Fransız İhtilali Nedir ve Devleti Nasıl Değiştirdi?

Fransız İhtilali, 1789 ile 1799 yılları arasında (yani on yıl boyunca) Fransa'da yaşanan ve uzun süredir yerleşik olan siyasal düzeni kökten yeniden kuran devrimdir. Devrim, iflasın eşiğine gelmiş bir krallıkta ve doğuştan gelen ayrıcalıklarla bölünmüş bir toplumda patlak vermiştir. Kısa sürede mutlak monarşinin yerine ulusal egemenlik, yazılı anayasa ve kanun önünde eşitlik ilkelerini koymuştur. Üstelik etkisi Fransa sınırlarında kalmamış, Avrupa'daki güç dengesini de değiştirmiştir.⁠^[1]

1789 sayısı çoğu zaman tek bir yılı ve tek bir olayı çağrıştırmaktadır. Oysa ihtilal, on yıl boyunca birbirini izleyen ve birbiriyle çatışan evrelerden oluşan bir süreçtir. Fransa anayasal bir monarşiden cumhuriyete (1792), oradan da kendini imparator ilan eden bir yöneticinin iktidarına (1804) geçmiştir, ne var ki devrimin ilan ettiği eşitlik herkese aynı ölçüde ulaşmamıştır. Bu yazı ihtilalin nedenlerini, devleti ve toplumu nasıl değiştirdiğini ve bu değişimin nerede durduğunu, büyük ölçüde dönemin kendi yasa ve bildiri metinleri üzerinden anlatmaktadır. Çünkü bir bildirinin ya da anayasanın maddeleri, devrimcilerin neyi değiştirmek istediğini ve neyi olduğu gibi bıraktığını en açık biçimde göstermektedir.

Fransız İhtilali Nedir?

İhtilalin ilk kırılması, 1789'da XVI. Louis'nin Genel Meclisi (Fr: "États-Généraux") toplamasıyla başlamıştır. Kral bu meclisi çaresizlik içinde, ekonomiyi kökten yeniden düzenlemek ve yeni vergiler koymak amacıyla çağırmıştı. Fakat meclis tıkanmıştır. Bir süre sonuç alınamayınca Üçüncü Sınıf, ruhbanlardan birçoğunun desteğini kazanarak ayrı bir Ulusal Meclis (İng: "National Assembly") olarak toplanmıştır. Kralın çağırdığı eski Genel Meclisin yanında, kendi başına bir araya gelen yeni bir meclis doğmuştur. Devrimin itici gücü ise sadece meclis salonlarından gelmemiştir. Geçim sıkıntısı çeken binlerce kişilik bir kadın kalabalığı da kralın karşısına çıkmıştır. Benzer şekilde alt ve çalışan sınıflardan gelen sans-culottes adlı radikaller, krala ve ülkedeki derin servet eşitsizliğine karşı devrimci hareketin güç kazanmasında önemli bir rol oynamıştır.

Ne var ki devrimciler tek bir hedefte birleşmiş değildi. Farklı siyasi kulüp ve örgütler, devrimin amaçları ve bu amaçlara ulaşmanın en doğru yolu hakkında birbirinden ayrı görüşler savunuyordu. Özellikle kralın akıbeti bu tartışmaların konusu olmuştur. Ulusal Konvansiyon (İng: "National Convention") kralı yargılamış ve sonunda radikal Jakobenlerin (İng: "Jacobins") görüşü ağır basmıştır. XVI. Louis, Ocak 1793'te idam edilmiştir. Aynı yıl Jakobenler ve destekçileri, Terör Dönemi (İng: "Reign of Terror") olarak bilinen şiddetli bir baskı dönemi başlatmıştır. Bu dönemde muhalefeti susturmak amacıyla on binlerce kişi keyfi biçimde hapsedilmiş ya da idam edilmiştir. Buradaki "keyfi" sözcüğü, yasal bir usule dayanmayan tutuklama ve cezaları anlatmaktadır.

Terör Dönemi'nin ardından Konvansiyon, siyasi istikrarı yeniden kurmaya çalışmıştır. Bu amaçla 1795'te yeni bir anayasa hazırlanmış ve yürütme gücü beş kişilik bir kurula verilmiştir (bu kurul ülkeyi 1799'a kadar yönetecekti). Ancak Fransa'da filizlenen modern demokratik gelenek, Napolyon iktidarı ele geçirince halk desteğine dayanan otoriter bir yönetime dönüşmüştür. Napolyon devrimin bazı kalıcı sonuçlarını korumuştur. Yine de 1804'te kendini imparator ilan etmekten geri durmamıştır.

İhtilal dönemi genellikle 1789 ile 1799 arasına yerleştirilmektedir.⁠^[2] Fakat devrimin açtığı soruların çoğu bu on yılın içinde kapanmamıştır. Bu nedenle yazının ilerleyen bölümleri 1799'un ötesine de geçmektedir. Nitekim ortak bir medeni kanun 1804'te, monarşinin dönüşü 1814 ve 1815'te, kadınların oy hakkı ise ancak 1944'te (1789'dan 155 yıl sonra) gerçekleşmiştir. 1789'da başlayan tartışmaların bir kısmı, bir buçuk yüzyıldan uzun sürmüştür.

Jean-Jacques-François Lebarbier, Kamu malı

İhtilali Hazırlayan Yapısal Nedenler

Eski rejimde Fransız toplumundaki ayrımlar sadece servet farklarına dayanmıyordu. Kişinin toplumdaki yeri doğumla belirleniyor ve bu yer hukuk tarafından da tanınıyordu.⁠^[16] Başka bir deyişle bir soylu ile bir tüccar arasındaki fark, kimin ne kadar kazandığından önce kimin hangi sınıfta doğduğuna bağlıydı. Zengin bir tüccar servetini artırabilirdi. Doğumunu ise değiştiremezdi. Dolayısıyla eski düzende eşitsizlik, tesadüfen ortaya çıkmış bir durum değildi. Düzenin kendi hukukuna yazılmış bir ilkeydi.

Bu hukuki eşitsizlik uzun süre boyunca yerleşik kalmıştır. Mali çöküş, geçim sıkıntısı ve yeni siyasal fikirler ise aynı dönemde bir araya gelmiştir. Dahası, krallık halkın geçim sıkıntısını hafifletemedikçe rejime duyulan kırgınlık büyümüş ve sonunda ülke geniş çaplı huzursuzluklara ve ayaklanmalara sahne olmuştur. Aşağıdaki bölümler bu etkenleri tek tek ele almaktadır. Önce toplumun hukuki yapısı, ardından krallığın mali durumu, en son da devrimcilerin dilini besleyen fikirler incelenmektedir.

