Ergenekon Destanı Nedir? Konusu, Kaynakları ve Anlamı Nelerdir?

Ergenekon Destanı, düşmanlarına yenilen bir boyun dağlarla kapalı bir vadiye sığınıp çoğalmasını ve sonunda dağı eriterek dışarı çıkmasını anlatan bir köken anlatısıdır.⁠^[1] Anlatının izlediğimiz en eski yazılı biçimi ise Gazan Han'ın veziri Reşidüddin Fazlullah'ın derlediği Camiü't-Tevarih'te (Tarihler Derlemesi) yer almaktadır.⁠^[12] Bu metne göre Moğol adlı boy öteki Türk boylarıyla savaşmış ve geriye iki erkek ile iki kadından fazlası kalmamış, kurtulanlar da tek bir dar patikayla ulaşılan, otu bol bir bozkıra sığınmıştır. Bu yerin adı Ergune-kun'dur. Nüküz ile Kıyan adlı iki erkeğin soyu burada uzun yıllar boyunca çoğalmış, sonunda yetmiş körükle bir demir yatağı eritilmiş, geçit açılmış ve boylar hep birlikte bozkıra göç etmiştir.

Bugün yaygın olarak anlatılan Ergenekon ise, geçit açılırken bir bozkurdun çıkagelip boylara yol gösterdiği sahnesiyle bu metinden belirgin biçimde ayrılmaktadır.⁠^[8] Oysa Reşidüddin'in Ergenekon anlatısında kurt bir hayvan olarak geçmemekte, metinde adı verilen bir demirci veya bir takvim tarihi de bulunmamaktadır. İşte yazının asıl sorusu da bu farktır.

Ergenekon: Bir Adın ve Bir Yerin Anlamı

Ergenekon, destanda her şeyden önce bir yerin adıdır. Reşidüddin'e göre çevresi dağlar ve ormanlarla kaplı olan bu yere, dar ve zor geçilen tek bir patika dışında hiçbir yönden yol yoktur. Bu yüzden kurtulanlar için içeride uzanan, otu bol ve havası sağlıklı bu bozkır hem bir sığınak hem de bir hapistir. Tek bir dar patikanın sığınağı savunmaya elverişli kıldığını düşünmekteyiz. Ama içeridekilerin de kolayca dışarı çıkması mümkün değildir. Destanın bütün gerilimi bu ikili durumdan doğmaktadır. Dağlar önce hayat kurtarıcıdır, ama zamanla aşılması gereken bir engele dönüşmektedir. Ergenekon'u anlamak için önce adının ne söylediğine bakmak gereklidir.

Dışarıda yenilgi ve düşman, içeride ise bol otlak vardır. Nitekim anlatının Farsça aslında da yer, otlu bir ova (sahra-i pur alaf) olarak anılmaktadır.⁠^[18] Bu nedenle Ergenekon bir dağın kendisi değil, dağların çevrelediği ve yaşamaya elverişli bir boşluktur. Ancak adının tarif ettiği şey bu boşluk değil, çevresindeki duvardır ve bu küçük ayrıntı, kaynaklardaki farklı açıklamaları yan yana koyduğumuzda belirginleşmektedir.

Sarp Sırt, Dağ Kuşağı, Duvar Gibi Uçurum

Reşidüddin adı iki parçaya ayırmıştır. Kun yamaç, ergune ise sarp demektir ve ikisi birlikte "sarp sırt" anlamına gelmektedir. Ebülgazi Bahadır Han aynı adı Erkene Kun biçiminde yazmış ve erkene sözcüğünü dağın kuşağı, kun sözcüğünü ise dik ve sarp diye açıklamıştır.⁠^[2] Öte yandan Reşidüddin'in İngilizce çevirisinde ad Argana-qun olarak geçmekte ve "duvar gibi uçurum" diye karşılanmaktadır. Farsça metindeki ifade (kamar-i sadd) ise bir duvar vadisi anlamındadır. Elbette yazımların farklı olması şaşırtıcı değildir. Ergune-kun Rusça çeviriden (1952), Erkene Kun Fransızca çeviriden (1874), Argana-qun ise İngilizce çeviriden (1998) gelmektedir.

