Etçil Beslenme ve Taş Devri Diyeti: Atalarımız Gerçekte Ne Yiyordu?

Bütün mutfak alışverişinizi bir kasaptan yaptığınızı hayal edin. Sebze, ekmek, meyve, makarna, süt veya bisküvi yok. Sadece et, balık, yumurta ve hayvansal yağ ile dolu bir alışveriş arabası var. İşte bu, etçil beslenme olarak biliniyor. Bu diyetin propagandası internetin her köşesinde yapılıyor. Fitness fenomeni Brian Johnson, Kanadalı psikolog Jordan Peterson ve podcast yayıncısı Joe Rogan bu isimler arasında yer alıyor.

Bağırsak hareketleriyle ilgili bu tür canlı tasvirlere rağmen etçil beslenme tarikatı büyümeye devam ediyor. Google Trends verileri "etçil beslenme" terimine yönelik aramaların 2022'den 2025'e kadar İngiltere ve ABD'de yaklaşık üç katına çıktığını gösteriyor. Amazon'da ise şu anda satışa sunulan 160'tan fazla etçil beslenme yemek kitabı bulunuyor.

Bu diyetin faydalı olduğunu kanıtlayan gerçek bir bilimsel veri bulunmuyor. Ancak eti çok seven birçok kişi, avcı-toplayıcı atalarımızın ağırlıklı olarak veya sadece hayvan yediğini düşündükleri için bu seçimlerinden oldukça emin görünüyor.

Onlara göre etçil beslenme; karbonhidratlar, işlenmiş gıdalar ve tarım ürünlerinden oluşan modern bir diyete kıyasla biyolojimize çok daha uygun. Bizim evrimsel sürecimizde yemeye adapte olduğumuz şeyin bu olduğunu iddia ediyorlar. Ancak burada atlanan bir şey var. Çakmaktaşlar gibi kurgusal taş devri tasvirlerinin bize beslenme hakkında öğretebileceklerinin bir sınırı var.

İnsanların "atasal" beslenme olarak hayal ettikleri şey sadece yanlış olmakla kalmıyor, aynı zamanda genellikle sağlıksız da oluyor. Taş Devri'ndeki atalarımızdan öğrenebileceğimiz derslerin hiçbiri, podcast sunucularının size inandırmak istediği şeylere benzemiyor.

Avcı İnsan Efsanesi

Belirtilmesi gereken ilk nokta, atalarımızın aslında etçil olmadığıdır. Bu fikir, modası geçmiş arkeolojik bulgulara dayanan yanlış bir anlatıdan ibarettir. Cambridge Üniversitesinde Sağlık, Diyet ve Hastalık Evrimi alanında doçent olan Dr. Emma Pomeroy durumu şöyle açıklıyor:

Mağara adamlarının (ve genellikle bunların erkek olduğu varsayılır) çok yüksek oranda et içeren bir diyetle beslendiği ve başka hiçbir şeye bel bağlamadığı yönünde bir fikrimiz var. İnsanların çoğu için durum böyle değildi.

Peki neden birçoğumuz durumun böyle olduğunu düşünüyor?

Hayvan kemikleri ve taş aletler çağlar boyunca bozulmadan günümüze ulaşabiliyor. Bu nedenle arkeologlar uzun bir süre boyunca ilk insanların hayvanları avladığına, parçaladığına ve yediğine dair net kanıtlara sahip oldular. Bitkisel maddeler ise oldukça hızlı bir şekilde ayrışarak yok oluyor.

University College London bünyesinde çalışan arkeobotanikçi Prof. Dorian Fuller, bu durumun bir sonucu olarak arkeolojik kayıtların geleneksel anlamda avlanma kayıtlarına doğru taraflı bir yapı sergilediğini belirtiyor.

Artık bu konuyu çok daha iyi anlıyoruz. Arkeologlar, atalarımızın bitki yediğine dair zengin bir kanıt birikimi elde ettiler. Bu kanıtların en güçlü olanlarından bazıları izotop analizlerinden geliyor. İzotoplar (İng: "isotope"), kimyasal elementlerin farklı kütlelere sahip versiyonlarıdır. Bu farklı versiyonlar, insanların yaşamları boyunca ne tükettiklerine dair bize önemli ipuçları verebiliyor.

Prof. Fuller bu analizi şu sözlerle açıklıyor:

İzotoplar için kemikleri ve diş minesini analiz edebilirsiniz. İnsanlardaki tüm izotoplar yediğimiz şeylerden gelir ve bunların farklı varyantları vardır.

Örneğin, azot her tüketildiğinde daha da ağırlaşıyor. Bitkilerde hafif, otoburlarda daha ağır ve etoburlarda ise çok daha ağır bir yapıya sahip oluyor. Bu sayede bir hayvanın (veya insanın) kalıntılarındaki azotun atom ağırlığı, arkeologlara o canlının diyetinin besin zincirinin neresinde yer aldığına dair önemli bir gösterge sunabiliyor.

Benzer şekilde, farklı bitkiler farklı karbon izotoplarına sahip oluyor. Dolayısıyla arkeologlar, bir iskelette bulunan karbon türlerine bağlı olarak bir kişinin ne tür bitkiler yediğini tahmin edebiliyorlar.

Prof. Fuller, bu bilgilerin azot izotoplarıyla birleştirilmesi durumunda araştırmacıların belirli çıkarımlar yapabileceğini belirtiyor:

Bunu azot izotoplarıyla birleştirirseniz, 'Bu diyetin balık ve fındık açısından zengin olduğu görülüyor' veya 'Bu diyetin et ve darı açısından zengin olduğu görülüyor' gibi tahminlerde bulunabilirsiniz.

İşte 2024 yılında yapılan bir çalışma, Fas'ın Taforalt bölgesindeki Taş Devri avcı-toplayıcılarının 15.000 yıl kadar önce ağırlıklı olarak bitkilerle beslendiği sonucuna bu yöntemle ulaşmayı başardı. Almanya'da bulunan Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsündeki bilim insanları; diş minesi, kemik kolajeni ve bitki kalıntılarından elde edilen çinko, stronsiyum, karbon, azot ve kükürt izotoplarını analiz ettiler. Bu analizler, söz konusu Paleolitik grubun avcı olmaktan ziyade toplayıcı olduğunu ortaya çıkardı. Bu insanlar hayatta kalmak için meşe palamudu, yulaf ve şam fıstığı gibi bitkisel gıdalara bel bağlıyorlardı.

Arkeologlar ayrıca fırçalanmamış dişlerde biriken ve diş taşı olarak bilinen kalıntıları da analiz edebiliyorlar. Dr. Pomeroy, bunu, insanların ne yediğine dair "gerçekten inanılmaz bir bilgi kaynağı" olarak nitelendiriyor. Bu kalıntı tabakası oluşurken içerisine yiyecek parçacıklarını ve bitki parçalarını hapsediyor. Araştırmacılar, bir kişinin tam olarak ne yediğini bulmak için bu minik parçacıklardaki DNA'yı analiz edebiliyorlar.

Bunun yanı sıra modern avcı-toplayıcı topluluklar üzerinde yapılan çalışmaların sunduğu etnografik kanıtlar da bulunuyor. 2023 yılında yapılan bir araştırma, son yüzyılda incelenen 63 toplayıcı toplumun 50'sinde (yani y'unda) kadınların da avlandığına dair net kanıtlar buldu.

Ayrıca modern avcı-toplayıcıların genellikle bol miktarda bitki tükettiğini de biliyoruz. Örneğin Amazonlarda yaşayan Tsimaneler kalorilerinin büyük bir kısmını muz ve manyoktan elde ediyor. Avustralya Aborijinleri ise bol miktarda topalak ve su kestanesi tüketiyor.

Dr. Pomeroy için bu durum oldukça mantıklı, kendisi, "Bitkisel gıdalar ete kıyasla çok daha güvenilirdir" diyor. Ayrıca bitkilerin diyetteki önemini şöyle açıklıyor:

Evet, avcılar tek seferde büyük miktarda et getirebilirler. Ancak getirmedikleri günlerde insanların yine de yemek yemesi gerekir. Bu nedenle birçok popülasyonda diyetin bu güvenilir unsuru bitkisel gıdalar olmalıydı.

Adaptasyon ve Hayatta Kalma

Paleolitik insanların bitki yediğine dair kanıtlar oldukça açıktır. Ancak bu durum, tüm Paleolitik insanların aynı şeyleri yediği (yani tek ve homojen bir Paleolitik diyet olduğu) anlamına gelmiyor. Paleolitik insanlar; ormanlar, çöller, savanlar ve dağlar gibi birbirlerinden çok farklı çevrelerde yaşıyorlardı.

Hatta 2018 yılında yayınlanan bir makale, Homo sapiens türünün önceki homininlerden (insansılardan) daha uzun süre hayatta kalabilmesinin nedenlerinden birinin, çok çeşitli ve zorlu coğrafyalarda yaşayabilme yeteneğimiz olduğunu savundu. Makalede bu durum, "genel uzman" nişi olarak adlandırılıyordu.

Prof. Fuller, Sri Lanka'daki avcı-toplayıcıların diyetlerinin büyük bir kısmı için toplayıcılık yaptıklarına, bol miktarda kuruyemiş ve yabani meyve yediklerine dair kanıtlarımız olduğunu belirtiyor. Bu insanların aynı zamanda ormandaki küçük maymunları ve kuşları avlamayı da öğrendiklerini sözlerine ekliyor.

Kuzey Kutup Dairesi'nde ise İnuit topluluklarının geleneksel diyeti uzun zamandır çok fazla bitki içermiyor. Bu diyet daha çok balina ve fok yağından oluşuyor, çünkü o bölgede erişilebilen gıdalar bunlardır. Tek ve "gerçek" bir Paleolitik diyet olsaydı bile, isteseniz dahi günümüzde bunu uygulayamazdınız. Atalarımızın yediği yiyecekler artık varlığını sürdürmüyor ve bu yiyecekleri süpermarket raflarında kesinlikle bulamazsınız.

Örneğin, atalarımızın topladığı yabani kavunlar acı ve ekşiydi. Bizim tükettiğimiz kavunlar ise, en lezzetli meyvelerin tarım için seçildiği yüzyıllar boyunca tatlı hâle getirilmiştir. Benzer şekilde, onların tükettiği tahıllar da bizimkilerden daha küçük, daha az nişastalı ve daha lifli bir yapıya sahipti. Atalarımızın yediği şeftaliler kiraz büyüklüğündeydi. Muzları bol çekirdekliydi ve havuçları ise incecik, beyaz veya mor renkliydi.

Tarım, bütün bunları değiştirdi. Binlerce yıl boyunca çiftçiler yetiştirmeyi ve yemeyi sevdikleri bitkileri seçtiler ve yiyeceklerimiz bunun sonucunda büyük bir değişime uğradı. Gıdalarımız genel olarak daha tatlı, daha nişastalı ve daha az lifli hâle geldi.

Prof. Fuller bu değişimi ve günümüzdeki zorluğunu şöyle anlatıyor:

Yabani atalarından biraz daha fazla karbonhidrat içeren tahılları ve yüksek şeker içeren mutant meyve formlarını seçtik. Bunları diyetinizden çıkarmak isterseniz, bu ürünlerin tatlı olmayan versiyonlarını bulmaya çalışmanız gerekir ki bunu yapmak çok zor olacaktır.

Dr. Pomeroy, söz konusu et olduğunda da hikâyenin pek farklı olmadığını ekliyor. Çiftlik hayvanlarımızı daha büyük olmaları ve hayvan başına daha fazla et üretmeleri için yetiştirdik. Ancak avcı-toplayıcılar avlarının sadece birkaç seçkin parçasını seçmekle kalmıyor, onları burnundan kuyruğuna kadar her yeriyle yiyorlardı.

Dr. Pomeroy durumu şu sözlerle özetliyor:

Bu diyetlerle beslendiğini iddia eden insanların beyni, akciğerleri, gözleri, dili, tüm iç organları ve kemik iliğini yemesi çok nadir görülen bir durumdur. Ancak o dönemde insanlar hayvanın tamamını kullanıyordu. Avlanmak zor bir iştir ve avlandıktan sonra sadece, 'Ben güzel bir biftek alayım,' demezsiniz.

Farklı Diyetler, Farklı Vücutlar

Sadece yiyeceklerimiz atalarımızdan farklı olmakla kalmıyor, bizler de onlardan farklıyız. Vücudumuz tarım odaklı diyetlerimizle başa çıkabilmek için adapte olmuştur. Dr. Pomeroy aksini iddia etmenin "sorunlu" olduğunu söylüyor.

Dr. Pomeroy, bu evrimsel süreci şöyle açıklıyor:

İnsan popülasyonlarının tarım ürünlerinin bazılarını yemek üzere evrimleştiğini biliyoruz. Bunun klasik bir örneği laktaz kalıcılığıdır. Memeliler sütten kesildikten sonra süt tüketmeyi bırakırlar, bu yüzden sütün içindeki şekerleri parçalayan enzim olan laktaza ihtiyacımız kalmaz.

Yine de hayatta kalmak için sığırlara ve süt ürünlerine bel bağlayan popülasyonlar, yetişkinlikleri boyunca süt ürünlerini sindirebilmek adına laktaz kalıcılığı geliştirmişlerdir. Bir diğer örnek ise sindirim için nişastaları parçalayan amilaz enzimleridir. Modern insanlar; goriller, şempanzeler ve Neandertaller gibi insansı atalarımız da dâhil olmak üzere diğer primatlardan daha fazla amilaz enzimine sahiptir.

Prof. Fuller genetik kopyaların popülasyonlar arasındaki dağılımını şöyle ifade ediyor:

Ancak modern insanlar arasında çok büyük bir varyasyon bulunuyor. Bazı popülasyonlar amilaz geninin üç veya dört kopyasına sahipken, bazı popülasyonlar on iki kopyaya sahip olabiliyor.

Dolayısıyla bazı insan grupları artık yüksek nişastalı diyetlere daha uygun bir genetiğe sahiptir. Bu durum, söz konusu grupların tarihsel olarak hayatta kalabilmek için tahıllar ve yumrular gibi karbonhidrat kaynaklarına güvendiklerini gösteriyor. Kutuplardan ve ekvatordan uzak olan İngiltere ve Kuzey Amerika'nın büyük bir kısmı gibi ılıman ortamlarda durum tam olarak böyledir.

Dr. Pomeroy, Grönland'ın Kuzey Kutbu bölgesinde yaşayan İnuit halkının da et ağırlıklı diyetleriyle başa çıkmak için çeşitli genetik adaptasyonlar geçirdiğini belirtiyor.

Araştırmacı bu adaptasyonu şöyle tanımlıyor:

Metabolizmaları, diğer ülkelerdeki insanların çoğu bu tür bir diyetle beslendiğinde göreceğimiz metabolik riskler olmadan, o yüksek yağlı diyeti yemelerini sağlayacak şekilde adapte olmuştur.

Dünyanın dört bir yanında tıpkı Paleolitik atalarımızın yaptığı gibi çevremize evrimleşerek uyum sağladık. Bu yüzden Taş Devri diyetlerimize geri dönmeye çalışmak biyolojimiz için en iyi seçenek olmayabilir. Ancak tartışmak adına, biyolojinize uygun bir Paleolitik diyet seçebileceğinizi, Taş Devri mahsullerini bulabileceğinizi ve vücudunuzun bu yeni menünüzü reddetmeyeceğini varsayalım. Yine de tarıma dayalı bir toplumda yaşıyor olacaksınız.

Bütün gün Taş Devri arazilerinde avlanıp toplayıcılık yapmadığınız sürece, Paleolitik bir insanın yaşam tarzını sürdürüyor olmazdınız. Sadece bulabildiğiniz yiyeceklerle hayatta kalmaya çalışmazdınız ve bu muhtemelen iyi bir şeydir. Paleolitik geçmişe dair vizyonlar, o dönemi beslenme ve evrim açısından ideal olarak romantize etme eğilimindedir ancak bu yaşam tarzı oldukça istikrarsız ve tehlikeli olabiliyordu.

Tarımın gelişimi insanların daha uzun yaşamasını, nüfus olarak çoğalmasını ve gıdaya daha güvenilir bir şekilde erişmesini sağladı. Dr. Pomeroy'un belirttiği gibi, muhtemelen, günümüzde zengin ülkelerde sahip olunan gıda güvenliğinden kimse uzaklaşmak istemez.

Başka bir deyişle, bir şeyin "atalarımızın yaptığı şey" olması, onların tam olarak yapmak istedikleri şey olduğu anlamına gelmiyor. Onlar da gıdaya güvenilir bir şekilde erişmek isterlerdi.

Daha Fazla Çeşitlilik

Bununla birlikte etçil beslenme hayranlarıyla ilgili belki de en sinir bozucu şey, bazı konularda haklılık paylarının olmasıdır. Dr. Pomeroy, Taş Devri dönemine kıyasla daha uzun yaşıyor ve daha kalabalık olsak da, tarım toplumlarına ait iskeletlerin diyabet ve kalp hastalığı gibi kronik hastalıklara dair daha fazla belirti taşıdığını söylüyor.

Ayrıca son birkaç yüzyıl içinde yediğimiz şeyler de çok büyük bir değişime uğradı. King's College London bünyesinde görev yapan diyetisyen ve bilim insanı Dr. Emily Leeming, buradaki durumu şöyle açıklıyor:

Buradaki doğruluk payı, gıda sisteminin son birkaç yüz yıl içinde hızla değişmiş olması ve biyolojimizin bu ölçüde bir değişim geçirmemiş olmasıdır.

Ancak Paleo diyeti ve etçil beslenme taraftarları bu sorunu tespit etmiş olsalar da buldukları çözüm tamamen yanlıştır.

Dr. Leeming, "ata diyeti" söyleminin genellikle bazı gıda gruplarını şeytanlaştırmaya ve tamamen kesmeye odaklanan ve sonuç olarak inanılmaz derecede kısıtlayıcı olan diyetlerle ilişkilendirildiğini söylüyor. Ancak uzmanların hepsi, kısıtlamaya değil daha fazla çeşitliliğe ihtiyacımız olduğu konusunda hemfikir.

Prof. Fuller, buna tarım diyeti denilebilirse, bu diyetteki asıl sorunun bitkisel gıda çeşitliliğindeki azalma olduğunu belirtiyor. Buğday, pirinç ve mısır gibi karbonhidrat açısından zengin gıdalara çok fazla bel bağladığımızı; geniş bir yelpazeye yayılan meyve, sebze, kuruyemiş, tohum ve baklagilleri ise gözden kaçırdığımızı açıklıyor.

Dr. Pomeroy da yediğimiz bitkiler konusunda oldukça dar bir kapsama sıkıştığımıza katılarak bu fikri destekliyor. Yiyecekleri avcı-toplayıcı zamanlarda olduğundan çok daha fazla işlediğimizi, eskiden meyveleri ve tahılları lifleri bozulmamış hâlde, bütün olarak yemiş olmamız gerektiğini ekliyor. Dr. Leeming de diyetteki lif miktarının önemine şöyle dikkat çekiyor:

Atalarımızın diyetinin inanılmaz derecede çeşitli, lif açısından gerçekten yüksek, birçok farklı bitkisel gıda ve lif türü içerdiğini düşünüyoruz. Bağırsak sağlığımız, mevcut diyetlerimizde sahip olduğumuzdan çok daha fazla miktarda ve zenginlikte farklı mikrop türlerinden faydalanmış olmalıydı.

Ayrıca temel lif kaynaklarından birinin de tam tahıllar olduğunu söylüyor. Paleo diyeti ve etçil diyetler bu gıda grubunu sınırlandırıyor veya tamamen ortadan kaldırıyor. Bunun nedeni, tahılların bir karbonhidrat (yani şeker) kaynağı olması ve bu diyetlerin savunucularının, Paleolitik insanların karbonhidrat tüketmediğini iddia etmesidir. Ancak atalarımızın tahıl tükettiklerini kesin olarak biliyoruz.

Buna karşılık modern Batı dünyasında yaşayan bizlerin ise tam tahıllar konusunda ciddi bir eksiklik yaşadığımızı belirtiyor. Araştırmacı bu eksikliğin doğurduğu sonuçları şu sözlerle vurguluyor:

Bunun sadece bağırsak mikrobiyomunuz için değil; tüm bağırsağınızın sağlığı (bağırsak kanseri gibi), kalp sağlığı ve tip 2 diyabet dâhil olmak üzere metabolik sağlığınız için de gerçek sonuçları vardır.

Prof. Fuller, Paleolitik insanların bugün bizim tükettiğimizden daha fazla kuruyemiş ve tohum yediklerine dair kanıtlarımız olduğunu ekliyor. Bu insanların uzun ömürlülük ve beyin sağlığı için faydalı olan omega-3 gibi sağlıklı yağlardan önemli ölçüde yararlandıklarını belirtiyor.

Hayatta Kalmak için Beslenmek

Sonuç olarak, Taş Devri diyetleri hakkında varsaydığımız her şey yanlıştır. Atalarımız sadece et yemiyordu; yaşadıkları yere bağlı olarak farklı şeyler ve genellikle bol miktarda bitki tüketiyorlardı. Bunun nedeni, Paleolitik insanların kas yapmak, podcast yıldızı olmak veya sosyal medyada tartışma başlatmak için yemek yemiyor oluşuydu. Onların diyetleri tamamen hayatta kalmak üzerine kuruluydu.

Hayatta kalabilmek için içinde bulundukları çevreye uyum sağladılar. Bizler de hayatta kalmaya devam etmek istiyorsak, beslenme şeklimizi buna adapte etmeliyiz. Uzmanlara göre bu durum, iklimi de göz önünde bulundurarak beslenmek anlamına geliyor.

Dr. Leeming, dünyada varlığımızı sürdüreceksek diyetlerimizin hem beslenmeyi hem de sürdürülebilirliği dikkate alması gerektiğini söylüyor. Bu bağlamda sebze ve meyvelere öncelik verilmeli, ardından tam tahıllar ve bitki bazlı protein kaynakları gelmeli, et ve süt ürünleri ise minimum düzeyde tutulmalıdır.

Çünkü en nihayetinde atalarımızın ne yediği çok da önemli değildir. Bizler farklı yiyeceklerin olduğu, farklı bir takım zorluklarla yüzleştiğimiz, tamamen farklı ortamlarda yaşıyoruz. Atalarımız hayatta kalmak için ellerinden geleni yaptılar. Şimdi sıra bizde.