Eski Çağ Yönetimi Nedir? Firavun, Sümer ve Hitit Devletlerinde Ordu Nasıl Örgütlenirdi?

Eski Çağ yönetimi, Eski Çağ devletlerinin iktidarı meşrulaştırma, vergi toplama, adalet dağıtma ve ordu kurma biçimlerinin bütünüdür. Hammurabi gibi bazı hükümdarlar, yönetme görevini tanrılardan aldığını ileri sürmüştür. Örneğin Mısır'da firavun hem siyasi lider hem başrahipti ve bir tanrı olarak saygı görüyordu. Yine de firavun ülkeyi tek başına yönetmiyordu ve devletin günlük işlerini katipler, rahipler, vezir ve bölge valilerinden oluşan geniş bir kadro yürütüyordu. Sümer kentlerinde kral orduya önderlik ediyor, vergi topluyor ve adalet dağıtıyordu. Hitit Krallığı'nda ise kral halkının başkomutanıydı ve yerel hükümdarları yazılı antlaşmalarla merkeze bağlıyordu.

Eski Çağ devletleri tek bir kalıba sığmamaktadır. Mısır'da adaletin tanrı kral firavunun varlığıyla korunduğuna inanılırken Atina'da savaş ilan etme yetkisi yurttaşlar meclisine aitti. Bozkırdaki Xiongnu ise tek bir halktan çok, çeşitli toplulukların bir araya geldiği bir konfederasyondu. Ordular da aynı çeşitliliği taşıyordu. Antik bir anlatıya göre bir Roma lejyonu olağan koşullarda 4.200 askerden oluşuyordu (olağanüstü tehlike dönemlerinde 5.000). Herodotos'un anlattığı Pers muhafız birliği Ölümsüzler ise 10.000 kişiydi. Bu yazı, Mezopotamya'dan Çin'e uzanan bir dizi devleti yönetim ve ordu açısından ele almakta, son bölümde de bu bilgilerin nerede temkinle okunması gerektiğini tartışmaktadır.

Mezopotamya Devletlerinde Egemenlik Biçimleri

Mezopotamya'da devlet, büyüyen kentlerin çevrelerine yayılmasıyla şekillenmiştir. MÖ üçüncü binyılda Sümer kentleri genişledikçe yöneticileri komşu toprakların denetimini de üstlenmiş ve böylece en az bir düzine kent devleti (İng: "city-state") ortaya çıkmıştır. Kent devleti, bir kent ile çevresindeki toprakları birlikte yöneten bağımsız siyasi birimdir ve üçüncü binyıl boyunca Sümer uygarlığının temel örgütlenme biçimi bu kent devletleri olmuştur. Dolayısıyla Sümer'de devlet denildiğinde geniş bir ülke değil, tarlaları, atölyeleri ve tapınağıyla tek bir kentin çevresinde kurulan bir düzen düşünülmelidir.

Bu yönetimin araçlarından biri yazıydı. Çivi yazısı (İng: "cuneiform"), Mezopotamya'da kullanılan ve işaretleri çiviye benzeyen yazı sistemidir. Sümerler bu yazıyla yönetimin günlük işlerini kayda geçirdiği için bir alışverişin, bir davanın veya bir yönetim kararının ayrıntıları kişilerin hafızasına bırakılmadan saklanabiliyordu. Nitekim kayıtlar arasında mali işlemler, mahkeme süreçleri ve idari kararların yanında mimari planlar da bulunmaktaydı. Üstelik yazılı bir kayıt, bir borcun veya bir hükmün yıllar sonra bile hatırlanmasını kolaylaştırmış olması muhtemeldir.

Sümer Kent Devletlerinde Tapınak Yönetimi

Sümer inancına göre bir kentin tamamı, kentin başlıca tanrısına aitti. Tapınak kompleksleri ise kentin hem dinsel hem ekonomik merkeziydi, toprak sahibiydi, çeşitli üretim faaliyetlerini yönetiyor, ayrıca ticarete katılıyor ve bir banka gibi işlev görüyordu. Yani bugün tarım, üretim ve finans diye ayrı kurumlara bölünen işler, Sümer kentinde aynı tapınak çatısı altında toplanabiliyordu.

Erken kent yöneticilerinin dinsel konumu ise kesin olarak bilinmemekle birlikte, bazı erken Sümer yöneticilerinin aynı zamanda başrahip (İng: "priest-king") olması mümkündür. Böyle bir yönetici, dinsel önderlik ile siyasi yönetimi kendi kişiliğinde birleştirmiş olurdu. Ne var ki bu bir olasılıktır ve eldeki kanıtlar bunu bütün kentler için kesinleştirmeye yetmemektedir. Burada sık yapılan bir hata, kentin tanrıya ait sayılmasından bütün Sümer yöneticilerinin rahip olduğu sonucunu çıkarmaktır. Tapınağın dinsel ve ekonomik ağırlığı açıktır. Fakat yöneticinin kendisinin rahip olup olmadığı ayrı bir sorudur.

Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Kralların görevleri çok daha iyi bilinmektedir. Sümer kralları, çoğu zaman daha yerel yöneticilerle birlikte orduya önderlik ediyor, vergi topluyor, devlet işleri için emek örgütlüyor ve adalet dağıtıyordu.⁠^[1] Böylece savaş, gelir, iş gücü ve yargı aynı yönetimin sorumluluğunda toplanmıştı. Buna karşılık kentler arasındaki ilişkiler sabit değildi. Kent devletlerinin yöneticileri kimi zaman birbirini destekliyor, kimi zaman birbiriyle rekabet ediyor ve savaşıyordu. Kentler arasındaki bu değişken ilişkiler içinde Sümer kralları ordulara önderlik etmekteydi.

Akad Krallığından Babil Yasalarına Meşruiyet

Akad hükümdarları iktidarlarını görsel anlatılarla da duyurmuştur ve Naram-Sin'in Zafer Steli bunun çarpıcı bir örneğidir. Stel (İng: "stele"), üzerine yazı veya kabartma işlenmiş dikili taştır. Bu stelde hükümdar pek çok simgeyle ayırt edilmektedir ve bunların en belirgini, tanrısallık simgesi olan boynuzlu miğferdir.⁠^[2] Kentin başlıca tanrısına ait olduğu inançtan farklı olarak burada tanrısallık simgesi doğrudan hükümdarın başında durmakta, yani stel tanrısal gücü kentin sahibi sayılan tanrıdan alıp hükümdarın kendi bedeni üzerinde göstermektedir.

MÖ on sekizinci yüzyılda Hammurabi'nin hükümdarlığında yükselen bir güç merkezi olan Babil, yeni bir Mezopotamya imparatorluğunun yönetim başkentine dönüşmüştür. Hammurabi'nin meşruiyet iddiası ise kanunlarının önsözünde açıkça okunmaktadır. Önsözde hükümdar, Anu ve Bel adlı tanrıların kendisini adıyla çağırdığını söylemekte ve bu çağrıda kendisini "yüce prens Hammurabi" diye anmaktadır.⁠^[3] Kısacası hükümdar, yönetme görevini kendisine tanrıların verdiğini ileri sürmektedir.

Ancak önsöz, tanrısal görevlendirmeyi bir amaca da bağlamaktadır. Yönetimin amaçlarından biri olarak güçlülerin zayıflara zarar vermemesi gösterilmekte ve metindeki ifadeyle bu düzen, "güçlü zayıfa zarar vermesin diye" kurulmuştur. Sümer krallarının ordu komutanlığı, vergi toplama, emek örgütleme ve yargı görevleri arasında adalet zaten yer alırken Babil'de bu görev yazılı bir yasa metniyle duyurulmuştur. Hammurabi Kanunları numaralanmış maddelerden oluşmaktadır ve bu maddelerin bir kısmı askerlerin toprak haklarını düzenlemektedir. Dolayısıyla aynı metin hem hükümdarın meşruiyet iddiasını hem de ordunun geçim düzenini bir arada taşımaktadır.

