Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Gökdoğan
  • Bilimsel Adı Falco peregrinus
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Gökdoğan
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Peregrine falcon
Taksonomi
  • Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.
Avıyla uçarken.
Avıyla uçarken.
Arif Birsen

Gözlem Bilgileri

Hayvanlar âleminin en hızlısını gözlemleme şansı elde ettik! Kendisi dalışa geçerken muazzam hızlara ulaşabiliyor.

Tanım ve Genel Bilgiler

Sırt tüyleri siyah/gri tonlarında iken alt tarafları açık renktedir. Aynı şekilde kafa tepesi, gözlere kadar koyu tüylerle kaplıdır. Hızları ile ün salmışlardır. Havada avına doğru yaptığı kendine özgü dalış sırasında saatte 360 km'nin üstüne çıkabilirler. Hatta 2005'te National Geographic'ten Ken Franklin, 389 km/sa hıza ulaşabildiklerini kaydetmiştir. Bu da gökdoğanı Dünya'daki en hızlı hayvan yapar! Olağandışı bir durum olmadığı sürece genelde 130 km/sa ile 184 km/sa hızlarında avlandıkları ölçülmüştür. Bu denli hızlar aynı zamanda dezavantaj da yaratır. Çünkü dalış sırasında avcısını farketmiş olan bir avı izlemek kolay değildir. Bu yüzden kullandığı yöntem ne olursa olsun gökdoğan da diğer etçil canlılar gibi yüzde yirmilik bir başarı oranına sahiptir. Yani 10 saldırının 8'inde eli boş döner. Uçan hayvanlar dışında listede ikinci sırada 4.65 metre uzunluğu ve 750 kg ağırlığı ile siyah marlin (Istiompax indica) gelir. Siyah marlin, saatte 132 km hızla bir balıkçı oltasını kopardığı kaydedilmiştir. Daha sonra karada bilindiği üzere 0'dan 96.6 km'ye 3 saniyede çıkabilen çita (Acinonyx jubatus) gelir. Azami hızı saatte 120.7 km olarak bilinir. Doğal olarak yerçekimi sayesinde uçan hayvanlar hız konusunda oldukça avantajlı.

Avlanmak için hızlanıp, dalışa geçerken, Filyos/Zonguldak.
Avlanmak için hızlanıp, dalışa geçerken, Filyos/Zonguldak.
Pedram Türkoğlu

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Elbette bu hızlara çıkabilmesinin bir evrimsel uyum başarısı vardır. Başlıca göğüs kemiği, sert tüyleri, aerodinamik anatomisi ve son derece verimli dolaşım/solunum sistemi ile ilgilidir. Carina (keel) isimli göğüs kemiğinin kalınlığı ve dayanıklığı sayesinde, uçmaya yardımcı birçok göğüs kası tutunabiliyor. Sivri uçlu kanatları sayesinde roket benzeri pozisyon alabiliyorlar. Sert tüyler hızlı uçuşlarda manevra kabiliyetini ve stabilizasyonu artırıyor. Fakat en önemlisi solunum ve dolaşım sistemlerinin evrimsel uyumudur. Akciğerlere tek yönlü hava girişi sağlayabilirler. Öyle ki saatte 300 km gibi yüksek hızlarda nefes almaları mümkün hale gelir. Halihazırda diğer birçok uçan kuş gibi hava keseleri bulunduğu için akciğerler, ekspirasyon (soluk verme) sırasında havasız kalmaz. Ayrıca dakikada 400-600 kere atabilen kalpleri sayesinde vücuttaki kan dolaşımı da yüksek hızlarda bozulmaz. Bu sayede saniyede 4 kez kanat çırpabilirler.

Bazen şehirlerdeki yüksek yapılarda da gözlemlenebilirler, İzmir.
Bazen şehirlerdeki yüksek yapılarda da gözlemlenebilirler, İzmir.
H. Tuğrul Atasoy

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Türkiye'de Akdeniz havzasına özgü Falco peregrinus brookei alt türü bulunur. Yeni Zelanda, Kutuplar ve Yağmur Ormanları dışında Dünya'nın her yerine yayılmış durumdadır.