Eski Rejimin Üç Sınıfı

Eski rejimde Fransız toplumu geleneksel olarak üç sosyal sınıfa ayrılıyordu. Burada sınıf, bir kişinin doğuştan ait olduğu ve hukuken tanınan toplumsal kesimi anlatmaktadır. Bu sınıflar ruhbanlar, aristokratlar ve bu ikisinin dışında kalan halktı ve üçlü ayrım, aristokrasinin ve kilisenin servetini ve siyasi gücünü pekiştiren bir işlev görüyordu. Birinci Sınıfı, Katolik din adamlarını içine alan ruhban sınıfı oluşturuyordu. Yaklaşık verilere göre ruhbanlar nüfusun %1'inden azını oluşturmasına karşın Fransa topraklarının %10 kadarını elinde tutuyordu, yani yüz kişiden birinden azı ülkenin onda biri kadar toprağa sahipti. Bu değerler kesin bir sayım değil, yaklaşık bir tablodur.

İkinci Sınıfı soylular oluşturuyordu. Soylular, aristokratik statüleri sayesinde kraliyet bürokrasisinin en itibarlı idari, askeri ve yargısal görevlerine egemendi. Bu ayrıcalık sadece bir saygınlık meselesi değildi. Nitekim kraliyet bürokrasisinin en itibarlı idari, askeri ve yargısal görevlerini üstlenenler büyük ölçüde bu sınıftan geliyordu. Siyasal güç ile toplumsal statü, bu sayede birbirini besleyen tek bir yapının iki yüzü haline gelmişti.

Üçüncü Sınıf çoğu zaman yoksul halkla bir tutulmaktadır. Oysa bu sınıf tek bir gelir grubundan oluşmuyordu. İçinde köylüler ve kent yoksulları kadar, geçimini büyük ölçüde ticaretten ya da serbest mesleklerden sağlayan varlıklı burjuvazi (İng: "bourgeoisie") de vardı. Burjuvazi, kentli orta sınıfı anlatan bir terimdir. Bu birbirinden çok farklı grupları ortak bir kaderde buluşturan özelliklerden biri, vergi yükünün büyük ölçüde Üçüncü Sınıfın omuzlarında olmasıydı. Başka bir deyişle tarlada çalışan bir köylü ile kentte ticaret yapan varlıklı bir tüccar, aynı hukuki kategoride yer alıyordu. Ayrıcalıklı iki sınıfın dışında kalmak, ikisini de aynı vergi yükünün altına sokuyordu.

Mali İflas Kıskacında Krallık

Devrim öncesinde Fransız krallığı ağır bir ekonomik kriz içindeydi. Krizin bir kaynağı kralın aşırı harcamalarıydı. Diğer kaynağı ise Fransa'nın Amerikan Bağımsızlık Savaşı'na verdiği destekti. Hatta başka bir ülkedeki devrimci savaşa verilen bu destek, ironik biçimde Fransa'nın kendi mali krizine katkıda bulunmuştur. Bu mali sıkıntıya bir de tarımdaki zor yıllar eklenmiş, art arda gelen kötü hasatlar ise hazinenin iflasın eşiğine geldiği bir dönemde birçok köylüyü ve kent yoksulunu açlık sınırına getirmiştir. Böylece bir yanda ailesini doyurmakta zorlanan bir halk, öte yanda parası tükenmek üzere olan bir devlet vardı.

Krallık bunun üzerine daha önce bu tür vergilerden muaf olan aristokratlara bir arazi vergisi getirmeye çalışmıştır. Mali yükün bir kısmı, ilk kez ayrıcalıklı kesime de yüklenecekti. Ancak bu girişim, geleneksel ayrıcalıklarından vazgeçmek istemeyen toplumsal seçkinlerin geniş direnişiyle karşılaşmıştır. Bu direniş, krizin sadece bir para sorunu olmadığını göstermektedir. Hazineyi kurtarmanın yolu, eski düzenin temel ayrıcalıklarından birine dokunmaktan geçiyordu. Ayrıcalıklı kesim ise bu ayrıcalıktan vazgeçmeye yanaşmıyordu.

Genel Meclisin oylama düzeni de vergi yükünü taşıyan kesimin aleyhine işliyordu. Mecliste her sınıfın sadece bir oyu vardı (toplam üç oy). Ruhbanlar ile soylular genellikle ortak çıkarları paylaştığı için oyları çoğu zaman Üçüncü Sınıfın önerilerini düşürüyordu. Hesap basittir. Ayrıcalıklı iki sınıf toplam iki oy, vergi yükünün büyük kısmını taşıyan Üçüncü Sınıf ise tek oy taşıyordu. Dolayısıyla Üçüncü Sınıfın bir önerisi, öteki iki sınıf birlikte davrandığında ikiye karşı bir oyla reddedilebiliyordu. Ulusal Meclisin ayrı toplanması, bu düzenin yarattığı tıkanmanın ardından gelmiştir.

Aydınlanma Düşüncesinin Siyasal Etkisi

Mali çöküş ve açlık, krizin neden bu kadar derinleştiğini anlatmaktadır. Ancak devrimcilerin yeni düzeni hangi kavramlarla tasarladığını açıklamaya yetmemektedir. Değişim talebini dile getirenlerden biri, büyüyen orta sınıftı. Bu sınıf siyasi iktidardan dışlanmış olmaktan kırgındı ve taleplerini Aydınlanma (İng: "Enlightenment") döneminin hak ve özgürlük söyleminden aldığı ilhamla savunmuştur. Aslında bu kırgınlığın sınıf düzeniyle ilişkisini görmek zor değildir. Varlıklı bir tüccar ya da serbest meslek sahibi Üçüncü Sınıfa aitti ve vergi yükünü paylaşıyordu. Buna karşılık devletin en itibarlı makamları soylulara ayrılmıştı. Bu kişiler varlıklıyken siyasal olarak kapının dışında kalıyordu.

Aydınlanma döneminin siyaset kuramı alanındaki önemli eserleri devrimden on yıllarca önce yazılmıştı. Bunlardan biri Montesquieu'nün 1748 tarihli Kanunların Ruhu adlı eseridir. Bu eserin yayımlanmasıyla 1789 arasında 41 yıl geçmiştir. Jean-Jacques Rousseau'nun siyasi kuramını ortaya koyduğu Toplum Sözleşmesi ise 1762 tarihlidir.⁠^[2] Bu eser ile ihtilal arasında 27 yıl vardır.