Bu açıklamaların hepsi aynı coğrafi fikre varmaktadır. Sarp bir sırt da, bir dağ kuşağı da, duvar gibi bir uçurum da içeriyi dışarıdan ayıran dik bir sınırı anlatmaktadır. Başka bir deyişle ad, bir yeri işaretlemekten çok bir durumun tarifidir. Ergenekon'da olmak, kapalı olmak demektir. Bu anlam destanın sonunu da hazırlar, çünkü bir duvarla tanımlanan yerden çıkmanın yolu duvarı ortadan kaldırmaktır. Destanın sonunda yamaç eritilip geçit açıldığı için adın anlamı ile olay örgüsü birbirini tamamlamaktadır. Ne var ki ad, bu duvarın haritada nerede durduğunu söylememektedir.

Efsanevi Yurt Nerede?

Reşidüddin'in anlatısı Ergenekon'u bir ırmak veya ülke sınırıyla değil, dağlar, ormanlar, tek bir patika ve içeride bir bozkır gibi özellikleriyle tanımlamaktadır. Bu tarifle bir manzara gözde canlanır, ama haritaya bir işaret koymak mümkün değildir. Sonraki yorumcular bu boşluğu doldurmaya çalışmıştır. Örneğin Copeaux'nun aktardığına göre Ergenekon, Hangay (Khangai) dağlarında, Orhun'un kaynağı yakınında bir yer olarak düşünülmektedir.⁠^[10] Buna göre burası göksel Türklerin (Göktürklerin) yurdudur.

Ancak bu yerleştirme metnin kendisinden değil, sonraki bir yorumdan gelir ve destanın türüyle de uyumludur, çünkü köken ve hanedan kuruluş efsanelerinde, bugün yaşanan yerden uzakta bir yurt icat etmek sık görülen bir örüntüdür.⁠^[4] Dolayısıyla Ergenekon'un yerini aramak bir arkeoloji sorusundan çok bir anlam sorusudur. Bir topluluk kendi başlangıcını nereye koyuyorsa Ergenekon da oraya yerleştiği için, haritadaki noktanın yerine anlatının kendisine dönmek daha verimlidir. Adın "sarp sırt" veya "duvar gibi uçurum" anlamına gelmesi, asıl soruyu da doğurmaktadır. Bu duvarların ardına kimler, neden sığınmıştı?

Sergio Tittarini from Shanghai, China, CC BY 2.0

Destanın Konusu: Yenilgiden Demir Dağın Erimesine

Ergenekon'a sığınanlar, büyük bir yenilgiden sağ çıkan bir avuç insandır. Destanın olay örgüsü de bu yenilgiyle açılmakta, vadide geçen uzun bir bekleyişle sürmekte ve demirin erimesiyle kapanmaktadır. Aşağıdaki özet Reşidüddin'in anlatısını izlemekte ve Farsça özgün metne değil, Rusça ve İngilizce çevirilerine dayanmaktadır. İki çeviri ayrıntıda zaman zaman farklı sözcükler seçmiştir, ama olayların sırası aynıdır. Savaş, çoğalma ve çıkış diye üç bölümde düşünebileceğimiz destanın her bölümü, sonraki yüzyıllarda anlatıya eklenecek ayrıntıların da zeminini oluşturmaktadır.

Destanın bu iskeleti, modern araştırmacıların özetlerinde de değişmeden görülmektedir. Lee'ye göre Camiü't-Tevarih Moğolları Kıyan ve Nüküz'e bağlar, düşmanlarından kaçan bu ikisi de duvar vadisi anlamına gelen Ergüne Qun (Arkana-qun) adlı otlu bir ovaya sığınmıştır. Benzer şekilde iki atanın kaçışı, kapalı bir yer ve bu yerden çıkış hem Reşidüddin'de hem Ebülgazi'de vardır. Ancak savaşın süresi, vadide geçen yıllar veya geçidi kimin bulduğu iki kaynakta farklıdır.

Savaş ve İki Kişinin Kurtuluşu

Destan, olayları anlatıcının yaşadığı zamandan yaklaşık iki bin yıl önceye koymaktadır. Eskiden Moğol diye anılan boy ile öteki Türk boyları arasında bir çekişme çıkmış, anlatıcının saygın ve güvenilir kişilerden aktardığı rivayete göre çekişmenin sonunda iki erkek ile iki kadından fazlası sağ kalmamıştır. Bu durumda halk neredeyse sıfırdan başlamıştır. Adları Nüküz ve Kıyan olan iki erkek ile iki kadın, dağların arasındaki bir bozkıra sığınmıştır.

