Gökdoğan (Falco peregrinus)

Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Koyu renkli tüyleri ve kuyruk sokumundaki soluk renk tonu, muhtemelen bir yetişkin olduğunu gösteriyor.
Koyu renkli tüyleri ve kuyruk sokumundaki soluk renk tonu, muhtemelen bir yetişkin olduğunu gösteriyor.
Akif Aykurt

Gözlem Bilgileri

Hayvanlar âleminin en hızlısını gözlemleme şansı elde ettik! Kendisi dalışa geçerken muazzam hızlara ulaşabiliyor.

Tanım ve Genel Bilgiler

Sırt tüyleri siyah/gri tonlarında iken alt tarafları açık renktedir. Aynı şekilde kafa tepesi, gözlere kadar koyu tüylerle kaplıdır. Hızları ile ün salmışlardır. Havada avına doğru yaptığı kendine özgü dalış sırasında saatte 360 km'nin üstüne çıkabilirler. Hatta 2005'te National Geographic'ten Ken Franklin, 389 km/sa hıza ulaşabildiklerini kaydetmiştir. Bu da gökdoğanı Dünya'daki en hızlı hayvan yapar! Olağandışı bir durum olmadığı sürece genelde 130 km/sa ile 184 km/sa hızlarında avlandıkları ölçülmüştür. Bu denli hızlar aynı zamanda dezavantaj da yaratır. Çünkü dalış sırasında avcısını farketmiş olan bir avı izlemek kolay değildir. Bu yüzden kullandığı yöntem ne olursa olsun gökdoğan da diğer etçil canlılar gibi yüzde yirmilik bir başarı oranına sahiptir. Yani 10 saldırının 8'inde eli boş döner. Uçan hayvanlar dışında listede ikinci sırada 4.65 metre uzunluğu ve 750 kg ağırlığı ile siyah marlin (Istiompax indica) gelir. Siyah marlin, saatte 132 km hızla bir balıkçı oltasını kopardığı kaydedilmiştir. Daha sonra karada bilindiği üzere 0'dan 96.6 km'ye 3 saniyede çıkabilen çita (Acinonyx jubatus) gelir. Azami hızı saatte 120.7 km olarak bilinir. Doğal olarak yerçekimi sayesinde uçan hayvanlar hız konusunda oldukça avantajlı.

Avlanmak için hızlanıp, dalışa geçerken.
Avlanmak için hızlanıp, dalışa geçerken.
Pedram Türkoğlu

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Elbette bu hızlara çıkabilmesinin bir evrimsel uyum başarısı vardır. Başlıca göğüs kemiği, sert tüyleri, aerodinamik anatomisi ve son derece verimli dolaşım/solunum sistemi ile ilgilidir. Carina (keel) isimli göğüs kemiğinin kalınlığı ve dayanıklığı sayesinde, uçmaya yardımcı birçok göğüs kası tutunabiliyor. Sivri uçlu kanatları sayesinde roket benzeri pozisyon alabiliyorlar. Sert tüyler hızlı uçuşlarda manevra kabiliyetini ve stabilizasyonu artırıyor. Fakat en önemlisi solunum ve dolaşım sistemlerinin evrimsel uyumudur. Akciğerlere tek yönlü hava girişi sağlayabilirler. Öyle ki saatte 300 km gibi yüksek hızlarda nefes almaları mümkün hale gelir. Halihazırda diğer birçok uçan kuş gibi hava keseleri bulunduğu için akciğerler, ekspirasyon (soluk verme) sırasında havasız kalmaz. Ayrıca dakikada 400-600 kere atabilen kalpleri sayesinde vücuttaki kan dolaşımı da yüksek hızlarda bozulmaz. Bu sayede saniyede 4 kez kanat çırpabilirler.

Bazen şehirlerdeki yüksek yapılarda da gözlemlenebilirler.
Bazen şehirlerdeki yüksek yapılarda da gözlemlenebilirler.
H. Tuğrul Atasoy

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Türkiye'de Akdeniz havzasına özgü Falco peregrinus brookei alt türü bulunur. Yeni Zelanda, Kutuplar ve Yağmur Ormanları dışında Dünya'nın her yerine yayılmış durumdadır.