After Jacques-Antoine Dassier, Kamu malı

Bir kitabın yayımlanması ile bir devrimin başlaması arasına doğrudan bir çizgi çekmek doğru olmayacaktır. Tarihler sadece bu fikirlerin devrimden önce yazılmış olduğunu göstermektedir. Hangi devrimcinin hangi eserden neyi aldığı ise bu kronolojinin tek başına cevaplayamayacağı bir sorudur. Yine de hak ve özgürlük kavramları, birkaç yıl içinde yazılan resmi bildirilerin ve anayasaların merkezine yerleşmiştir. Örneğin 1789 Bildirgesi yasayı genel iradenin ifadesi olarak tanımlayacak, 1791 Anayasası da yetkileri yasama, yürütme ve yargı olarak ayıracaktı. Bu metinler ilerleyen bölümlerde ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Devlet Düzeninin Anayasal Dönüşümü

Devrim öncesinde Fransa'yı mutlak bir hükümdar yönetiyordu. Mutlak monarşi, hükümdarın yetkisinin bir anayasa ya da seçilmiş bir meclis tarafından sınırlanmadığı yönetim biçimidir. İhtilal bu yapıyı üç noktada değiştirmiştir. Önce yetkinin kaynağı kraldan millete geçmiştir. Ardından bu yetki yasama, yürütme ve yargı olarak bölünmüş ve temsilciler aracılığıyla kullanılır hale gelmiştir. Son olarak bütün bu kurallar yazılı anayasalara bağlanmıştır.

Bu yeni düzende yönetenler ile yönetilenler arasındaki ilişki de tersine dönmüştür. Yetki artık yukarıdan verilen bir lütuf sayılmıyor, aşağıdan emanet edilen bir görev sayılıyordu ve bu ilişkinin somut karşılıklarından biri, toplumun her kamu görevlisinden yönetimi hakkında hesap isteme hakkıydı. Nitekim bu hak 1789 Bildirgesi'nin on beşinci maddesinde yer almıştır. Bu ilkeyle kamu görevlisi, yönetimi hakkında topluma hesap vermekle yükümlü sayılmıştır.

İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi İlkeleri

İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi, Fransa Ulusal Meclisi tarafından 26 Ağustos 1789'da kabul edilmiştir.⁠^[3] Bildirgenin ilk maddesi, insanların haklar bakımından özgür ve eşit doğduğunu ve öyle kaldığını ilan etmektedir. İkinci madde ise korunması gereken doğal hakları saymaktadır. Bu haklar özgürlük, mülkiyet, güvenlik ve baskıya karşı direnmedir. Doğal hak, burada devletin vermediği ve insanın sadece insan olduğu için sahip olduğu kabul edilen hak anlamındadır. Bu durumda devlet, bu hakları yaratan değil, korumakla yükümlü olan taraf olarak düşünülmüş ve bu kabul, sınıf düzeninin doğuştan ayrıcalık mantığını tam tersinden kurmuştur.

Üçüncü madde egemenliğin esas olarak millete ait olduğunu ilan etmiştir. Hiçbir kişi ya da topluluk, doğrudan milletten kaynaklanmayan bir yetkiyi kullanamazdı. Bu kural kralı da kapsıyordu. Altıncı madde yasayı genel iradenin (İng: "general will") ifadesi olarak tanımlamıştır. Ayrıca her yurttaşın yasaların yapılmasına bizzat ya da temsilcisi aracılığıyla katılma hakkı aynı maddede yer almıştır. Özgürlük ise dördüncü maddede başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilmek olarak tanımlanmıştır. Bu tanım, özgürlüğün sınırını devletin keyfine değil, başka insanların haklarına bağlamaktadır.

Bildirge ceza hukukunda da yeni güvenceler getirmiştir. Yedinci maddeye göre kimse, kanunun belirlediği durumlar ve usuller dışında suçlanamaz, yakalanamaz ve hapsedilemezdi. Sekizinci madde bir cezanın ancak suç işlenmeden önce kabul edilip yayımlanmış bir yasaya dayanabileceğini söylemekte ve bu ilke bugün kısaca "kanunsuz suç ve ceza olmaz" diye anılmaktadır. Dokuzuncu madde ise suçluluğu ilan edilinceye kadar herkesin masum sayılmasını öngörmüştür. Hukukta masumiyet karinesi adı verilen ilke budur. Bu güvencelerin önemi, birkaç yıl sonra yaşanan olaylarla, yani Terör Dönemi'nde on binlerce kişinin keyfi biçimde hapsedilmesi ya da idam edilmesiyle daha da belirginleşmiştir. Bu olaylar, ilkelerin ilan edildikten sonra da çiğnenebildiğini göstermektedir.

Düşünce özgürlüğü de güvenceye alınmıştır, ama bir sınırla birlikte. Onuncu maddeye göre kimse dini görüşleri dahil düşünceleri yüzünden rahatsız edilemezdi. Bunun koşulu, bu düşüncelerin açıklanmasının yasayla kurulan kamu düzenini bozmamasıydı. On birinci madde ise her yurttaşa konuşma, yazma ve basma özgürlüğü tanımıştır. Yurttaş, bu özgürlüğün yasayla tanımlanan kötüye kullanımlarından sorumlu tutulmuştur. Öte yandan bu sınırları kimin çizeceği sorusu açık kalmıştır. Çünkü her iki maddede de sınırı belirleyen şey yasaydı ve yasayı yapacak olan da meclisti.

Vergi yükünün büyük ölçüde Üçüncü Sınıfa bindiği bir düzenin ardından Bildirge, vergiyi yurttaşların onayına bağlamıştır. On dördüncü madde, yurttaşlara vergilerin gerekli olup olmadığına bizzat ya da temsilcileri aracılığıyla karar verme hakkını tanımıştır. On üçüncü maddeye göre ise kamu giderleri için gereken ortak vergi, bütün yurttaşlar arasında mali güçleri oranında ve hakça dağıtılmalıydı. Böylece bu iki madde, eski düzenin iki sorununa birden cevap vermektedir. Birincisi vergiyi kimin koyacağıdır. İkincisi ise vergiyi kimin ödeyeceğidir. Bildirgenin son maddelerinden biri ise anayasanın ne olduğunu tanımlamaktadır. On altıncı madde şöyledir:

Yasaya uyulmasının güvence altına alınmadığı ve güçler ayrılığının belirlenmediği bir toplumun hiç anayasası yoktur.

Buna göre bir metnin adının anayasa olması yetmemektedir. Bir anayasadan söz edebilmek için yasanın güvence altında olması ve yasama, yürütme ile yargı yetkilerinin birbirinden ayrılması gerekmektedir. On yedinci madde ise mülkiyeti dokunulmaz bir hak saymıştır. Kamusal gereklilik yasal olarak belirlenmedikçe kimse mülkünden yoksun bırakılamazdı. Böyle bir gereklilik olsa bile mal sahibine önceden ve hakça tazminat ödenmesi gerekiyordu. Bu mülkiyet güvencesi, 1804 Medeni Kanunu'nda ve 1814 Şartı'nda da yeniden yer almıştır.