"İki bin yıl" ifadesi bir tarihten çok bir uzaklık ölçüsü olarak okunabilir. Çünkü hiçbir takvim tarihi vermeyen metinde sayı, olayları belgelerin ulaşamadığı derin bir geçmişe yerleştirmektedir. Metin bu derin geçmişe bir de soy bağlamaktadır. Reşidüddin'in aktardığı güvenilir Türk tarihçilerine göre bütün Moğol boyları Ergenekon'a (Argana-qun) giren iki kişiden türediği için, sonraki her Moğol boyu kökenini bu iki adama kadar götürebilir. Yenilgi sahnesi de kısa tutulmuştur. Bizim okumamıza göre destan için önemli olan savaşın ayrıntısı değil, ileride sayısız boyun atası olacak kişilerin kim olduğudur.

Vadide Çoğalan Boylar

Nüküz ile Kıyan ve torunları vadide uzun yıllar kalmış ve kendi aralarında evlenerek çoğalmış, zamanla da soy ayrı kollara bölünmüş ve Reşidüddin'e göre bu kolların her biri bir obak olmuştur. Obak, belirli bir kemikten ve soydan gelenleri anlatan bir terimdir, burada kemik, ortak bir atadan inen akrabalık çizgisi demektir. Benzer şekilde Ebülgazi aynı kavramı umak (Oumag) sözcüğüyle karşılamış ve sözcüğün kemik ve ırk anlamına geldiğini yazmıştır. Kolların çoğalmasıyla Darlekin Moğolları ortaya çıkmıştır. Kısacası vadi, bir avuç sığınmacıyı bir boylar topluluğuna dönüştürmüştür.

Bu bölüm destanın en sakin bölümüdür, ama işlevi büyüktür, çünkü sonraki Moğol boylarının adları kökenlerini bu vadideki kollara bağlamaktadır. Örneğin Kıyan'ın torunları Kıyat, Nüküz'ün torunları ise Nüküzler ve Dürlükinler olarak anılmaktadır. Reşidüddin, adların yeniden kullanıldığı durumlarda ayrım yapmaya özen göstermiştir. Reşidüddin, Çinas boyuna Nukuz da dendiğini not etmiş, ama bu adın eski Nukuz'dan ayrı bir şey olduğunu özellikle belirtmiştir. Bu dikkat, destanın bir soy kaydı gibi okunduğunu gösterebilir. Boylar ne kadar çoğalırsa çoğalsın, vadinin tek çıkışı hala dar bir patikadır.

Yetmiş Körük ve Açılan Geçit

Çıkışın anahtarı vadinin içindedir. Burada eskiden beri demir eritilen bir cevher yatağı vardır. Boylar odun ve yük yük kömür toplamıştır. Ardından yetmiş öküz ve at keserek derilerini bütün olarak yüzmüş ve bunlardan demirci körükleri yapmıştır. Körük, ateşe hava üfleyerek ısıyı artıran bir araçtır. Yetmiş körük aynı anda çalıştırılmış, ateş yamaç eriyene kadar körüklenmiş ve yamaçtan ölçüsüz miktarda demir çıkarken bir geçit de açılmıştır. Böylece boylar hep birlikte göç ederek dar vadiden bozkırın genişliğine çıkmıştır.

Dağı duvar yapan cevher, eritildiğinde hem yolu açmış hem de demir bırakmıştır. Sahnede demir hem engel hem de ödüldür. Ayrıca odunu, kömürü, hayvanları ve körükleri boylar birlikte sağladığı için çıkış, tek bir kahramanın değil, bütün topluluğun işidir. Kurtuluşu getiren şey demircilik bilgisidir, ama metinde adı verilen bir demirci yoktur. İşte bu ayrıntı, bugün yaygın olan anlatımlarla karşılaştırıldığında önem kazanacaktır.