Yeni Asur İmparatorluğunda Merkezi Otorite

Babil'in imparatorluk yönetim merkezine dönüşmesinin ardından Mezopotamya'nın büyük devletlerinden biri de Yeni Asur İmparatorluğu olmuştur. Bu imparatorlukta devlet yönetimi ile ordu komutası iç içe geçmişti. Asur kralı ordunun resmi başkomutanıydı. Üstelik kralın başlıca görevlileri de yüksek rütbeli askeri subaylardan oluşuyordu. Dolayısıyla imparatorluğu yöneten çevre ile seferleri yöneten çevre büyük ölçüde aynı kişilerdi. Sümer'de kralın yanında daha yerel yöneticiler de ordulara önderlik ederken, Asur'da komuta zinciri doğrudan sarayın etrafında toplanmış görünmektedir.

Asur yönetimi, merkezi otoriteyi korumak için nüfusun yerini de değiştirebiliyordu ve düzenli olarak çıkan veya bastırılması özellikle güç olan isyanlara karşı başvurulan bir yöntem, bütün toplulukların imparatorluğun başka bölgelerine zorla göç ettirilmesiydi.⁠^[4] Bu uygulamada devlet, bir topluluğu sadece vergilendiren veya askere alan bir güç olarak kalmamıştı. Hatta topluluğun hangi bölgede yaşayacağına da imparatorluk merkezi karar veriyordu. Bu yöntem, isyanın dayandığı yerel bağları koparmayı amaçlamış olması muhtemeldir. Yine de sürgünün nasıl planlandığı, bu yazının dayandığı kaynaklarda ayrıntılı biçimde anlatılmamaktadır.

Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg), CC BY-SA 4.0

Firavunlar Mısır Devletini Nasıl Yönetirdi?

Eski Mısır'da devlet, ülkenin siyasi birleşmesiyle tek bir merkezden yönetilmeye başlanmıştır. Birleşmeyi izleyen ve araştırmacıların Erken Hanedanlar Dönemi adını verdiği evre, yaklaşık MÖ 3150 ile 2613 arasına tarihlenmekte ve beş yüz yılı aşan bir süreyi kapsamaktadır. Ülkenin tepesinde firavun (İng: "pharaoh") bulunuyordu. Firavunlar devleti, kendi tanrısal konumlarını geniş bir görevli kadrosuyla birleştirerek yönetiyordu. Bu nedenle Mısır yönetimini anlamak için hem hükümdarın ne olduğuna inanıldığına hem de günlük işleri kimlerin yürüttüğüne bakmak gerekmektedir.

Bu kadronun çekirdeğini yönetici seçkinler oluşturuyordu. Mısır'ın yönetici seçkinleri arasında katipler, rahipler ve firavunun görevlileri bulunuyordu. Katip (İng: "scribe"), yazı yazan ve kayıt tutan görevliye verilen addır. Mısır'da da vergi toplama ve emek örgütleme devletin işleri arasındaydı, adaleti ise firavunun tanrısal varlığının koruduğuna inanılıyordu.

Tanrı Kral Firavun İdeolojisi

Firavun sözcüğü eski Mısır dilinde büyük ev anlamına geldiği için hükümdarı anlatan en yüksek unvanın bir yapıyı anması ilk bakışta şaşırtıcıdır.⁠^[5] Yine de firavunun gücü unvanın sözlük anlamıyla sınırlı kalmıyordu ve firavun, Mısırlıların gözünde sıradan bir siyasi figürden çok daha fazlasıydı. Hükümdar aynı zamanda başrahip olarak görev yapıyor ve bir tanrı olarak saygı görüyordu. Böylece bu üç rol firavunu Mısır devletinin hem siyasi hem dinsel merkezi haline getiriyordu. Hatta Mısırlıların inancında firavun, Horus olarak tanrısal bir varlıktı ve bu varlık ülkenin her yerinde adaleti koruyordu. Horus, Mısır inancında firavunla özdeşleştirilen tanrıdır. Dolayısıyla adaletin korunması, inanç düzeyinde hükümdarın tanrısal varlığına bağlanmıştı.

Naram-Sin'in Zafer Steli'ndeki boynuzlu miğfer, Mezopotamya'da da bir hükümdarın tanrısallık simgeleriyle gösterilebildiğini ortaya koymuştu. Ancak Mısır'daki inanç bir adım daha ileri gidiyordu, çünkü firavunun tanrısallığı bir simgeyle eklenen bir nitelik olarak görülmüyor, hükümdarın kendi varlığına ait sayılıyordu. Nitekim Erken Hanedanlar Dönemi'nde birleşen ülkenin başında da bu tanrı kral bulunuyordu. Öte yandan bu ideoloji firavunun bütün işleri bizzat yürüttüğü anlamına gelmiyordu, çünkü hükümdarın buyruklarını uygulayan görevliler olmadan geniş bir ülkenin vergisi toplanamaz, tapınakları ayakta tutulamazdı.

Vezir Yönetiminde Vergi Bürokrasisi

Firavunun saraylarında ve tapınaklarında çalışan zanaatkarlar ve diğer çalışanlar, köylülerin ödediği vergilerle destekleniyordu. Köylüler bu vergileri ayni olarak ödüyordu. Ayni vergi (İng: "tax in kind"), para yerine ürünle ödenen vergidir. Üstelik vergi ürünle sınırlı da değildi, çünkü Mısır'da vergi yükümlülüğü bir emek unsuru içeriyor ve işçiler dönemsel olarak çalışmaya zorunlu tutuluyordu. Bu zorunlu çalışma, vergi yükümlülüğünün bir bölümünün emekle yerine getirilmesi anlamına geliyordu, yani bir köylü devlete hem tarlasının ürününden hem de kendi zamanından pay veriyordu.

Tapınaklar bu sistemin temel halkalarından biriydi, çünkü Mısır tapınakları vergi gelirlerinin toplanmasında ve yeniden dağıtılmasında önemli rol oynuyordu. Yeniden dağıtım, merkezde toplanan ürünlerin farklı görevlilere ve işlere paylaştırılmasıdır. Tapınak komplekslerinin toprak, üretim, ticaret ve bankacılık işlevleri Sümer'de göze çarparken Mısır'da da dinsel kurumlar devletin mali işleyişinin içinde yer almıştır. Yani iki uygarlıkta da tapınak, ibadet edilen bir yer olmanın ötesinde, ürünün toplandığı ve dağıtıldığı bir merkezdi.

Bu düzenin başında vezir bulunuyordu. Vezir (İng: "vizier"), Mısır bürokrasisinin başındaki üst düzey görevlidir. Yeni Krallık'ın büyük bölümünde ekonomi, vezirin yönettiği bir bürokrasinin Firavun Hazinesi ve Firavun Tahıl Ambarı ile birlikte çalışmasıyla etkili biçimde işlemiştir.⁠^[6] Bunun yanında vezir vergilerin toplanmasını ve teslim alınmasını da denetliyordu. Toplanan gelir belirli işlere harcanıyor, örneğin kraliyet yapılarının inşasına ve kraliyet konutlarının bakımına aktarılıyordu. Bunun yanı sıra taş ocaklarındaki çalışmalar, sınır güvenliğinin denetimi ve savaşlar da bu gelirle sürdürülüyor, ayrıca görevle yola çıkan memurlar destekleniyor, dış ticaret finanse ediliyor ve ticaret yolları korunuyordu.

Valiler Eliyle Taşra Yönetimi

Firavunun siyasal liderlik, başrahiplik ve tanrı kimliğini birleştirmesi, taşrada görevlilere duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmamıştı. Nitekim Eski Krallık yönetiminde bölge valileri ve başka türden yöneticiler bulunuyordu. Mısır'da bir bölgeyi yöneten bu görevliye vali (İng: "nomarch") denmektedir. Firavunlar bu valilere ve diğer yöneticilere daha fazla yetki devretmek zorunda kalmıştır.

Mısır'da merkezi güç her dönemde aynı değildi. Özellikle Eski Krallık'ın sonlarında merkezi güç büyük ölçüde zayıflamıştır.⁠^[5] Bu durum, firavunun tanrısal konumunun merkezin gücünü her dönemde güvenceye almadığını göstermekte, ancak yetki devrinin bu zayıflamada ne ölçüde pay sahibi olduğunu belirlemek daha ayrıntılı kanıt gerektirmektedir. Benzer şekilde vezirin Firavun Hazinesi ve Firavun Tahıl Ambarı ile yürüttüğü mali denetim, Yeni Krallık'ın büyük bölümüne ait bir tablodur ve bütün dönemlere aktarılamamaktadır.

Anadolu Krallıklarından Pers İmparatorluğuna Yönetim

Anadolu ve İran'daki büyük devletler, merkezdeki saray ile taşradaki yöneticiler arasında açık kurallara dayanan bağlar kurmuştur. Bu bağlar iki temel biçimde görülmektedir. Sözleşmeli bağda yerel hükümdar yerinde kalmakla birlikte merkezle yaptığı yazılı bir anlaşmaya uymak zorundayken idari bağda taşrayı merkezin atadığı bir görevli yönetmektedir. Hititler ilk modele, Ahameniş Persleri ise ikinci modele örnek oluşturmaktadır. Elbette bu ayrım, kaynakların ortak noktalarını görmeyi kolaylaştıran bir şemadır ve her devletin bütün dönemlerine birebir uymaması mümkündür.

Bölge valilerine yetki devredilmesi Mısır'da merkezin taşrada aracılara dayandığını göstermişken, Anadolu ve İran'da bu aracıların merkeze nasıl bağlanacağı yazılı kurallarla ve atamalarla düzenlenmiştir. Örneğin Hitit sarayında veraset kuralları, bir kurul ve muhafızlar, taşrada ise antlaşmalar bu düzenin parçalarıydı. Daha küçük krallıklarda da iktidar başkent inşası, yargı yetkisi ve diplomatik ittifaklar üzerinden görünür hale gelmiştir.

Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0

Hitit Krallığında Veraset Kuralları

Hitit sarayında iktidar sadece kralın unvanıyla sınırlı değildi. Saray içinde farklı unvanlar farklı görevler taşıyordu ve örneğin Tawananna unvanını taşıyan kişi, krallığın başrahibesi olarak dinsel görevler üstleniyordu. Başrahibe, bir krallıkta dinsel görevlerin başındaki kadın din görevlisidir. Dahası Hitit tarihinde tahtın kime geçeceği de yazılı bir kurala bağlanmıştır. Ferman, bir hükümdarın yayımladığı buyruk metnidir. Telipinu Fermanı (İng: "Telipinu Proclamation"), veraset sırasını 28. maddesinde şöyle belirlemektedir:

Bir prens, birinci dereceden bir oğul kral olsun. Birinci dereceden bir prens yoksa ikinci dereceden bir oğul kral olsun.

Bu maddeye göre tahta geçebilecek adaylar derecelerine göre sıralandığı için ikinci dereceden bir prens ancak birinci dereceden bir aday yoksa kral olabilmektedir. Böylece hangi adayın öncelikli olduğu, en azından ilke olarak, kişilerin gücüne değil yazılı bir sıraya bağlanmış oluyordu. Telipinu dönemindeki düzenlemelerin uygulanması sorumluluğu ise Pankuş adlı bir kurula verilmişti. Pankuş, Hitit sarayında bir araya gelen ve bu düzenlemelerin yerine getirilmesiyle görevlendirilen kuruldur.

Saray yönetiminde muhafızların rolü de korumayla sınırlı kalmıyordu. Hitit kraliyet muhafızları için yazılmış bir talimata göre bir dava krala sunulurken davayı krala bildiren kişi muhafız başıydı.⁠^[8] Talimatın bu satırları, bazı sözcükleri tamamlanarak okunabilmektedir. Yine de muhafız başının kral ile dava arasında aracılık yaptığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla krala en yakın duran askeri görevli, aynı zamanda yargı işlerinin saraya ulaştığı kapılardan biri olarak çalışıyordu.

Hititlerde Bağlı Krallık Antlaşmaları

Hitit Krallığı merkeze bağlanan toprakların tamamını doğrudan yönetmiyordu. Hitit kralına bağlanan ve vasal (İng: "vassal state") adı verilen krallıklar, kendi yerel hükümdarlarının yönetiminde kalabiliyordu. Vasal krallık, iç yönetimini kendi hükümdarıyla sürdüren, fakat daha güçlü bir krala bağlılık yükümlülüğü taşıyan devlettir. Bu düzende yerel hanedan tahtını korurken Hitit kralı daha üst bir otorite olarak konumlandığı için merkez, her bölgeye kendi görevlisini göndermeden geniş bir alan üzerinde söz sahibi olabiliyordu.

Vasal olmanın hakları ve yükümlülükleri rastgele bırakılmamıştı, çünkü vasal krallığın yükümlülükleri ve sağladığı yararlar Hitit kralı ile yerel hükümdar arasındaki antlaşmalarla ayrıntılı biçimde düzenleniyordu. Antlaşma vasal hükümdara askeri yükümlülükler yüklerken Hitit kralı da buna karşılık gerektiğinde askeri yardım sözü veriyordu.⁠^[7] Antlaşmaların en dikkat çekici maddelerinden biri ise dış ilişkilerle ilgiliydi ve bu maddelere göre vasal hükümdarın yabancı güçlerle bağımsız ilişkiler kurması yasaklanabiliyordu. Başka bir deyişle yerel hükümdar kendi topraklarını yönetmeyi sürdürüyor, fakat kendi başına başka bir devletle ittifaka girememekteydi ve Hitit kralı bu sayede vasal krallığın iç işlerine doğrudan karışmadan dış politikasını denetim altında tutabiliyordu.

Demir Çağı Anadolu Krallıklarında İktidar

Urartu Krallığı'nın kuruluşu Kral Sarduri'ye bağlanmaktadır ve Sarduri krallığı kurmanın yanında başkent Tuşpa'nın yapımına da başlamıştır.⁠^[10] Krallığın farklı bölgeleri ise eyalet valilerince denetleniyordu. Eyalet valisi, merkezden aldığı yetkiyle belirli bir bölgeyi yöneten görevlidir. Buna göre Urartu'da da taşra, başkentle bağı valiler üzerinden kurulan bölgelere ayrılmıştı.

Frigya'da hükümdarın yargı yetkisi bir nesne üzerinden anlatılmaktadır. Herodotos, Frigya kralı Midas'ı Gordias'ın oğlu olarak anmakta ve aynı anlatıya göre Midas, üzerinde oturup yargılama yaptığı kraliyet koltuğunu Delphi'ye armağan etmiştir.⁠^[11] Bu bağlamda Sümer krallarının görevleri arasındaki adalet işlevi, Frigya'da kralın oturduğu bir koltukta somutlaşmıştır. Üstelik bu koltuğun kutsal bir yere armağan edilmesi, yargı yetkisinin tanrılarla da ilişkilendirilebildiğini düşündürmektedir.

Lidya örneği ise krallığın dış ilişkilerine uzanmaktadır. Herodotos'un sefer anlatısında Lidya hükümdarı Kroisos'un Babillilerle bir ittifakı olduğu belirtilmekte, hatta Kroisos'un bu müttefiklerini de yardıma çağırmayı planladığı anlatılmaktadır. Vasal krallıkların kendi yerel hükümdarlarının yönetiminde kalmasından farklı olarak, burada iki bağımsız güç arasındaki bir ittifak söz konusudur. Hitit antlaşmalarıyla bağlanmış vasal bir hükümdar böyle bir adım atamazken Kroisos, kendi kararıyla uzak bir krallıkla bağ kurabilen bağımsız bir hükümdar olarak anlatılmaktadır.

Ahameniş İmparatorluğunda Eyaletler ve Satraplar

Ahameniş Pers İmparatorluğu, Perslerin önderliğinde birçok halkı bir araya getiren çok halklı bir devletti.⁠^[9] Çok halklı devlet, farklı toplulukları tek bir yönetim altında birleştiren devlettir. İmparatorluk yönetim için eyaletlere ayrılmıştı ve Yunanlar bu eyaletleri, başlarındaki valilerin unvanından hareketle adlandırıyordu. Bu valilere satrap (İng: "satrap") adı verilmekteydi. Satraplar kral tarafından atanan güçlü valilerdi ve bu valilerin görevleri arasında adalet dağıtmak ile haraç toplamak bulunuyordu. Haraç (İng: "tribute"), merkeze bağlı topluluklardan alınan vergidir.

Urartu bölgelerinin eyalet valilerince denetlenmesine benzer biçimde, Pers eyalet düzeni de taşrayı merkezin seçtiği yöneticilere bırakıyordu. Fark, bu ilkenin çok halklı bir imparatorluk ölçeğinde uygulanmasıydı. Kral ile eyalet makamları arasındaki idari haberleşme mektuplarla yürütüldüğü için satraplar kraldan uzakta görev yapsalar da merkezle yazılı bir bağ içinde kalıyordu. Mezopotamya'daki çivi yazılı kayıt düzeni gibi Pers yönetimi de yazıyı yönetimin günlük aracı olarak kullanmıştır ve bu açıdan bakıldığında mektup, uzak bir eyaleti başkente bağlayan en sıradan ama en önemli araçlardan biri olarak görülmektedir.

اردشیر خسروی, CC BY-SA 4.0

Akdeniz Havzasında Meclisler Üzerinden Yönetim

Eski Yunan dünyası tek bir krallık olarak örgütlenmemiş, her biri polis adı verilen bağımsız kent devletlerinden oluşmuştu. Polis, bağımsız Yunan kent devletine verilen addır. Üstelik bu kentlerin yönetim biçimleri birbirine benzemiyordu ve monarşiden oligarşiye kadar uzanıyordu. Monarşi, yönetimin tek bir hükümdarda toplandığı yönetim biçimidir. Dolayısıyla Yunan dünyasından söz ederken tek bir düzen değil, yan yana yaşayan çok sayıda farklı siyasi deneyden bahsetmek gerekmektedir.

Hitit sarayındaki Pankuş örneği, hükümdarın yanında bir kurulun da yer alabileceğini göstermişti. Akdeniz havzasında ise bazı devletler en ağır kararları doğrudan kurullara bırakmış, savaş ilanı, antlaşma onayı ve yasa yapma yetkisini yurttaş meclislerine veya seçilmiş görevlilere vermişti. Bu düzenlerde yetkinin kimde olduğu kadar, bu yetkiye kimlerin katılabildiği de belirleyici bir soru olmuştur.

Yunan Polislerinde Siyasal Katılım Biçimleri

Yunan kentlerinde yönetim biçimlerini ayıran temel ölçüt, yetkinin kimin elinde toplandığıydı. Oligarşi (İng: "oligarchy"), küçük ve zengin bir seçkinler grubunun yönetimi iken demokrasi sözcüğü kelime anlamıyla halkın yönetimi demektir. Bu iki biçim, siyasal yetkinin dar bir zümrede mi yoksa daha geniş bir yurttaş topluluğunda mı toplanacağı sorusuna verilmiş farklı yanıtlardı. Sparta bu soruya kendine özgü bir yanıt vermişti ve Sparta'da rakip kraliyet ailelerinden gelen iki kalıtsal kral bulunuyordu. Kalıtsal kral, tahtı aile yoluyla devralan hükümdardır. Ancak bütün yasaları kabul eden ve bütün antlaşmaları onaylayan kurum Spartalı yurttaşların meclisiydi.⁠^[12]

Atina'da ise en ağır dış politika kararları yurttaşlar meclisine aitti ve savaş ilan etme ile antlaşmaları onaylama yetkisi sadece bu meclisteydi. Böylece savaşa gitme kararı, Asur'daki gibi ordunun resmi başkomutanı olan bir kralın elinde bulunmuyordu. Atina demokrasisi çoğu zaman bütün halkın yönetime katıldığı bir düzen olarak düşünülmektedir. Oysa Atina'da siyasal katılım herkese açık değildi, çünkü kadınlar, köleleştirilmiş kişiler ve kentte yaşayan yabancılar siyasete katılamıyordu. Dolayısıyla demokrasi sözcüğündeki halk, Atina'da yurttaş sayılan erkeklerin oluşturduğu bir toplulukla sınırlıydı.

Makedonya Krallığından Helenistik Monarşilere Geçiş

Makedonya, bağımsız polislerden farklı olarak bir krallıktı. Krallığın hükümdarlarından biri ordusunu yeni bir toplumsal temele oturtan II. Philippos olmuş, İskender dönemine gelindiğinde ise Makedon iktidarı geniş bir imparatorluğa yayılmıştı. Bu noktada polis yapısı tek bir kentin çevresinde kurulurken İskender'in imparatorluğu birbirinden uzak bölgeleri kapsıyordu ve bu ölçek farkı, kent meclislerinde alınan kararların yerine tek bir hükümdarın ve ordusunun çevresinde dönen bir yönetimi öne çıkarmıştır.

İskender'in ölümü bu imparatorluğun tek bir hükümdar altında kalmasına son vermiş ve ardından bazı generalleri ile bu generallerin soyları, imparatorluğun farklı bölümlerinde kral olarak yönetim kurmuştur. General, orduları yöneten üst düzey komutandır. Bu krallıklara Helenistik krallıklar denmektedir. Pers İmparatorluğu'nun çok halklı devlet yapısında olduğu gibi, Helenistik krallıklarda da yönetim tek bir kentin yurttaş meclisine dayanmıyordu. Aksine iktidar, ordudan gelen komutanların ve hanedanlarının elinde toplanmıştı.

Roma Cumhuriyetinden İmparatorluğa Yetki Dağılımı

Erken Roma Cumhuriyeti'nde devleti krallar yönetmiyordu. Roma, seçimle göreve gelen yönetici görevliler ile Yaşlılar Kurulu olarak da anılan Senato tarafından yönetiliyordu. Böylece yürütme yetkisi seçilmiş kişilerde, süreklilik ise Senato'da bulunuyordu, yani bu düzende yetki birkaç kurum arasında bölünmüştü. Ayrıca halk tribünleri, Roma'da soylu sınıfın dışındaki halka verilen ad olan plebleri korumak için güçlü bir yetkiye sahipti. Tribünler, pleblere zarar verecek resmi bir işlemi durdurabiliyordu ve bunun için "Veto" veya "Yasaklıyorum" demeleri yeterliydi.

Savaş ve dış politika yetkisi de bölünmüştü. Atina yurttaşlar meclisinin savaş ilanı ve antlaşma yetkisine benzer biçimde, Roma'da savaş ilan etme yetkisi sadece Centuria Meclisi'ne aitti, ancak dış politikanın denetimi Senato'da kalıyor, sefer başladığında ise yetki büyük ölçüde konsüllere geçiyordu. Konsül (İng: "consul"), Roma'da orduları seferde yöneten seçilmiş görevlidir. Polybios'a göre savaş hazırlıkları ve seferin yürütülmesi konusunda konsüllerin yetkisi neredeyse denetimsiz olduğundan, Senato'nun dış politikadaki ağırlığı cephedeki gündelik kararlara her zaman uzanmamış olması muhtemeldir.⁠^[13]

Jebulon, Kamu malı

Bu denge Augustus döneminde köklü biçimde değişmiştir. MÖ 27'den sonra Augustus diye anılan Octavianus büyük bir güç toplamış ve cumhuriyeti yeniden kurduğunu ileri sürmesine rağmen aslında imparatorluk yönetimini başlatmıştı.⁠^[12] Bu yeni düzene Principatus adı verilmektedir. Augustus'un iddiası ile uygulaması arasındaki fark, bir yönetimin adı ile gerçek işleyişinin birbirinden ayrılabildiğini göstermektedir. Yani bir düzenin adı cumhuriyet olarak kalsa bile, belirleyici güç tek bir kişide toplandığında işleyiş artık başka bir rejime aitti.

Asya Devletlerinde Bürokrasi Modelleri

Asya'da Eski Çağ yönetimleri iki farklı zeminde gelişmiştir. Çin'de ve Hindistan'da yerleşik imparatorluklar, merkezden atanan görevliler ve geniş bürokrasilerle yönetiliyordu. Bürokrasi, devlet işlerini kurallara göre yürüten görevliler örgütüdür. Bozkırda yaşayan göçebeler ise bir önderin çevresinde toplanan konfederasyonlar kuruyordu. Bu iki zemin birbirinden kopuk da değildi, çünkü Han Çin'i ile Xiongnu arasındaki ilişkiler yerleşik devlet ile bozkır gücünü sürekli karşı karşıya getiriyordu.

Pers İmparatorluğu'nun çok halklı devlet yapısı, geniş topraklarda farklı toplulukları tek bir kralın altında toplamanın bir yolunu sunmuştu. Asya'daki örnekler aynı soruna farklı yanıtlar vermiştir. Qin hanedanı soyluların yerine atanmış görevlilere, Maurya hükümdarları ise bürokrasiye ve casus ağına dayanırken Xiongnu da çeşitli toplulukları bir araya getiren gevşek bir siyasi birlik kurmuştu.

Qin İmparatorluğunda Liyakat Esaslı Merkezileşme

Qin Shi Huang'ın tahta çıkışı MÖ 221 yılına tarihlenmektedir. Qin yönetimi, merkezi otoriteyi güçlendirmek için kalıtsal soylulara dayanmak yerine görevliler ve temsilciler atamıştır.⁠^[14] Kalıtsal soylu, unvanını ve konumunu aile yoluyla devralan aristokrattır. Böylece taşrayı kimin yöneteceğine doğum yerine merkezin ataması karar veriyordu. Bu anlayış ordu ve bürokrasiye de yansımış, Qin devletinde ordu ve bürokrasi doğumdan çok liyakate dayanacak biçimde düzenlenmişti. Liyakat (İng: "merit"), bir görevin kişinin yeteneğine ve başarısına göre verilmesidir.

Hitit veraset kuralları veya Sparta'nın kalıtsal kralları gibi soya dayalı düzenlerle karşılaştırıldığında, Qin'in yaklaşımı yönetimde farklı bir ilkeyi öne çıkarıyordu. Bunun yanında Qin Shi Huang döneminde kuzey Çin genelinde yazı sistemi, para ve hukuk standartlaştırılmıştır. Standartlaştırma, farklı biçimlerde kullanılan bir şeyin tek ve ortak bir biçime getirilmesidir. Çivi yazılı idari, mali ve adli kayıt düzeni yazının yönetimdeki gücünü Mezopotamya'da göstermişken Qin'de yazının kendisi merkezden belirlenen ortak bir kurala bağlanmıştır. Aynı yazı, aynı para ve aynı hukuk, farklı bölgelerden gelen görevlilerin tek bir sistem içinde iş görmesini kolaylaştırmış olması muhtemeldir.

Maurya İmparatorluğunda Sivil Denetim Ağı

Hindistan'da Chandragupta Maurya, kuzey Hindistan'ın büyük bölümünü birleştirerek Maurya hanedanını kurmuştur. Hanedan, aynı aileden gelen hükümdarların art arda yönettiği soydur. Maurya hükümdarları bu geniş toprakları, sulama, yol yapımı ve vergi toplama gibi işleri örgütleyen ayrıntılı bir sivil bürokrasiyle yönetiyordu. Sivil bürokrasi, ordu dışındaki yönetim işlerini yürüten memur kadrosudur. Vezirin Firavun Hazinesi ve Firavun Tahıl Ambarı ile yürüttüğü mali denetimde olduğu gibi, Maurya'da da vergi ile kamu işleri aynı yönetim ağının içinde yer alıyordu. Çünkü sulama ve yollar, verginin kaynağı olan ürünü büyüten ve taşıyan bir altyapı olarak görülmektedir.

Geniş bir bürokrasi, görevlilerin kendisinin nasıl denetleneceği sorusunu da doğurmaktadır. Maurya hükümdarları bu soruya imparatorluk genelinde görevlileri izleyen geniş bir casus ağıyla yanıt vermiştir.⁠^[15] Qin Shi Huang'ın kalıtsal soylular yerine merkezden görevliler ataması görevlinin seçimini merkeze bağlamışken, Maurya'da merkez atadığı görevlilerin ne yaptığını da izliyordu. Maurya yönetiminin bir başka yüzü ahlaki buyruklardı. Maurya hükümdarlarından Aşoka, ahlakla ilgili söz ve öğretilerinin Hindistan'ın dört bir yanına dikilen taş sütunlara yazılmasını emretmiştir. Böylece hükümdarın öğütleri, imparatorluğun farklı bölgelerinde kalıcı yazıtlar halinde okunabilir hale gelmiştir.

Xiongnu Bozkır Konfederasyonunda Şanyü Otoritesi

Xiongnu'yu tek ve birleşik bir kültür olarak tanımlamak yanıltıcıdır. Daha doğru tanım, Xiongnu'nun çeşitli toplulukların oluşturduğu bir konfederasyon olduğudur.⁠^[16] Konfederasyon (İng: "confederacy"), kendi kimliğini koruyan toplulukların ortak bir önder çevresinde birleştiği gevşek siyasi birliktir. Konfederasyonun başında şanyü unvanlı bir önder bulunuyordu. Şanyü, yüksek önder anlamına gelen bir unvandır. Xiongnu konfederasyonunun kurucusu Maodun'du ve Maodun, Ordos göçebeleri arasında güçlü ve etkili bir şanyünün oğluydu. Vasal krallıkların kendi yerel hükümdarlarının yönetiminde kalmasıyla kıyaslandığında, konfederasyon yapısı toplulukların ortak önder altında kendi varlıklarını sürdürdüğünü düşündürmektedir.

Xiongnu'nun gücü Han Çin'i ile ilişkilerde açıkça görülmektedir. Han sarayı, Xiongnu ile çatışmayı önlemek için şanyüyle evlilik bağlarını sürdürmek zorunda kalmıştı. Ayrıca her yıl ipek, şarap, pirinç ve başka gıdalardan oluşan bir haraç veriyordu. Pers eyaletlerinde haracı satraplar topluyordu. Oysa Han ile Xiongnu ilişkisinde yerleşik bir imparatorluk, bozkırdaki bir konfederasyona yıllık mal gönderiyordu ve bu tersine dönmüş tablo, haracın her zaman büyük devletten değil, askeri baskı kurabilen taraftan yana aktığını düşündürmektedir.

User Yeu Ninje on en.wikipedia, CC BY-SA 3.0

Eski Çağ Ordularının Sefer Örgütlenmesi

Eski Çağ'da ordu, devletin topladığı gelirle ve dağıttığı toprakla iç içeydi. Birçok devlette askerlik, bir toprağa sahip olmanın veya devlete borçlu olmanın parçasıydı. Asker kimi zaman toprağı nedeniyle hizmet borçlanan bir uyruk, kimi zaman kendi donanımını kendi geliriyle sağlayan bir yurttaştı. Bazı devletlerde ise bu yükümlülüklerin yanında sürekli birlikler ve paralı askerler de bulunuyordu. Dolayısıyla bir ordunun nasıl örgütlendiğini anlamak, aynı devletin toprağı ve vergiyi nasıl dağıttığını anlamaktan ayrı düşünülmemelidir.

Bu bağın erken bir biçimi, orduyu yöneten ve vergiyi toplayan Sümer krallarında görülmektedir. Mısır'da vergi gelirlerinin kraliyet inşaatları, sınır güvenliği ve ticaret yollarına harcanması da savaşın doğrudan vergiyle finanse edildiği bir düzeni yansıtıyordu. Aşağıdaki örnekler, bu bağın Mezopotamya'dan Roma'ya ve Hindistan'dan bozkıra kadar farklı devletlerde nasıl kurulduğunu göstermektedir. Ancak her örnek kendi döneminin belgesine dayanmaktadır ve bir devletten ötekine kolayca genellenmemelidir.

Mezopotamya Ordularında Hizmet Arazisi Düzeni

Sümer'de askerlik, ailenin mirasıyla birlikte kuşaktan kuşağa geçebiliyordu. Bir erkek babasından toprak, mülk ve görevlerle birlikte bunlara bağlı devlet yükümlülüklerini de miras alıyordu ve bu yükümlülüklerin bir örneği tekrarlanan askerlik hizmetiydi. Böylece toprak ile askerlik arasındaki ilişki tek bir kişiyle sınırlı kalmıyor, aile içinde sürüyordu. Erken Tunç Çağı'na ait Mezopotamya tasvirlerinde askerlerin taşıdığı silahlar çoğunlukla mızrak veya kargıdır. Kargı (İng: "javelin"), fırlatmak için kullanılan hafif mızraktır. Akad hanedanının gücü de büyük ölçüde askeri zaferlerine dayanıyordu.

Hammurabi Kanunları, askerlik ile toprak arasındaki bağı ayrıntılı kurallarla korumaktadır. 27. maddeye göre savaşta esir düşen bir asker geri dönüp yerine ulaşırsa tarlası ve bahçesi kendisine iade edilmektedir.⁠^[3] Asker esirken oğlu henüz küçükse ne olacaktır? 29. madde bu durumu düzenlemekte ve tarla ile bahçenin üçte birinin annesine verilmesini, çocuğun da bu payla büyütülmesini öngörmektedir. Yani yasa, askerin yokluğunda ailenin geçimini de askerin toprağına bağlamaktadır.

Kanunlar, hizmet karşılığı tutulan toprak ile satın alınmış özel mülkü birbirinden ayırmaktadır. Hizmet arazisi, askerlik gibi bir görev karşılığında kişiye verilen topraktır. 36. maddeye göre bir komutanın, bir askerin veya belirli bir yükümlülük karşılığında toprak tutan kişinin tarlası, bahçesi ve evi satılamamaktadır. Öte yandan 39. madde, kişinin satın aldığı ve kendi mülkü olarak tuttuğu tarla, bahçe veya evi eşine ya kızına verebileceğini kabul etmektedir. Bu ayrım sayesinde devlet, askerin geçimini sağlayan toprağın el değiştirip ordudan kopmasını engelliyor gibi görünmektedir.

Yeni Asur İmparatorluğu'nda ise bu düzenin yanında daimi bir ordu ortaya çıkmıştı, çünkü imparatorluğun aralıksız fetih savaşları, son derece becerikli ve iyi örgütlenmiş bir daimi orduyu gerektiriyordu.⁠^[4] Daimi ordu (İng: "standing army"), savaş bittiğinde dağılmayan ve sürekli hazır tutulan ordudur. Asur kralının başlıca devlet görevlilerinin yüksek rütbeli subaylar olması da bu orduyu devletin merkezine yerleştiriyordu. Ordunun başlıca kolları aşağıda sıralanmaktadır.

• Savaş arabacıları, savaş arabası üzerinden savaşıyordu.
• Süvariler, at sırtında savaşan birliklerdi.
• Mızraklılar, standart piyade takımında yer alıyordu.
• Okçular ve sapancılar ise aynı takımda mızraklılara uzaktan atışla koruma sağlıyordu.

Yakın Doğu Ordularında Sefer Düzeni

Hitit kralı halkının başkomutanıydı ve bu konum, vasal krallıkların hak ve yükümlülüklerini düzenleyen yazılı antlaşmalarda da kendini göstermektedir. Piyade, yaya savaşan askerlerin oluşturduğu birliktir. Örneğin Muwatalli'nin Alaksandu ile yaptığı antlaşmanın 11. maddesi, yardım çağrısı geldiğinde piyade ve savaş arabası birliklerinin hemen gönderilmesini emretmektedir. Metinde Hitit kralı vasal hükümdardan, "piyadeyi ve savaş arabalarını hemen yardımıma gönder" diye istemektedir. Böylece vasal krallığın askerleri, Hitit kralının gerektiğinde çağırabileceği bir güce dönüşüyordu.

Hitit sarayının korunması da ayrıntılı kurallara bağlanmıştı. Muhafız talimatında saraya bakan iç duvarda mızrak tutarak duran on iki muhafız tarif edilmekte, muhafızların başı ile muhafızların onluk komutanı (İng: "commander-of-ten") da ayrı görev adları olarak geçmektedir.⁠^[8] Onluk komutan, adından anlaşıldığı kadarıyla on kişilik bir birimin başındaki görevlidir. Törensel yürüyüşlerin düzeni de belirlenmişti. Örneğin bu yürüyüşte bir saha taburu komutanı ile bir ordu görevlisi, ellerinde asa olduğu düşünülen değneklerle askerlerin yanında yürüyordu. Asa sözcüğünün çevirisi ise kesin değildir.

Rama, CC BY-SA 3.0 fr

Talimat, kralın en gündelik hareketlerini bile kurala bağlamaktadır. Örneğin kral savaş arabası istediğinde bir muhafızın basamak getirip yere koyması gerekiyordu ve kralın arabaya binişi de bir muhafızın görevi olarak tanımlanmıştı. Kısacası bu ayrıntılar, Hitit sarayında askeri düzen ile törensel düzenin birbirinden kolayca ayrılamadığını göstermektedir.

Büyük seferlerde Hitit ordusu farklı kaynaklardan toplanan birliklerden oluşuyordu. Kadeş'te Muwatalli'nin ordusu, büyük bir düzenli Hitit birliğinden, çok sayıda vasal krallıktan gelen birliklerden ve kalabalık paralı asker gruplarından oluşuyordu. Paralı asker (İng: "mercenary"), ücret karşılığında savaşan askerdir. Karşı tarafta II. Ramses'in ordusu MÖ 1274 yılının Mayıs ayı sonlarında Mısır'dan ayrılarak Suriye'ye doğru yürüyüşe geçmişti. Tümen, büyük bir ordunun ana bölümlerinden her biridir. Ramses'in ordusu, dört Mısır kentinden toplanan ve adlarını tanrılardan alan aşağıdaki dört tümenden oluşuyordu.

• Amun Tümeni, Teb'den (Thebes) toplanıyordu.
• Re Tümeni, Heliopolis'ten toplanıyordu.
• Ptah Tümeni, Memfis'ten toplanıyordu.
• Sutekh Tümeni ise büyük olasılıkla Delta bölgesindeki Tanis'ten toplanıyordu.

Urartu'da askeri güç bir kale ağına dayanıyordu. Krallığın toprakları, bağlantı yolları boyunca yerleştirilmiş tahkimli konutlar ve daha küçük kalelerle güvence altına alınmıştı.⁠^[10] Tahkimli konut, savunma için güçlendirilmiş yönetim yapısıdır. Kalelerin yollar boyunca dizilmesi, savunmanın yanında eyalet valilerinin denetlediği bölgeler arasındaki bağlantıyı koruma amacı da taşımış olması muhtemeldir. Lidya'da ise atlı savaş öne çıkıyordu. Herodotos'a göre Lidyalılar at üzerinde uzun mızraklarla savaşıyordu ve at kullanmakta beceriklilerdi.⁠^[11]

Pers ordusunun bileşimi zaman içinde değişmiştir. Sonraki dönemde Perslerin profesyonel bir ordusu vardı ve ihtiyaç halinde bu orduya ek kuvvetler katılıyordu. Ayrıca imparatorluğun pek çok stratejik noktasında, Pers subaylarının komuta ettiği sürekli garnizonlar bulunuyordu. Garnizon (İng: "garrison"), belirli bir yerde sürekli konuşlanan askeri birliktir. Savaş zamanında ise bu seçkin çekirdek imparatorluğun farklı halklarından toplanan askerlerle güçlendirildiği için Pers İmparatorluğu'nun çok halklı devlet yapısı ordunun bileşimine de yansımıştır. Ordunun temel birimleri atlılar, mızraklılar ve okçulardı (Eski Farsça adlarıyla asabāra, aṛštika ve θanuvaniya).

Bu ordunun en seçkin bölümü Med ve Perslerden oluşan çekirdeğin içindeki kraliyet muhafızlarıydı ve Herodotos'un anlatısına göre Ölümsüzler adlı bu muhafız gücü 10.000 kişiden oluşuyordu.⁠^[9] Ad, ilk bakışta bu askerlerin olağanüstü bir dayanıklılığa sahip olduğu izlenimini vermektedir. Oysa aynı anlatıdaki açıklama çok daha sıradandır. Herodotos'un aktarımı şöyledir:

Bu muhafızlardan biri ölüm ya da hastalık nedeniyle eksilirse yerine hemen bir başkası konur ve sayı yeniden tamamlanır.

Birliği ölümsüz kılan, askerlerin kendisinden çok 10.000 sayısının hiç düşmemesiydi. Başka bir deyişle ad tek tek askerlerin değil, birliğin kendisinin sürekliliğini anlatmaktadır.

Yunan Polislerinden Roma Lejyonuna Ordu

Sparta'da askerlik çocukluktan başlayan bir yaşam düzeniydi. Erkek çocuklar yedi yaşında ailelerinden ayrılıyor ve devlet tarafından yetiştiriliyordu. Bu eğitim düzenine agoge adı verilmektedir. Spartalı yurttaşlar ise altmış yaşına kadar askeri yedekte kalıyordu. Dolayısıyla bir Spartalı erkek, yedi yaşından altmış yaşına kadar, yani elli üç yıl boyunca devletin yetiştirme ve yedek asker düzeni içinde yer alıyordu. Yunan kentleri büyük savaşlarda iş bölümü de yapabiliyordu ve örneğin Yunan-Pers savaşlarında Sparta müttefiklerin kara ordularını, Atina ise donanmayı yönetiyordu. Donanma, bir devletin savaş gemilerinden oluşan deniz kuvvetidir.

Walter Crane, Kamu malı

Makedonya'da ise ordu farklı bir toplumsal temele oturuyordu. II. Philippos sıradan çiftçileri askere alarak güçlü bir piyade kuvveti oluşturmuş, buna karşın eğitimli aristokratlar süvari olarak görev yapmıştır. Roma Cumhuriyeti'nde ordu toprak sahibi çiftçilere dayanıyordu ve bu çiftçiler kendi donanımlarını kendileri sağlayarak orduda hizmet ediyordu. Roma'nın bazı müttefikleri de ordunun bir parçasıydı, ancak bu müttefikler, Roma'nın diğer ittifaklarına uydukları ve savaş zamanında asker sağladıkları sürece kendi kendilerini yönetebiliyordu. Konsüllerin savaş hazırlığı ve sefer yönetimindeki geniş yetkisi de bu kuvvetlerin seferde nasıl kullanılacağını belirliyordu.

Polybios, Roma lejyonunun yapısını sayılarla anlatmaktadır. Lejyon (İng: "legion"), Roma ordusunun temel büyük birimidir. Polybios'a göre bir lejyonun olağan mevcudu 4.200 askerdi ve olağanüstü tehlike dönemlerinde bu sayı 5.000'e çıkarılıyordu.⁠^[13] Her lejyona ayrıca 300 süvari ayrılıyor ve bu süvariler on turmaya bölünüyordu. Turma, Roma ordusunda süvari bölüğüne verilen addır. Bu durumda her turmaya ortalama 30 atlı düşmektedir. Piyadeler ise yaşa ve kısmen servete göre aşağıdaki dört sınıfa ayrılıyordu.

• Velites, en genç ve en yoksul askerlerden oluşuyordu.
• Hastati sınıfına, velites'in ardından gelen yaş grubundan 1.200 asker seçiliyordu.
• Principes, hayatlarının en güçlü dönemindeki 1.200 askerden oluşuyordu.
• Triarii ise en yaşlı 600 askeri kapsıyordu.

Velites dışındaki her sınıf on bölüğe ayrılıyordu ve her bölüğe iki centurio ile iki optio atanıyordu. Centurio ve optio, bölük düzeyindeki komuta görevlileridir. Bu sayılar basit bir hesaba da olanak vermektedir. Örneğin 1.200 kişilik hastati sınıfı on bölüğe ayrıldığında her bölüğe 120 asker düşmektedir (triarii için 60). Polybios'un verdiği üç sınıfın toplamı 3.000 olduğuna göre, 4.200 kişilik olağan mevcuttan geriye velites için 1.200 asker kalmaktadır. Böylece lejyon, yaş gruplarına ve küçük komuta birimlerine göre katmanlara ayrılmış bir yapıya kavuşuyordu.

Principatus düzeniyle birlikte askerin hizmet sonrası da devletin mali planlamasına girmiştir. Augustus, gelecekte emekli olacak askerlere verilecek toprak ve para ödüllerini karşılamak için özel olarak yeni vergiler oluşturmuştur. Böylece Roma'da askerlik ile vergi arasındaki bağ, hizmetin bitiminden sonrasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. Cumhuriyet döneminde çiftçi askerin donanımını kendi geliriyle karşıladığı düşünülürse, bu değişim devlet ile asker arasındaki yükümlülüğün yönünü belirgin biçimde çevirmiştir.

Asya Ordularında Uzmanlaşmış Savaş Birlikleri

Eski Hint toplumsal düzeninde savaş belirli bir sınıfın göreviydi. Kşatriyalar, soylu ailelerden gelen ve küçük ama etkili ordular içinde krallıklarını koruyup yeni bölgelere fetih seferleri düzenleyen aristokrat savaşçılardı. Qin'de bürokrasi ve orduda soydan ziyade liyakat ilkesi öne çıkarken, Kşatriya düzeninde savaşçılık soylu ailelere bağlıydı. Bu karşıtlık, Asya'nın iki büyük uygarlığında askerliğin birbirine zıt ilkelere dayanabildiğini göstermektedir.

Chandragupta Maurya'nın kuzey Hindistan'ı birleştirmesiyle kurulan imparatorlukta ise ordu kurumsal bir yönetime kavuşmuştu. Maurya ordusunu bir savaş dairesi yönetiyordu ve bu dairenin donanmadan ve süvari savaşı için at ve fil yetiştirmekten sorumlu dalları vardı.⁠^[15] Savaş fili, savaşta kullanılmak üzere yetiştirilen fildir. Kşatriyaların küçük ama etkili ordularıyla karşılaştırıldığında, savaş dairesi ordunun soylu ailelerin işi olmaktan çıkıp devletin kurumsal bir işi haline geldiğini düşündürmektedir.

Bozkırda ise savaşa hazırlık gündelik yaşamın içindeydi. Çinli tarihçi Sima Qian'ın anlatısına göre Xiongnu erkekleri küçük yaştan itibaren at üzerinde ok ve yayla avlanmaya alıştırılıyordu.⁠^[16] Atlı okçu, at sırtında yay kullanan savaşçıdır. Xiongnu örgütlenmesinin çeşitli topluluklardan oluşan bir konfederasyon olması, bu becerinin tek bir merkezi ordunun eğitimine bağlı kalmadığını düşündürmektedir. Fakat bu bir yorumdur ve dayandığı bilgi bozkırın dışından gelen bir anlatıdır. Öte yandan Han sarayının yıllık haraç ödemek zorunda kalması, bu atlı savaşçıların yerleşik imparatorluk için ne denli ciddi bir güç olduğunu dolaylı biçimde göstermektedir.

Tarihsel Kayıtların Sınırları

Eski Çağ devletleri hakkında bilinenler, bu devletlerin geride bıraktığı yazılı ve görsel izlere dayanmaktadır. Çivi yazılı idari, mali ve adli kayıt düzeni bu izlerin en zengin örneklerinden biridir, ancak her belge belirli bir amaçla ve belirli bir bakış açısıyla üretilmiştir. Bir kralın zafer steli ile bir vergi kaydı aynı türden bilgi taşımamaktadır, çünkü stel hükümdarın nasıl görülmek istediğini anlatırken vergi kaydı devletin kimden ne topladığını göstermektedir.

Bu nedenle bir belgeden yönetim veya ordu hakkında sonuç çıkarırken iki soru birlikte sorulmalıdır. Birincisi belgenin neyi kaydetmek için yazıldığı, ikincisi ise neyi kaydedemediğidir. Bir anlatının yanlı olması bütün bilgilerini geçersiz kılmasa da sayılar ve zafer sonuçları bağımsız bir kanıtla desteklenmedikçe temkinle okunmalıdır. Örneğin Herodotos'un Ölümsüzler hakkındaki açıklaması, sayının neden sabit tutulduğunu anlatırken bu sayının gerçekten korunup korunmadığını doğrulamamaktadır.

Livioandronico2013, CC BY-SA 4.0

Yazılı Belgelerde İdeolojik Abartılar

Sümer Kral Listesi, Sümer hükümdarlarını hükümdarlık süreleriyle birlikte sıralayan bir metindir. Ancak listedeki bazı unsurların kurmaca veya abartılı olduğu düşünüldüğü için listedeki hükümdarlık süreleri eleştirel bir değerlendirmeden geçirilmeden tarihsel veri olarak kabul edilmemelidir.⁠^[1] Zira bir kralın tahtta ne kadar kaldığını gösteren bir sayı, kentin geçmişini yücelten bir anlatının parçası olma ihtimalini taşımaktadır.

Savaş anlatıları da benzer bir sorun taşımaktadır. Kadeş Savaşı'na ait bir Hitit anlatısı bulunmamaktadır. Dolayısıyla savaş hakkındaki bilgilerin büyük bölümü Mısır tarafından gelmektedir ve bu anlatıdaki taraflılık, çarpıtma ve abartı hesaba katılmak zorundadır.⁠^[7] Tarihçi Trevor Bryce bu durumu şöyle özetlemektedir:

Ne yazık ki savaşa dair bir Hitit anlatısına sahip değiliz ve Mısır anlatısından öğrendiklerimizde taraflılığı, çarpıtmayı ve abartıyı açıkça hesaba katmak zorundayız.

Muwatalli'nin ordusunun bileşimi ile Ramses'in dört tümeni hakkındaki ayrıntılar da bu süzgeçten geçirilerek okunmalıdır. Hatta Mısır ordusunun yola çıkış tarihi gibi görece sade bir bilgi bile, tek taraflı bir kaynaktan geldiği için bağımsız bir doğrulamaya ihtiyaç duymaktadır.

Pers ordusunun büyüklüğü ise başka bir kaynak sorununa örnektir. Savaş zamanında aceleyle toplanan Pers birliklerinin sayısı Yunan yazarlarınca genellikle abartılmıştır. Oysa İran kaynaklarında bu konuda hiçbir sayısal veri bulunmamaktadır. Böylece aceleyle toplanan Pers birliklerinin sayısı, Yunan yazarların abartıya kaçan anlatılarına dayanmaktadır. Herodotos'un aktardığı 10.000 kişilik Ölümsüzler sayısı da aynı dikkatle okunması gereken bir Yunan aktarımıdır.

Görsel Kanıtlarda Kurumsal Yorum Sınırları

Görsel kanıtlar da kendi sınırlarını taşımaktadır. Erken Tunç Çağı Mezopotamya savaş tasvirleri askerleri, silahlarını ve esirleri göstermektedir. Ancak mevcut yazılı ve görsel kanıtlarla bu tasvirleri gerçek tabur veya birlik yapılarına bağlamak güçtür.⁠^[2] Örneğin bir kabartmada yan yana duran askerlerin gerçek bir birliğin dizilişini mi, yoksa sanatçının düzenlediği bir sahneyi mi gösterdiği belirsizdir. Benzer şekilde Naram-Sin'in boynuzlu miğferi de savaş anındaki gerçek bir giysiden çok, hükümdarın tanrısal konumunu anlatan bir simge olarak okunmalıdır.

Mısır'ın vergi sistemi için de benzer bir sınır geçerlidir. Mısır'da vergilendirmenin bütün süreçlerini açıklamak veya herhangi bir dönemin vergi tarihini tutarlı biçimde yeniden kurmak bugün mümkün değildir. Elbette vezirin Firavun Hazinesi ve Firavun Tahıl Ambarı ile yürüttüğü mali denetim, bu tablonun iyi bilinen bir parçasıdır. Bu noktada sık karşılaşılan bir yanlış, Mısır ekonomisini sadece devletin topladığı ve yeniden dağıttığı bir düzen olarak görmektir. Hazine, tahıl ambarı ve tapınakların varlığı bu izlenimi güçlendirmektedir. Oysa Yeni Krallık ekonomisinde piyasa güçleri de tamamlayıcı bir rol oynuyordu.⁠^[6] Piyasa, malların alıcı ile satıcı arasında el değiştirdiği alışveriş düzenidir. Yeni Krallık ekonomisi, devletin yeniden dağıtımı ile piyasa işleyişini bir arada barındıran karma bir yapıya sahipti.

Hitit kurumlarında da benzer bir genelleme tehlikesi bulunmaktadır. Pankuş'un Telipinu döneminde bir görev üstlendiği bilinmekle birlikte, bu kurulun düzenli ve sürekli çalışan bir kurum olduğu kesin değildir ve daha olası görünen açıklama, Pankuş'un sadece özel durumlarda toplanan geçici bir kurul olmasıdır. Bu yüzden Pankuş'u sürekli toplanan bir meclis gibi düşünmek kanıtların ötesine geçmektedir. Dolayısıyla Atina veya Sparta meclisleriyle yapılacak bir karşılaştırmanın da temkinli kalması gerekmektedir.

Hitit ordusu için de aynı ölçü geçerlidir. Kadeş'teki kuvvetler ve saray muhafızlarına dair talimat, belirli bir sefer ve belirli bir saray düzeni hakkında bilgi vermektedir. Dolayısıyla bu örneklerden Hitit ordusunun bütün dönemlerde geçerli kesin birlik büyüklüklerini veya eksiksiz bir rütbe şemasını çıkarmak mümkün değildir. Talimattaki on iki mızraklı muhafız ve onluk komutan, kendi bağlamında okunması gereken örneklerdir.

James Henry Breasted (August 27, 1865 – December 2, 1935), Kamu malı

Sonuç

Eski Çağ yönetimi, hükümdarın tanrısal veya yasal meşruiyetini vergi, emek ve askerlik yükümlülükleriyle birleştiren bir örgütlenmeydi. Firavunlar devleti tanrı kral olarak, fakat katipler, vezir, tapınaklar ve bölge valileri aracılığıyla yönetirken ordular, tarlanın ürününü, ailenin mirasını ve vasal hükümdarların sadakatini savaş gücüne çeviren yapılardı.

Bugün vergilendirme, zorunlu kamu hizmeti ve profesyonel ordu diye ayrılan kurumların benzerleri Eski Çağ'da da görülmektedir. Örneğin Mısır'da vergi ürünle ve dönemsel zorunlu çalışmayla ödenebiliyordu, askerlik ise Sümer'de mirasla geçen bir yükümlülük, Roma Cumhuriyeti'nde kendi donanımını sağlayan çiftçinin göreviydi. Yeni Asur'un daimi ordusu ve Pers garnizonları sürekli hazır tutulan birliklerin bulunduğunu gösterirken Qin'de görevler soya göre değil yeteneğe göre dağıtılmıştır.⁠^[14] Yine de bu kurumlardan bugünkü devletlere uzanan doğrudan bir çizgi çizmek ayrı kanıt gerektirmektedir.

Firavun örneği, tanrı kral ideolojisinin tek başına güçlü bir merkezi güvenceye almadığını da göstermektedir. Merkez, Eski Krallık'ın sonunda belirgin biçimde gücünü yitirmişti. Mısır vergi tarihinin eksiksiz kurulamaması ise firavunların devleti günlük olarak nasıl yönettiğine dair bilginin hala parçalı olduğunu hatırlatmaktadır ve hangi kurumun hangi döneme ait olduğunu ayırt etmek, Eski Çağ tarihçiliğinin açık sorularından biri olmayı sürdürmektedir.