Pierre Gabriel Berthault, Kamu malı

Anayasal Monarşi Kurumları

Bildirgenin ilkeleri, 3 Eylül 1791 tarihli anayasayla bir devlet örgütüne dönüştürülmüştür. 1791 Anayasası, bütün yetkilerin sadece milletten kaynaklandığını ve milletin bu yetkileri ancak temsil yoluyla kullanabileceğini belirtmiştir.⁠^[5] Anayasaya göre milletin temsilcileri yasama organı ile kraldı. Kral böylece milletin üstünde duran bir hükümdar olmaktan çıkmış, milletin temsilcilerinden biri sayılmıştır. Anayasa yetkileri üç ayrı organa şöyle dağıtmıştır:

• Yasama yetkisi, halkın serbestçe seçtiği geçici temsilcilerden oluşan Ulusal Meclise verilmiştir. Meclis sürekli ve tek kamaralı olarak düzenlenmiş, yetkisini kralın onayıyla kullanmıştır.
• Yürütme yetkisi krala verilmiştir. Kral bu yetkiyi kendi otoritesi altında, sorumlu bakanlar ve diğer görevliler eliyle kullanmaktaydı.
• Yargı yetkisi, halkın belirli sürelerle seçtiği yargıçlara verilmiştir.

Bu düzende monarşi korunmuştur. Ne var ki kralın yetkileri artık anayasanın çizdiği sınırlar içindeydi. Örneğin anayasa, kralın yasama organını feshetmesini açıkça yasaklamıştır. Seçilmiş meclisin varlığı, bu yasakla kralın iradesine bağlı olmaktan çıkmıştır. Benzer şekilde yargıçların halk tarafından ve belirli sürelerle seçilmesi, seçim ilkesini yasamanın ötesine, yargıya da taşımıştır. Eski rejimde soyluların egemen olduğu yargı makamları, ilke olarak seçimle gelinen görevlere dönüşmüştür.

Ayrıca anayasa ülkenin idari haritasını da yeniden çizmiştir. Krallığın toprakları 83 département'a, her département district'lere, her district de canton'lara bölünmüştür. Üç kademeli bu yapıda ülkenin her köşesi aynı kalıpla örgütlenen birimlere ayrılmıştır. Aynı département sınırları, kilise örgütünün de temeli olmuştur. 12 Temmuz 1790 tarihli Ruhban Sivil Anayasası (İng: "Civil Constitution of the Clergy"), kiliseyi bu yeni idari düzene oturtmuştur. Her département, aynı sınırlara sahip tek bir piskoposluk bölgesi olarak düzenlenmiştir.⁠^[6]

Ruhban Sivil Anayasası, piskoposların ve mahalle rahiplerinin artık sadece seçimle belirleneceğini de öngörmüştür. Yeni seçilen bir piskoposun papadan herhangi bir onay istemesi yasaklanmıştır. Yine de piskopos, evrensel kilisenin görünür başı sayılan papaya yazmaya devam edecekti. Seçilen piskopos ayrıca millete, yasaya ve krala sadık kalacağına yemin etmekle yükümlüydü. Ulusal Meclisin kabul edip kralın onayladığı anayasayı bütün gücüyle desteklemeye de söz vermesi gerekiyordu. Böylece kilisenin yöneticileri, yargıçlar gibi seçimle belirlenen görevlilere dönüşmüş ve millete, yasaya ve krala bağlılık yemini etmekle yükümlü kılınmıştı.

Din görevlilerinin geçimini artık millet sağlayacaktı. Paris piskoposuna 50.000 livres (öngörülen en yüksek maaş), nüfusu 50.000 ya da daha fazla olan kentlerin piskoposlarına 20.000 livres, diğer piskoposlara ise 12.000 livres maaş öngörülmüştür. Bu rakamlara göre Paris piskoposu, sıradan bir piskoposun dört katından fazlasını alacaktı. Büyük kentlerin piskoposları ise sıradan piskoposlardan yaklaşık %67 daha fazla maaş alacaktı. Ayrıca 1791 Anayasası, ibadet ve kamu yararı hizmetlerinin giderlerine ayrılan malların millete ait olduğunu ve her zaman milletin tasarrufunda bulunduğunu ilan etmiştir. Böylece kilise hem malları hem de görevlilerinin maaşları bakımından millete bağlanmıştır.

Cumhuriyet İlanıyla Halk Egemenliği

Anayasal monarşi uzun ömürlü olmamıştır. 21 ve 22 Eylül 1792 tarihli kararla Ulusal Konvansiyon, Fransa'da krallığın kaldırıldığını oybirliğiyle ilan etmiştir. 25 Eylül 1792'de ise Fransız Cumhuriyeti'nin bir ve bölünmez olduğu açıklanmıştır.⁠^[9] Cumhuriyet, kralın Ocak 1793'teki idamından birkaç ay önce ilan edilmiştir. Böylece 1791 Anayasası'nın kurduğu düzen, kabul tarihinden ancak bir yıl kadar sonra yerini bambaşka bir rejime bırakmış ve kralı milletin temsilcilerinden biri sayan bir anayasa, bu temsilcilerden birini tümüyle ortadan kaldıran bir kararla aşılmıştır.

24 Haziran 1793 tarihli anayasanın başındaki yeni Haklar Bildirgesi, egemenlik ilkesini bir adım daha ileri taşımıştır. 1789 metni egemenliği esas olarak millete ait sayıyordu. 1793 Bildirgesi ise egemenliğin halkta bulunduğunu söylemektedir. Üstelik bu egemenliği bir ve bölünemez, zamanaşımına uğramaz ve devredilemez olarak tanımlamıştır. Devredilemezlik, halkın egemenliğini bir kişiye ya da kuruma kalıcı olarak bırakamayacağı anlamına gelmektedir. Zamanaşımına uğramazlık ise bu egemenliğin uzun süre kullanılmasa bile ortadan kalkmayacağını anlatmaktadır.

1793 Bildirgesi'nin dikkat çeken bir yönü, topluma yeni türden yükümlülükler vermesidir. Yirmi birinci maddeye göre toplum, zor durumdaki yurttaşların geçimini sağlamakla yükümlüydü. Bunu ya bu yurttaşlara iş bularak ya da çalışamayacak durumda olanların yaşam araçlarını güvenceye alarak yapacaktı. Oysa 1789 metni daha çok devletin dokunamayacağı alanları sayıyordu. Bu madde ise toplumun yapması gerekeni söylemektedir. Yirmi sekizinci madde, halkın anayasasını her zaman gözden geçirme, düzeltme ve değiştirme hakkını tanımıştır. Gerekçesi de metinde açıkça yazılıydı. Bir kuşak, gelecek kuşakları kendi yasalarına bağlayamazdı.

1793 Anayasası, Jakobenlerin hazırladığı bir projeydi ve erkekler için genel oy sistemini kurmayı hedefliyordu. Genel oy, mülkiyet ya da vergi koşulu aranmadan oy kullanma hakkıdır. Fakat bu anayasa kabul edilmesine rağmen hiç uygulanmamıştır, çünkü ülkeyi saran ağır olaylar yürürlüğe girmesini süresiz olarak ertelemiştir. Bu yüzden 1793 Anayasası'nın hükümlerini dönemin fiili uygulamasıyla karıştırmamak gerekmektedir.⁠^[10] Erkekler için genel oy, bu metinde bir hedef olarak kalmıştır. Benzer şekilde geçim ve eğitim güvenceleri de uygulanan bir düzenin değil, hiç yürürlüğe girmeyen bir anayasanın parçasıydı.