Çıkış anı, kimin ne yaptığı bakımından da ayrıntılı anlatılmaktadır. Buna göre körükleri asıl olarak Kıyan kolu, Nüküz ve bunların kollarından gelen Uryangkatlar çekmiştir. Bir boyun (Kongıratların) geçitten nasıl çıktığı ise ayrıca kaydedilmiştir. Bu ayrıntıların neden önemsendiğini destanın işlevine baktığımızda göreceğiz, ama şimdilik buraya kadarki özetin tek bir metne dayandığını belirtelim. Peki bu anlatı sonraki yüzyıllarda kimlerin elinden geçmiş ve nasıl değişmiştir?

Reşidüddin'den Ebülgazi'ye: Destanın Kaynakları

Ergenekon anlatısı yüzyıllar boyunca tarih yazarlarının elinde yaşamıştır ve sırayla ele aldığımız metinlerin ilki Gazan Han'ın sarayında yazılmıştır. Ardından 1330 tarihli Tarih-i Güzide ve Timurlu dönemde Şahruh için hazırlanan Mu'izz el-ensab gelmektedir.⁠^[6] İzlediğimiz son halka ise Ebülgazi'nin Şecere-i Türk'üdür. Ebülgazi, Reşidüddin'in eserini ve on yedi Cengizname'yi elinde tuttuğunu söylemektedir. Ne var ki aktarımlar anlatıyı korurken yer yer değiştirdiği için destanı anlamak, metni kimin hangi okur için yazdığına da bakmayı gerektirmektedir.

Rashid-al-Din Hamadani (Jami al-Tawarikh), Public domain

Bu metinlerin bugün okunabilmesi ise çevirmenlerin emeğine bağlıdır. Ebülgazi'nin eseri, Desmaisons'un Fransızca çevirisiyle 1874'te Sankt Peterburg'da yayımlanmıştır. Reşidüddin'in Ergenekon bölümünün 1952'de Moskova ve Leningrad'da (SSCB Bilimler Akademisi Yayınevi) yayımlanan Rusça çevirisi Khetagurov'a, 1998'de Harvard Üniversitesi'nde yayımlanan İngilizce çevirisi ise Thackston'a aittir. Ancak çevirmenlerin sözcük seçimi bazen anlamı da kaydırmaktadır ve özetlerimiz de özgün metinlere değil, bu çevirilere dayalıdır. Bu nedenle aynı ayrıntının farklı çevirilerde nasıl karşılandığına yeri geldikçe değineceğiz.

Camiü't-Tevarih ve Gazan Han'ın Siparişi

Gazan Han (1295-1304), veziri Reşidüddin Fazlullah'ı dünya halklarının toplu bir tarihini derlemekle görevlendirdi. Ebülgazi'nin aktardığına göre Reşidüddin eserini hicri 702 (miladi 1302 ya da 1303) yılında bitirdi ve esere Camiü't-Tevarih adını verdi. Böylece Ergenekon bir Moğol hükümdarının sarayında, hükümdarın sipariş ettiği bir tarih eserinin içinde kayda geçti. Bu bağlam önemlidir. Çünkü anlatı, hükümdarın kendi soyunun başlangıcını da içermektedir. Bu yüzden Camiü't-Tevarih'teki Ergenekon bölümü, bir soy ağacının ilk dalı gibi okunabilir.⁠^[1]

Reşidüddin, Türklerin ve Moğolların kökenini kutsal tarihe bağlayan bir çerçeve kurmuştur ve bu çerçevede Yafes, Türklerin bütün gruplarının atası olup Türkler arasındaki adı Abulca Han'dır. Moğol boylarını Türk boylarının bir sınıfı sayan Reşidüddin, iki topluluğun dış görünüşünün ve dilinin birbirine çok yakın olduğunu yazmaktadır. İşte bu çerçeve destanın açılışını da anlaşılır kılmaktadır. Yani Moğol boyunun öteki Türk boylarıyla savaşı, bu gözle akraba boylar arasında bir çekişmedir. Destan için akla gelen soru, "Türklerin mi, Moğolların mı?" sorusudur, oysa Reşidüddin'in çerçevesinde bu soru böyle bir ayrımla kurulmamaktadır.

Reşidüddin bir sorunla da yüzleşmiştir. Türklerin kitabı ve yazısı olmadığı için uzun geçmişleri kayda geçmemiştir.⁠^[12] Bu nedenle Ergenekon gibi anlatılar Reşidüddin'e yazılı belgelerle değil, kendisinin saygın ve güvenilir kişiler, güvenilir Türk tarihçileri diye nitelediği kişilerin aktarımıyla ulaşmıştır. Bu ayrıntı, destanın nasıl bilindiğini göstermektedir. Başka bir deyişle izlediğimiz yazılı biçim, sözlü bir geleneğin bir vezirin kalemine geçtiği an olabilir. Bu yüzden "yaklaşık iki bin yıl" gibi ölçüler de bir kayıttan değil, aktarımdan gelmiş olabilir. Bu sözlü kökün izleri, sonraki aktarımlarda daha da çeşitlenecektir.

Timurlu Aktarımı ve Müstevfi'nin Ayrı Rivayeti

Anlatı Moğol sarayından sonra da yeni sahipler buldu. Şahruh için hazırlanan Mu'izz el-ensab, bütün Moğol boylarının Arkana Qutuqun'a (Ergüne Qun) giden iki kişiden türediğini söylemektedir.⁠^[18] Eser, Temür'ün de bu boylara ait olduğunu vurgulamakta ve adın biçimi değişse de iki ata fikrini korumaktadır. Böylece Reşidüddin'de Cengiz soyunun kökeni olan Ergenekon, Temür'ün soyunu da kapsayacak biçimde kullanılmıştır. Bu durum, destanın esnekliğinin bir göstergesidir. Ne de olsa bir köken anlatısı, yeni bir hanedanın kendini eski bir soya bağlamasına izin vermektedir. Ergenekon'un bu gücüne, özelliklerini incelerken yeniden döneceğiz.

Gazan Han'ın saltanatının bitiminden yaklaşık çeyrek yüzyıl sonra ise bambaşka bir rivayet de kayda geçti. Hamdullah Müstevfi'nin 1330 tarihli Tarih-i Güzide'sinde Kıyan ve Nüküz erkek değil, iki kadındır ve bu iki kadın Ergene Kun'da bir kurtla birleşmiştir. Gerçi rivayeti eserin kendisinden değil, bir araştırmanın dipnotundan biliyoruz. Yine de ayrıntı önemlidir. Çünkü Reşidüddin'in Ergenekon anlatısında bir hayvan olarak geçmeyen kurt, burada Ergenekon'la doğrudan ilişkilendirilmektedir. Dolayısıyla kurt ile Ergenekon'un birleşmesi tek bir modern yazarın icadı olmayabilir.⁠^[6]

Ebülgazi'nin Şecere-i Türk'ü: Ne Değişti?

Ebülgazi eserini 1074 yılında (miladi 1663) yazmaya başladı ve esere Şecere-i Türk, yani "Türklerin soy ağacı" adını verdi. Ebülgazi, Reşidüddin'in iskeletini korumuş, ama boşlukları ayrıntılarla doldurmuştur. Örneğin savaşın tarafları artık adlarıyla bellidir. Moğolların başında İl Han, Tatarların başında ise Kırgız hükümdarını ve başka boyları yanına çeken Süyünüç Han vardır. Savaş on gün sürmüştür. Sahte bir geri çekilmeyle Tatarlar kazanmıştır. Hatta Ebülgazi'ye göre bu yenilgiden sonra dünyada hiç Moğol kalmamıştır.

Kurtulanlar da birer kişiliğe kavuşmaktadır. Kıyan İl Han'ın oğlu, Nüküz ise yeğenidir. Aynı yıl evlenmiş bu iki genç damat, savaştan on gün sonra geceleyin eşleriyle ve kalan hayvanlarla kaçmıştır. Vadiye giden yol, argalilerin (bir tür yaban koyunu) açtığı, bir deve veya keçinin bile bin güçlükle geçtiği bir patikadır, vadinin içinde ise ırmaklar, pınarlar, otlaklar, meyve ağaçları ve av hayvanları vardır. Kaçanlar kışın sürülerin etiyle beslenmiş ve postlarını giymiş, yazın ise sütle yetinmiştir. Ebülgazi'ye göre vadide dört yüz yıldan fazla kalmışlardır, oysa Reşidüddin bir süre vermemekte ve sadece uzun yıllardan söz etmektedir.