Davranış ve Etoloji

Başlıca avlanma davranışı, güvercin iriliğindeki kuşları hızlı bir dalış ile havada yakalamaktır. Diğer bir yöntem ise kendinden büyük olan avları, yani hızını kesip onu sakatlayabilecek büyüklükteki kuşları yanlarından geçerken sıkı bir pençe darbesi ile sakatlayıp, yere düşürmektir. 

Vahşi Yaşam Rehabilitasyon Merkezi'nde sağ gözü yaralanmış bir yetişkin, Lubbock/Teksas.
Vahşi Yaşam Rehabilitasyon Merkezi'nde sağ gözü yaralanmış bir yetişkin, Lubbock/Teksas.
Çağrı Mert Bakırcı

Yuvası civarında son derece saldırgan bir kuştur ve yavrularına yönelebilecek tehditlere karşı inanılmaz savunmacıdır. Yuvalarını savunan gökdoğanların normalde uzak durdukları kaya kartalı (Aquila chrysaetos) ve kel kartal (Haliaeetus leucocephalus) gibi kendinden oldukça büyük yırtıcıları yuvalarına çok yaklaştıkları için öldürdükleri dahi bilinmektedir!

Diyet ve Metabolizma

Nadiren memeliler, sürüngenler ve hatta böcekler ile beslenir. Genelde diğer kuşları avlar.

Koyu renkli tüyleri ve kuyruk sokumundaki soluk renk tonu, muhtemelen bir yetişkin olduğunu gösteriyor, Ankara.
Koyu renkli tüyleri ve kuyruk sokumundaki soluk renk tonu, muhtemelen bir yetişkin olduğunu gösteriyor, Ankara.
Akif Aykurt

Etimoloji

Kendisi gökdoğan, alacadoğan veya direkt doğan olarak tanımlanır. İngilizce'de "common" kısmen hatalı bir şekilde bazı kaynaklarda "bayağı" veya "adi" şeklinde çevrilmiştir. Bu terimi "yaygın" şeklinde kullanmakta fayda var. Ayrıca "yaygın" ifadesi kullanılmadan dile getirilen bütün ifadelerden "yaygın" türü anlaşılmalıdır. Örneğin "yaygın karabatak" ile "karabatak" aynı türdür. Aynı şekilde bayağı doğan, yaygın doğan, gökdoğan veya doğan da aynı türdür. Hepsi Falco peregrinus türünü tanımlamaktadır.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Mustafa Sözen, Mustafa Erturhan, Kerem Ali Boyla, Tuncer Tozsin, Murat Soydaş. (2018). Zonguldak Kuşları. ISBN: 978-605-4610-77-8. Yayınevi: T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı.
  • Mustafa Özdemir. Gökdoğan. (05 Mart 2020). Alındığı Tarih: 05 Mart 2020. Alındığı Yer: TRAKUS | Arşiv Bağlantısı
  • Wikipedia. Peregrine Falcon. (05 Mart 2020). Alındığı Tarih: 05 Mart 2020. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • Wikipedia. Fastest Animals. (05 Mart 2020). Alındığı Tarih: 05 Mart 2020. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • Lars Svensson & Peter J. Grant. (2018). Collins Bird Guide. ISBN: 0-00-219728-6. Yayınevi: HarperCollins.
  • Aidan. Why Can The Peregrine Falcon Fly So Fast?. (04 Ağustos 2018). Alındığı Tarih: 04 Ağustos 2018. Alındığı Yer: Bio-aerial Locomotion 2011 | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/10/2020 19:57:08 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5400

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Hamile
Evrim Ağacı Duyurusu
Eşcinsellik
Lhc (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı)
Mühendislik
Bakteri
Erkek
Pandemik
Astrobiyoloji
Sars Mers
Eczacılık
Antropoloji
Lipit
Kuantum Fiziği
Maskeler
Genetik Müdahale
Koku
İhtiyoloji
Genel Halk
Olasılık
Kuyrukluyıldız
Diş Hastalıkları
Nörobilim
Genetik
Diş Gelişimi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bilim, bizi kafa karışıklığından anlamaya götüren süreçtir.”
Brian Greene
Geri Bildirim Gönder