Ambre Troizat, CC BY-SA 4.0

Toplumsal Yapının Hukuki Dönüşümü

Tebaa, bir hükümdara bağlı olan ve haklarını hükümdardan alan kişileri anlatan bir kavramken yurttaş ya da vatandaş, hakları yasayla tanınan ve yasaların yapılmasına katılan kişidir. Eski rejimde bir Fransızın hakları ve yükümlülükleri, hangi sınıfta doğduğuna olduğu kadar hangi bölgede ve hangi kentte yaşadığına göre de değişebiliyordu. Çünkü eyaletlerin, kentlerin ve yerel toplulukların kendilerine özgü ayrıcalıkları vardı. İhtilal, bu parçalı yapının yerine herkesin aynı hukuka tabi olduğu bir yurttaşlık kurmaya girişmiştir.

Bu geçişin en açık ifadelerinden biri, kamu görevlerine erişimle ilgilidir. Ağustos 1789 kararnamesi (11 Ağustos tarihli metin), doğuma bağlı hiçbir ayrım gözetmeden bütün yurttaşların dini, sivil ve askeri her türlü makama gelebileceğini ilan etmiştir.⁠^[4] Soyluların aristokratik statüleri sayesinde egemen olduğu üst makamlar, böylece ilke olarak her yurttaşa açılmıştır. Ancak bir hakkın ilan edilmesi, herkesin bu haktan aynı ölçüde yararlanabildiği anlamına gelmiyordu. İlan edilen hak ile kullanılabilen hak arasındaki bu fark, yazının ilerleyen bölümlerinde sık sık görülmektedir.

Feodal Ayrıcalıkların Tasfiyesi

Feodal yükümlülükler, köylülerin toprak beylerine borçlu sayıldığı ödeme ve hizmetlerdir. Bu yükümlülükleri kaldırma kararı, Ulusal Meclisin 4'ü 5 Ağustos 1789'a bağlayan ünlü gece oturumunda alınmıştır. Kararı tetikleyen, taşrada hüküm süren sefalet ve kargaşayı anlatan bir raporun okunmasıydı. Gece alınan kararlar, birkaç gün sonra gözden geçirilmiş bir metin olarak 11 Ağustos tarihli kararnameye dönüşmüştür. Bu sıra, Meclisin taşradaki huzursuzluğa bir cevap aradığını göstermektedir. Reform, soyut bir tartışmadan çok taşradan gelen bir rapora verilen tepki olarak doğmuştur.

4 Ağustos gecesi çoğu zaman bütün feodal yükümlülüklerin bir çırpıda ve bedelsiz kaldırıldığı an olarak hatırlanmaktadır. Oysa kararname yükümlülükleri ikiye ayırmıştır. Serflik (İng: "serfdom"), köylünün kişisel olarak ya da toprak aracılığıyla bir beye bağımlı olduğu ilişkidir. Kişisel ya da toprağa bağlı serflikten kaynaklanan yükümlülükler hiçbir tazminat ödenmeden kaldırılmıştır. Diğer yükümlülükler ise bedeli ödenerek sona erdirilebilir sayılmıştır. Bedelin miktarını ve ödeme biçimini Ulusal Meclis belirleyecekti. Bedel ödenene kadar da bu yükümlülükler tahsil edilmeye devam edecekti.

Çözümlü örnek 1: Bedeli ödenerek kaldırılabilen bir yükümlülük, parası olan ve yoksul iki köylüyü nasıl etkilemiştir?

Verilenler: Serflikten doğmayan bir yükümlülük. İki köylü: biri parası olan, biri yoksul.

İstenen: Kararnamenin iki köylüye etkisi.

Sonuç: Yükümlülük kararnameden sonraki gün de sürmektedir. Kurtulmanın yolu, Meclisin belirleyeceği bedeli ödemektir. Parası olan köylü bedeli ödeyerek kurtulmakta, yoksul komşusu ise eski ödemeleri sürdürmektedir. Aynı kararname, ödeme gücü farklı iki köylü için farklı sonuçlar doğurmaktadır.

Kararname senyörlük mahkemelerini de tazminatsız olarak kaldırmıştır. Bunlar, toprak beylerinin kendi topraklarında yargı yetkisi kullandığı mahkemelerdi. Yine de adalet bir gün içinde boşluğa düşmemiştir. Bu mahkemelerin yargıçları, Ulusal Meclis yeni bir yargı düzeni kurana kadar görevlerini sürdürecekti. Ayrıca yargı ve belediye görevlerinin satılması derhal yasaklanmış ve adaletin ücretsiz dağıtılacağı ilan edilmiştir.

Vergideki ayrıcalıklar da hedef alınmıştır. Kararnameye göre vergi ödemedeki kişisel ya da mülke bağlı parasal ayrıcalıklar sonsuza dek kaldırılmıştır. Vergi bütün yurttaşlardan ve bütün mülklerden aynı biçimde ve aynı usulle toplanacaktı. Eyaletlerin, prensliklerin, kentlerin ve yerel toplulukların özel ayrıcalıkları da bütün Fransızlar için ortak olan hukukun içinde eritilmiştir. Aynı çizgide 1791 Anayasası, hiçbir kamu görevinin artık satın alınamayacağını ya da mirasla geçemeyeceğini ilan etmiştir.

Laik Medeni Hukuk Düzeni

Medeni hukuk, evlilik, miras ve mülkiyet gibi kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Ortak hukuk fikri bu alanı da kapsamıştır. 1791 Anayasası, bütün krallıkta ortak olacak bir medeni kanun hazırlanacağını ilan etmiştir. Aynı anayasaya göre yasa, evliliği sadece medeni bir sözleşme olarak görüyordu. Bu hükümle evliliğin hukuki geçerliliği yasanın konusu sayılmıştır. Doğum, evlilik ve ölümlerin hangi yolla kaydedileceğini de bütün sakinler için ayrım yapmaksızın yasama organı belirleyecekti. Bu hükümler, bir insanın hayatındaki en temel olayların kaydını devletin yasasına bağlamıştır.

Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Eğitim de bu dönüşümün parçası sayılmıştır. 1791 Anayasası, bütün yurttaşlara ortak bir kamu eğitimi kurulmasını öngörmüştür. Bu eğitim, her insan için vazgeçilmez sayılan bölümleri bakımından ücretsiz olacaktı. 1793 Haklar Bildirgesi ise daha geniş bir dil kullanmıştır. Bildirgeye göre eğitim herkesin ihtiyacıydı ve toplum, kamusal aklın ilerlemesini bütün gücüyle desteklemeli, eğitimi bütün yurttaşların erişebileceği hale getirmeliydi. Bu hüküm de hiç uygulanmayan 1793 Anayasası'nın kaderini paylaşmıştır.

Ortak medeni kanun, 1804 tarihli ve Code Napoléon adıyla da anılan Fransız Medeni Kanunu ile ortaya çıkmıştır. 1791'de öngörülen ortak medeni kanun, 13 yıl sonra, Napolyon'un kendini imparator ilan ettiği yıl çıkmıştır. Kanunun başlangıç bölümündeki ikinci madde, yasanın sadece gelecek için düzenleme yapacağını ve geriye yürümeyeceğini belirtmiştir.⁠^[12] Geriye yürümezlik, bir yasanın kabul edildiği tarihten önceki eylemlere uygulanmaması demektir. Bu kural, 1789 Bildirgesi'nin sekizinci maddesindeki kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesiyle aynı mantığı paylaşmaktadır.

1789'da doğal haklar arasında sayılan mülkiyet, Medeni Kanun'da da yer almıştır. 544. maddeye göre mülkiyet, eşyalardan en mutlak biçimde yararlanma ve bunlar üzerinde tasarruf etme hakkıydı ve tek koşul, eşyanın kanun ve düzenlemelerin yasakladığı biçimde kullanılmamasıydı. 545. madde ise kimsenin, kamu yararı gerekmedikçe ve adil bir tazminat önceden ödenmedikçe mülkünü bırakmaya zorlanamayacağını belirtmiştir. Bu hüküm, 1789 Bildirgesi'nin on yedinci maddesini neredeyse aynı koşullarla tekrar etmektedir, çünkü kamusal gereklilik de önceden ödenen tazminat da iki metinde mülkten yoksun bırakmanın şartları arasında yer almıştır.

Miras hukukunda ise cinsiyet ve ilk doğan olma ayrımı reddedilmiştir. 745. maddeye göre çocuklar ve altsoyları, anne ve babalarına, büyükanne ve büyükbabalarına ya da diğer üstsoylarına cinsiyet ya da ilk doğan olma ayrımı yapılmadan mirasçı olacaktı. Böylece bir kız çocuğu ile erkek kardeşi, ya da en büyük çocuk ile en küçüğü, anne babalarının mirası karşısında aynı konuma gelmiştir. Bu düzenleme, ilk doğan çocuğa (çoğunlukla en büyük oğula) öncelik tanıyan eski miras kuralını ortadan kaldırmıştır.

Zorunlu Askerlikle Yurttaş Ordusu

1793 yazında Cumhuriyetin toprakları düşman tehdidi altındaydı. Konvansiyon 23 Ağustos 1793'te kitlesel seferberlik (Fr: "levée en masse") kararını almıştır.⁠^[11] Karara göre düşman Cumhuriyet topraklarından atılıncaya kadar bütün Fransızlar, orduların hizmeti için sürekli yükümlülük altındaydı. Bu ifadede iki ayrıntı dikkat çekmektedir. İlk olarak yükümlülük, bir kesimi değil bütün Fransızları kapsamaktadır. İkinci olarak bu yükümlülüğün süresi, bir tarihle değil savaşın sonucuyla belirlenmiştir.

Seferberlik, toplumu yaşa, medeni duruma ve cinsiyete göre görevlere bölmüş, genç erkekler savaşa giderken evli erkekler silah dövecek ve erzak taşıyacak, kadınlar ise çadır ve giysi dikecek, hastanelerde hizmet edecekti. Kentlerin fiziki yüzü de bu düzene göre değişecekti. Ulusal binalar kışlaya, kamusal meydanlar silah atölyelerine dönüştürülecekti. Dikkat edilirse kadınlar da seferberliğin parçasıydı, ama cephede değil cephe gerisinde görev almıştı. Bu iş bölümü, devrimin kadınlara verdiği yerin sınırlarını da yansıtmaktadır.

Seferberliğin eşitlik açısından önemli bir hükmü, yerine başkasını koyma yasağıdır. Kararnamenin yedinci maddesine göre hiç kimse, yükümlü tutulduğu hizmet için kendi yerine başka birini koyamazdı. Üstelik bu seferberlik, ordunun kime ait olduğu sorusunu da değiştirmiştir. Dış saldırı korkusu, hükümete destek toplamak ve hükümdarın değil halkın çıkarlarını temsil eden bir ordu kurmak için kullanılmıştır. Askerlik, böylece bir hanedana hizmetten çok yurttaşlığın getirdiği bir görev olarak tanımlanmaya başlamıştır.

Eşitlik İlkesinin Toplumsal Sınırları

Feodal ayrıcalıkların kaldırılması ve kanun önünde eşitliğin ilanı, devrimin toplumsal çatışmaları da sona erdirdiği izlenimini verebilmektedir. Bu bir yanılgıdır. Ayrıcalıkların hukuken kaldırıldığı gözlemi doğrudur. Yine de ayrıcalıkların kaldırılması, devrimin altında yatan toplumsal çatışmaları bitirmemiştir. Çünkü doğumdan kaynaklanan ayrıcalık ortadan kalkarken servetten, cinsiyetten ve emekten kaynaklanan farklar yerinde durmuştur. Hatta bu farkların bazıları devrimin kendi yasalarına da yazılmıştır.

Hukuk önünde eşitlik ile siyasal ve toplumsal hayata eşit katılım aynı şey değildir. 1789 Bildirgesi'nin ilan ettiği eşitlik uygulamada kimleri kapsıyordu? Devrimin kendi yasaları bu soruya tek bir cevap vermemiştir. Mülksüzler, işçiler, kadınlar ve sömürgelerdeki köleler, eşitliğin sınırlarını farklı yollardan yaşamıştır. Aşağıdaki bölümler bu grupların durumunu dönemin metinleri üzerinden ele almaktadır.

Jacques-Philippe Caresme, Kamu malı

Mülkiyete Dayalı Seçmenlik Kısıtlamaları

1791 Anayasası, yurttaşları siyasal haklar bakımından ikiye ayırmıştır. Seçimlere katılabilen aktif yurttaş sayılmak için kişinin 25 yaşını doldurmuş olması, krallığın herhangi bir yerinde en az üç günlük çalışma değerinde doğrudan vergi ödeyip bunun makbuzunu gösterebilmesi ve ücretli ev hizmetlisi durumunda olmaması gerekiyordu. Vergi koşulu, oy hakkını kişinin devlete ödediği vergiye bağlamaktaydı.

Çözümlü örnek 2: 1791'de vergi ödemeyen bir işçi ile ücretli bir hizmetçi aktif yurttaş sayılabilir miydi?

Verilenler: Vergi ödemeyecek kadar az kazanan bir işçi. Ücretli bir hizmetçi.

İstenen: İkisinin 1791'deki siyasal durumu.

Sonuç: İşçi doğrudan vergi koşulunu karşılamamakta, bu yüzden aktif yurttaş sayılmamaktadır. Hizmetçi vergi koşulunu karşılasa bile ücretli hizmetli olduğu için bu haktan dışlanmaktadır. Oysa 1789 Bildirgesi'nin altıncı maddesi yasanın yapımına katılmayı bütün yurttaşlara açık saymaktadır. Aynı devrim, iki yıl arayla hem herkesin katılma hakkını ilan etmiş hem de bu hakkın kullanımını vergiye bağlamıştır.

Aktif yurttaşlar temsilcilerini doğrudan da seçmiyordu. Her département'ta belirlenen seçiciler temsilcileri seçtiği için halkın tercihi meclise ancak iki kademeden geçerek ulaşabiliyordu. Bu düzen iki dereceli seçim olarak adlandırılmaktadır. Toplumsal sınırlar ise sadece sandıkla ilgili değildi. Lonca, aynı zanaatı yapanların kurduğu meslek örgütüdür. 14 Haziran 1791 tarihli Le Chapelier Yasası zanaat loncalarını yasaklamıştır.⁠^[7] Aynı yasa sendikaların önünü de kapatmıştır. Yasak 1884'e kadar, 93 yıl sürmüştür.

Kadınların Eşit Hak Mücadelesi

Kadınlar devrimde önemli roller üstlenmiştir. Ailelerini beslemekte zorlanan bir grup kadın, binlerce kişilik bir kalabalık örgütleyerek kralın karşısına çıkmıştı. 1793 seferberliği de kadınlara çadır ve giysi dikme, hastanelerde hizmet etme görevleri vermişti. Buna rağmen Fransa'daki kadınlar, erkeklere tanınan hakların birçoğunu elde edememiştir. 1793 Anayasası'nın genel oy hedefi bile sadece erkekleri kapsıyordu. Kadınların oy hakkı ancak 1944'te tanınmıştır. Bu tarih, 1789 Bildirgesi'nden tam 155 yıl sonrasına denk gelmektedir.

Olympe de Gouges, Eylül 1791'de yazdığı Kadın Hakları Bildirgesi'yle bu dışlanmaya itiraz etmiştir. Metin, 1789 Bildirgesi'nin kalıbını izliyor ama öznesini değiştiriyordu. Örneğin ilk maddesi, "Kadın özgür doğar ve haklar bakımından erkekle eşit kalır." demektedir.⁠^[8] On yedinci madde ise mülkiyetin, birlikte ya da ayrı yaşamalarına bakılmaksızın her iki cinsiyete ait olduğunu savunmuştur. Böylece eşitliğin kimi kapsadığı sorusu, devrimin kendi diliyle sorulmuş oluyordu.

Medeni Kanun'un miras hükümleri cinsiyete dayalı ayrımı reddetmişti. Evlilik ilişkisinde ise kanun farklı bir düzen kurmuştur. 213. maddeye göre koca karısını korumakla, kadın ise kocasına itaat etmekle yükümlüydü. Başka bir deyişle aynı kanun, bir kız çocuğunu miras karşısında erkek kardeşiyle eşit sayarken evlendiğinde kocasının itaatine bağlamıştır. Gouges'un mülkiyeti her iki cinsiyete ait sayan maddesiyle karşılaştırıldığında, kadınların talep ettiği eşitliğin evlilik içinde karşılık bulmadığı görülmektedir.

Sömürgelerde Köleliğin Kaldırılması Sorunu

Eşitlik ilkesinin sınandığı bir başka alan sömürgelerdi. Fransa, devrimin en radikal evresinde, 1794'te köleliği resmi olarak kaldırmıştır.⁠^[1] Bu karar, 1789 Bildirgesi'nden beş yıl sonra gelmiştir. Başka bir deyişle insanların özgür ve eşit doğduğunu ilan eden devrim, köleliği kaldırmak için beş yıl beklemiştir.

Ancak 1794 kararını, köleliğin Fransız sömürgelerinde kesin olarak sona erdiği an olarak okumak yanıltıcıdır. Napolyon sömürgelerde köleliği yeniden kurmuştur. Üstelik 1802'de Saint-Domingue'da hem köleliği hem de Fransız denetimini geri getirmeye çalışmıştır. Bu girişim sırasında kaldırılışın üzerinden sadece sekiz yıl geçmişti. Saint-Domingue'daki devrimci mücadele ise bambaşka bir sonuca varmıştır. Mücadele bağımsız bir devlete dönüşmüştür. Dessalines, 1 Ocak 1804'te Haiti'nin egemen bağımsızlığını ilan etmiştir. Aynı yıl, yani Napolyon'un kendini imparator ilan ettiği yıl, Fransa'nın sömürgelerinden biri bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkmıştır.

Regge & Meineck, CC BY-SA 4.0

İhtilalin Kalıcı Siyasal Mirası

Avrupalı hükümdarlar, XVI. Louis'nin devrilmesine yol açan devrimci düşüncelerin kendi ülkelerine yayılmasını istemiyordu. 1793'e gelindiğinde Fransa, Britanya ve İspanya dahil Avrupa ülkelerinin çoğuyla savaş halindeydi. Kitlesel seferberlik kararı ve Terör Dönemi de aynı yıl yaşanmıştır. Devrimin içerideki en sert evresi, Fransa'nın Avrupa'nın büyük bölümüyle savaştığı bir yıla denk gelmektedir.

Savaşların ardından kurulan 1815 Viyana barış düzeni, devrim çağının liberalizmini ve milliyetçiliğini dizginlemeyi amaçlamıştır. Muhafazakarlık, köklü kurumları ve geleneksel düzeni korumayı savunan siyasal tutumdur. Metternich gibi muhafazakar liderler bu dönemin siyasetinde ağırlık taşıyordu. Fakat bu liderler, liberalizmin ve milliyetçiliğin ne kadar geniş bir halk desteğine sahip olduğunu küçümsemişti. Aşağıdaki iki bölüm, bu iki akımın devrimden nasıl beslendiğini ve devrimin hangi sonuçlarının kalıcı olduğunu ele almaktadır.

Milliyetçilik Akımının Avrupa'ya Yayılması

Milliyetçilik, siyasi bağlılığın merkezine ulusu koyan ideolojidir. Eski düzende bir insanın sadakati bir hanedana ya da bir şehre yönelebiliyordu. İhtilal ve ardından gelen savaşlarla gelişen ulus fikri ise hanedan ve şehir devleti fikirlerinin yerini almıştır. Ulus, bireylerin siyasi bağlılığının birincil odağı haline gelmiştir. 19. yüzyılda ortaya çıkan ulusal kimlikler farklı temellere dayanabiliyordu. Birçoğu dil, etnik köken, din, ortak köken duygusu ya da bunların bir bileşimini temel almıştır. Milliyetçilik içeride birlik ve bağlılık yaratarak istikrar sağlayabilmektedir. Öte yandan dışarıdakilere karşı düşmanlık doğurabilmekte ve azınlık topluluklarını dışlayabilmektedir.

Ortak kimlik ve miras duygusu, 19. yüzyıl boyunca İtalya'nın ve Almanya'nın birleşmesine yol açan milliyetçiliğin zeminini oluşturmuştur. Devrimci ilkelerin etkisi Osmanlı İmparatorluğu'na da ulaşmıştır. Ulusal egemenliği savunan Yunanlar, bu ilkelerden ilham alarak 1821'de Osmanlı yönetimine karşı bağımsızlık arayışına girmiş ve 1830'da bu amaca ulaşmıştır.⁠^[13] Bu süreç dokuz yıl sürmüştür. Dahası Yunan bağımsızlık arayışı, Viyana düzeninin dizginlemek istediği milliyetçiliğin bu düzenin kurulmasından sadece altı yıl sonra yeniden harekete geçtiğini göstermektedir.

Anayasal Restorasyonun Kalıcı İzleri

Liberalizm, devrim çağının bir diğer siyasal akımıdır. Bu anlayış bireyin hak ve özgürlüklerini korumayı amaçlamaktadır. Liberal düşüncede bu amaca ulaşmanın temel araçları, yönetimin yetkisine sınırlar koymak ve bütün yurttaşların haklarını yazılı bir anayasada güvenceye almaktır. Fransa'da monarşi 1814 ve 1815'te yeniden kurulmuştur. İlk bakışta devrim tam bir tur atıp başladığı noktaya dönmüş gibi görünmektedir. Oysa geri dönen monarşi, 1789 öncesinin mutlak monarşisi olamamıştır. Tahta çıkan XVIII. Louis, mutlak bir hükümdar gibi yönetememiştir. Kral, tebaasının yönetime katılma ve kralın gücünü denetleme yönündeki yeni anayasal haklarını tanımak zorunda kalmıştır.

Devrimden ne kadarının korunduğunu en iyi, geri dönen monarşinin kendi kurucu metni göstermektedir. 4 Haziran 1814 tarihli Anayasal Şart, devrimin birçok hukuki sonucunu yeni monarşinin temeline yerleştirmiştir.⁠^[14] Şart'ın bu açıdan öne çıkan hükümleri şunlardır:

Unidentified painter, Kamu malı

• Fransızlar, unvan ve rütbeleri ne olursa olsun kanun önünde eşit sayılmıştır.
• Herkes devlet giderlerine ayrım gözetilmeden ve serveti oranında katkıda bulunacaktı.
• Ulusal mülkler diye adlandırılanlar dahil bütün mülkler istisnasız dokunulmaz sayılmıştır.
• Medeni Kanun ve Şart'a aykırı olmayan mevcut yasalar, yasal yoldan değiştirilene kadar yürürlükte kalacaktı.
• Kral dilediği kişiyi soylu yapabiliyordu. Ancak verilen mertebe ve onurlar toplumsal yük ve yükümlülüklerden muafiyet sağlamıyordu.

Bu hükümlerin çoğu, devrimin daha önceki bir metnine karşılık gelmektedir. Kanun önünde eşitlik, 1789 Bildirgesi'nin ilk maddesindeki haklarda eşitlik fikrini sürdürmektedir. Servet oranında vergi, Bildirge'nin on üçüncü maddesindeki mali güç oranında hakça dağıtım ilkesine benzemektedir. Mülkün ancak kamu yararı ve önceden ödenen tazminatla alınabilmesi ilkesi ise hem 1789 Bildirgesi'nde hem de 1804 Medeni Kanunu'nda yer almıştı. Soyluluğun muafiyet getirmemesi de 1789 kararnamesinin vergi ayrıcalıklarını kaldıran hükmüyle aynı yönü göstermektedir. Sonuç olarak kral geri dönmüş, ama verilen soyluluk kimseyi toplumsal yüklerden kurtarmamıştır.

Restorasyonun sınırları da aynı metinde görülmektedir. Yasama yetkisi kral, Pairler Meclisi ve département'ların Temsilciler Meclisi tarafından birlikte kullanılacak, temsilcileri seçen seçmenlerin ise en az 30 yaşında olması ve en az 300 frank doğrudan vergi ödemesi gerekecekti. 1791'de aktif yurttaşlık için 25 yaş aranırken 1814 Şartı seçmenlik için en az 30 yaş aramıştır. 1791'de istenen vergi üç günlük çalışma değerindeyken 1814'te bu tutar 300 frank olmuştur. Bu nedenle korunan hukuki eşitlik, siyasal katılımda eşitlik anlamına gelmiyordu.

Devrimin mirası bugünkü Fransız anayasasında da açıkça yer almaktadır. 1958 tarihli Beşinci Cumhuriyet Anayasası'nın başlangıç bölümü, Fransız halkının 1789 Bildirgesi'nde tanımlanan insan haklarına ve ulusal egemenlik ilkelerine bağlılığını ilan etmektedir.⁠^[15] Aynı anayasanın ikinci maddesi, Cumhuriyetin özdeyişini "Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik" olarak belirlemektedir. 1789 ile 1958 arasında 169 yıl vardır. Fransa bu süre içinde imparatorluğu ve monarşiyi de yaşamıştır. Yine de Bildirge'nin ilkeleri, bütün bu rejim değişikliklerinin ardından bugünkü anayasanın başlangıcına kadar taşınmıştır.

Sonuç

Fransız İhtilali, devleti hükümdarın kişisel yetkisinden milletin egemenliğine, toplumu ise doğuştan sınıflardan aynı hukuka tabi yurttaşlara taşıyan bir dönüşümdür. 1789 Bildirgesi'nin egemenliği millete vermesi ve hakları doğuştan gelen ayrıcalıkların yerine koyması, bu dönüşümün hukuki çekirdeğini oluşturmuştur.⁠^[3] Bu çekirdek monarşinin dönüşüne rağmen ayakta kalmış ve 1958 Anayasası'nın başlangıcına kadar taşınmıştır.⁠^[15]

Ancak ihtilal, biçimsel eşitlik ile fiili katılım arasındaki açığı kapatmamıştır. Haklar bakımından eşit doğduğu ilan edilen insanların oy kullanabilmesi uzun süre vergiye, yaşa ve cinsiyete bağlı kalmıştır. İşçilerin sendika kurabilmesi 1884'ü, kadınların oy kullanabilmesi 1944'ü beklemiştir.

İhtilalin bıraktığı önemli bir miras, tek tek kurumlardan çok bir ölçüttür. 1789'dan beri bir yasanın ya da anayasanın meşruluğu, ilan ettiği eşitliği kimlere ve ne ölçüde tanıdığına bakılarak tartışılabilmektedir. Olympe de Gouges'un 1791'de 1789 Bildirgesi'nin kalıbını kullanarak kadınlar için aynı hakları istemesi, bu ölçütün erken örneklerinden biridir.⁠^[8]