Davranış ve Etoloji

Başlıca avlanma davranışı, güvercin iriliğindeki kuşları hızlı bir dalış ile havada yakalamaktır. Diğer bir yöntem ise kendinden büyük olan avları, yani hızını kesip onu sakatlayabilecek büyüklükteki kuşları yanlarından geçerken sıkı bir pençe darbesi ile sakatlayıp, yere düşürmektir. Yuvası civarında son derece saldırgan bir kuştur ve yavrularına yönelebilecek tehditlere karşı inanılmaz savunmacıdır. Yuvalarını savunan gökdoğanların normalde uzak durdukları kaya kartalı (Aquila chrysaetos) ve kel kartal (Haliaeetus leucocephalus) gibi kendinden oldukça büyük yırtıcıları yuvalarına çok yaklaştıkları için öldürdükleri dahi bilinmektedir!

Avıyla uçarken.
Avıyla uçarken.
Arif Birsen

Diyet ve Metabolizma

Nadiren memeliler, sürüngenler ve hatta böcekler ile beslenir. Genelde diğer kuşları avlar.

Etimoloji

Kendisi gökdoğan, alacadoğan veya direkt doğan olarak tanımlanır. İngilizce'de "common" kısmen hatalı bir şekilde bazı kaynaklarda "bayağı" veya "adi" şeklinde çevrilmiştir. Bu terimi "yaygın" şeklinde kullanmakta fayda var. Ayrıca "yaygın" ifadesi kullanılmadan dile getirilen bütün ifadelerden "yaygın" türü anlaşılmalıdır. Örneğin "yaygın karabatak" ile "karabatak" aynı türdür. Aynı şekilde bayağı doğan, yaygın doğan, gökdoğan veya doğan da aynı türdür. Hepsi Falco peregrinus türünü tanımlamaktadır.

Kaynaklar ve İleri Okuma:

  • Mustafa Sözen, Mustafa Erturhan, Kerem Ali Boyla, Tuncer Tozsin, Murat Soydaş. (2020). Zonguldak Kuşları. ISBN: 978-605-4610-77-8. Yayın Evi: T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı.
  • Mustafa Özdemir. Gökdoğan. (2020, Mart 05). Alındığı Tarih: 05 Mart 2020. Alındığı Yer: TRAKUS
  • Wikipedia. Peregrine Falcon. (2020, Mart 05). Alındığı Tarih: 05 Mart 2020. Alındığı Yer: Wikipedia
  • Wikipedia. Fastest Animals. (2020, Mart 05). Alındığı Tarih: 05 Mart 2020. Alındığı Yer: Wikipedia
  • Lars Svensson & Peter J. Grant. (2020). Collins Bird Guide. ISBN: 0-00-219728-6. Yayın Evi: HarperCollins.
  • Aidan. Why Can the Peregrine Falcon Fly So Fast?. (2018, Ağustos 04). Alındığı Tarih: 04 Ağustos 2018. Alındığı Yer: Bio-aerial Locomotion 2011

Yeşil şişe sineği (Lucilia caesar)

Dişi Yusufçuk Böcekleri, Erkek Yusufçuk Böceklerinden Kaçmak İçin Ölü Taklidi Yapıyor!

Biyoloji Genel Editörü

Pedram Türkoğlu

Pedram Türkoğlu

Biyoloji Genel Editörü

Katkı Sağlayanlar

Çağrı Mert Bakırcı

Çağrı Mert Bakırcı

Editör

Evrim Ağacı'nın kurucusu ve idari sorumlusudur. Popüler bilim yazarı ve anlatıcısıdır. Doktorasını Texas Tech Üniversitesi'nden almıştır. Araştırma konuları evrimsel robotik, yapay zeka ve teorik/matematiksel evrimdir.

Konuyla Alakalı İçerikler
  • Anasayfa
  • Gece Modu

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim