritmik bir ölçekle ifade edilir ve bu ölçekte daha düşük (hatta negatif) değerler daha yüksek parlaklığa karşılık gelir.

Parlaklıklar

Yıldızların parlaklık sıralamasında negatiften pozitife doğru gidiş göze çarpmaktadır. Yani sayı değeri daha düşük olan yıldızların parlaklıkları daha fazladır. Konu hakkında daha fazla bilgi için Yıldızların Parlaklıkları: Görünür Parlaklık ve Salt Parlaklık nedir yazımızı inceleyebilirsiniz.

Eğer yıldızların teknik isimlerine göz gezdirecek olursanız çoğunun α harfi ile başladığını göreceksiniz. Alfa (α) harfi, Yunan alfabesinin ilk harfi olduğundan, o takım yıldızın en parlak yıldızına bu harf verilir. Örneğin Betelgeuse (α Orionis), Orion takım yıldızının en parlak üyesidir.

Bir diğer dikkat çekici nokta, bu parlaklıkların bazılarının bir minimum bir de maksimum değeri olmasıdır. Bu durum bazı yıldızların değişen yıldızlar dediğimiz sınıfa ait olmasından kaynaklanır. Gerek bir çiftli yıldız sisteminin birbirini örtmesi durumunda parlaklığın değişmesi, gerekse astrofiziksel süreçlerden dolayı yıldızın periyodik olarak şişip büzüşmesinden kaynaklanır.

Gezegenlerin Parlaklık Değişimleri

Gezegenlerde ise durum biraz daha farklıdır. Hem Dünya'nın hem de diğer gezegenlerin yörünge hareketlerinden dolayı zaman zaman birbirimize daha yakın, zaman zamansa daha uzak oluruz. Görünür parlaklık; cismin kendi parlaklığını değil, bizim onu gördüğümüz parlaklığı ifade eder ve aradaki mesafeyle değişir. Bu durum, bir ışığa yakından bakmakla uzaktan bakmak arasındaki fark gibidir. Işık aslında aynı ışıktır fakat siz parlaklığını farklı algılarsınız.

Gökyüzündeki Parlak Yıldız (ya da Gök Cismi) Hangisi?

Gökyüzünde görülen en parlak yıldız algısını oluşturanlar aslında gezegenlerdir. Özellikle Jüpiter ve Venüs, çünkü bunlar yılın çoğu döneminde oldukça parlaklar. Mars ve Merkür onları takip etse de onların minimum parlaklıklarının oldukça düşük olduğunu, yani yıl boyu aslında her zaman o kadar da parlak olmadıklarını görmekteyiz.

Hangi Gezegen Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Gökyüzündeki konumlarına baktığınız zaman Merkür ve Venüs hiçbir zaman Güneş'ten belirli bir uzaklıktan daha ileride bulunamaz. Yani Güneş'ten belirli bir uzaklığa kadar olan bölgeye hapsedilmiş durumdadırlar. Fakat Dünya'dan sonra gelen gezegenler; yani Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün için durum böyle değildir. Onlar Güneş'in tam aksi doğrultusunda bile olabilirler.

Yukarıdaki görselde turuncu ile Merkür'ün, kırmızı ile Venüs'ün, mavi kesikli çizgi ile Mars'ın yörüngesi üzerinde nerelerde görünebileceğini görebilirsiniz. Merkür çok dar bir aralıkta görülebilirken Venüs biraz daha geniş bir aralıkta görülebilmektedir. Fakat Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün laf yerindeyse arkamıza dolanabildiklerinden ötürü, gökyüzünde çok daha geniş bir alanda bulunabilmektedirler.

Çoban Yıldızı Olarak Venüs

Eğer güneş battıktan sonra ya da gün doğumu sırasında gökyüzünde parlak bir yıldız gözünüze çarpıyorsa bu pek muhtemelen çoban yıldızı olarak anılan Venüs'tür. Çünkü Güneş'e yakın bir konumda bulunur ve Merkür'den daha parlaktır.

Jüpiter de bir o kadar parlak olsa da genellikle geceleri gökyüzünde kendini belli eder. Çok daha rahat dolaşabileceği büyük bir alana sahip olduğu için onu ufka yakın bir yerlerde gün doğumu ve batımı sırasında görme ihtimalimiz, Venüs'e göre daha düşüktür. Zaten genellikle gün batım ve doğumu dikkatimizi çektiğinden ve kafamızı genelde ufka doğrulttuğumuzdan, daha sıklıkla Venüs'ü görmeye eğilimliyizdir.

Ne Gördüğümüzden Nasıl Emin Olacağız?

Elbette profesyonel bir astronom veya artık gökyüzünü tanıyan bir amatör astronom neyi gördüğünü rahatlıkla bilir. Fakat eğer bu konuda bir deneyiminiz yoksa emin olamamanız kadar doğal bir durum da yoktur. Bu noktada yardımımıza uygulamalar yetişiyor. Bu uygulamaları amatör veya profesyonel herkes, bir noktada kullanılır ve kullanmalıdır. En nihayetinde bütün gökyüzünü kafamızda simüle etme şansımız henüz yok!

Cep telefonu uygulaması veya masaüstü uygulaması olarak tercih edilebilecek en iyi ve bedava gökyüzü simülasyonlarından biri Stellarium adlı programdır. Burada tek yapmanız gereken konumunuzu söylemek ve tarih ile saati girmektir. Ardından size gökyüzünün o an nasıl olduğunu canlı bir şekilde gösterecektir. Eğer baktığınız yönü bilmiyorsanız bir pusula uygulaması aracılığıyla yönünüzü bulduktan sonra, programdan bakarak nerede neyin olduğunu detaylıca görebilirsiniz.

Bir diğer mobil uygulama SkyView'dir. Bu Stellarium'a göre yeni başlayanlara biraz daha pratik gelebilir. Telefonu gökyüzüne çevirdiğinizde, tuttuğunuz yönde neler olduğunu size gösterecektir. Fakat olası kalibrasyon hatalarına dikkat etmenizi öneriyoruz.

Bazı Parlak Yıldızlar ve Gökyüzündeki Konumları

Gökyüzünde görülen parlak yıldızları tanımaya çalışırken bir altın kurala dikkat etmek gerekir. Bu da her yıldızın yılın her döneminde görülemediğidir. Orion takım yıldızı (soldaki fotoğraf) kış aylarının habercisi olup kışın gözlenirken yaz üçgeni adını verdiğimiz Vega, Deneb ve Altair yıldızlarından oluşan dev üçgen ise yazın görülüyor.

Yukarıdaki görselde Orion takım yıldızının kemerindeki Alnilam, Alnitak ve Mintaka'yı gökyüzünde rahatlıkla tanıyabilirsiniz. Bunlar, Orion'un kemerini oluşturan üç tane yan yana dizili yıldızdır. Altındaki parlak yıldız da Rigel'dir. Hemen solunda (fotoğrafın orta altında) görülen çok parlak yıldız ise Sirius'tur. Orion kemerinin üstünde kalan kırmızı yıldız ise Betelgeuse'dür. Sağ tarafındaki parlak kırmızı yıldız ise Aldebaran'dır.

Elbette buradaki anlatımda dikkat etmeniz gereken şey şudur, burada sağında solunda kavramı biz astronomların pek kullandığı bir tabir değil. Dünya kendi ekseni etrafında döndükçe bu yıldızlar da o eksen etrafında döner. Yani hep aynı şekilde görmezsiniz, bazen daha yatık bir durumda görebilirsiniz. Bu nedenle birbirlerine göre referans almanız size yardımcı olacaktır. Örneğin Orion'un kemerinin çizdiği doğrudan faydalanabilirsiniz.

Yukarıdaki görselde ise yaz üçgenini görmekteyiz. Genelde yaz aylarında gece saatleri gökyüzünde tepe noktasına oldukça yakın bir bölgede, geniş bir alanı kaplarlar. Fark etmesi oldukça kolaydır. Buradaki görselde Lyra takım yıldızının en parlak üyesi α Lyr olan Vega yıldızı (sağ altta), Aquila takım yıldızının en parlak üyesi α Aql yani Altair (solda altta) ve Cygnus takım yıldızının en parlak üyesi α Cyg yani Deneb yıldızı (üstte sağda) görülmektedir.

Gezegenlerin Konumları ve Tespiti

Gezegen kelimesi aslında gezgin kelimesinden gelir. Yıldızlar gibi çok uzakta değillerdir ve yörünge hareketlerinden (ve bizim yörünge hareketimizden) dolayı gökyüzünde geziyor gibi görünürler. Bu nedenle gezegenler için takım yıldızlarda olduğu gibi net bir konum belirtme şansımız yok. Fakat zamanla tecrübeli bir göz çoğu durumda iyi bir tespitte bulunabilir.

Ayrıca gezegenler, bize göreli olarak daha yakın olduklarından nokta kaynak değillerdir ve gökyüzünde kayda değer bir açısal büyüklükleri vardır. Bu nedenle atmosferik dalgalanmadan daha az etkilenirler. Bu da onların biraz daha belirgin yuvarlaklar olarak görmemizi sağlar.

Renklerden Faydalanmak

Buradaki ayrımı yapmamıza yardımcı faktörlerden biri renktir. Bazı yıldızlar ve Mars kırmızı-turuncu renktedir. Örneğin yukarıda Orion takım yıldızının görselinde Betelgeuse yıldızının kırmızı-turuncu renkte olduğu dikkatinizi çekmiştir. Keza gezegenlerden Mars da hiç kuşkusuz bu şekilde ayırt edilebilir. Aynı zamanda bazı yıldızlar mavi, bazıları ise beyazdır fakat bunu gözle ayırt etmek her zaman o kadar kolay olmayabilir. Yine de başlı başına kırmızı-turuncu renklerde olanlar bizim için bu ayrımı sağlamada güzel bir avantaj sağlar.