Çıkış sahnesinde de yeni öğeler belirmektedir. Bu anlatımda bir demirci, tek katmanlı bir demir madeni görmüştür.⁠^[2] Ülkenin bütün halkına odun ve kömür vergisi konulmuş ve yetmiş ayrı yere yetmiş büyük körük kurulmuştur. Ebülgazi demirin erimesini de Tanrı'nın her şeye gücünün yetmesine bağlamaktadır. Açılan geçit yüklü bir devenin geçebileceği kadar geniştir, ama demircinin adı burada da verilmemiştir. Çıkışın önderi olan ve Kıyan soyundan, Kurlas kolundan gelen Börte Çine (bir insan hükümdar), dışarı çıktıktan sonra bütün boylara elçiler göndermiştir.

Anlatıya bir öç de eklenmiştir. Ata yurtlarının Tatarların önderliğindeki boylarca alındığını unutmayan Moğollar, Tatarlar savaş açtığında kazanarak dört buçuk yüzyıl sonra babalarının öcünü almıştır. Bu eklemelerin toplamı anlatının karakterini değiştirmiştir. Reşidüddin'de çıkış bir demircilik işiyle açılan bir göç yoludur, Ebülgazi'de ise vergi toplayan bir ülke, ilahi bir müdahale ve intikamla kapanan bir döngü vardır. Kısacası destan bir soy kaydından, başı ve sonu olan bir kahramanlık öyküsüne doğru genişlemiştir. Kaynakların hepsi anlatıyı yine belirli soylara ve boylara bağlamaktadır. Bu durum, destanın bir şeyi açıklayan ve meşrulaştıran bir metin olarak nasıl çalıştığı sorusunu açmaktadır.

Unknown painter (1436 Zafarnama), Public domain

Destanın Özellikleri: Bir Köken Anlatısı Nasıl İşler?

Bu yazıda Ergenekon'u, bir topluluğun nereden geldiğini anlatan bir köken anlatısı (İng: "origin account") olarak okumaktayız.⁠^[3] Köken anlatısı, bir halkın veya hanedanın başlangıcını anlatarak bugünkü düzenini açıklayan öyküdür. Ergenekon bu türe kolayca yerleşmektedir. Anlatıdaki pek çok ayrıntı bir şeyin kaynağına işaret etmektedir. Bir boy adının anlamı, bir hastalığın nedeni, bir hükümdar soyunun hakkı ve yılda bir yapılan bir tören bunlar arasındadır. Bu işlevlerin her biri, destanın neden yüzyıllarca kopyalanıp yeniden anlatıldığını da açıklamaktadır.

Golden, Türklerin bu türden anlatılarını etnogonik öyküler (İng: "ethnogonic tales") başlığıyla incelemektedir. Etnogoni, bir halkın doğuşunu anlatan söylencelere verilen addır. Böyle bir öykü tek bir soruyu değil, birkaç soruyu birden yanıtlamaktadır. Örneğin halkın adı nereden gelir? Boylardan hangisi önde yürür, hükümdar soyu neden ötekilerden üstündür, her yıl yapılan tören neyi hatırlatır? Ergenekon'un sahnelerinin bu soruların her birine verdiği karşılıkları aşağıdaki ilk üç başlıkta topluyor, dördüncüsünde ise anlatıcının kendi anlatısına yönelttiği şüpheye bakıyoruz.

Adları ve Kusurları Açıklayan Öykü

Bir şeyin bugünkü durumunu geçmişte yaşanmış bir olayla açıklayan öyküler, etiyolojik anlatı (İng: "etiological tale") olarak adlandırılmaktadır. Ergenekon bu tür açıklamalarla doludur. İlk örnek de Moğol adıdır. Reşidüddin'e göre bu ad önce "mungol" diye söylenmekte ve "güçsüz, saf yürekli" anlamına gelmektedir. Öte yandan İngilizce çeviride (Thackston) sözcük "mong ol" biçimindedir ve "geride bırakılmış" anlamını da taşımaktadır. Bu ikinci anlamın destanın açılışıyla örtüşmesi dikkat çekicidir, çünkü Moğollar, yenilgiden sonra geride kalan bir avuç insanın torunlarıdır. Bu okumada ad, halkın başına gelen ilk felaketin bir hatırasıdır.

Kıyan adı da benzer biçimde açıklanmaktadır. Kıyan sözcüğü Moğolcada dağdan ovaya inen coşkun, hızlı ve güçlü büyük akıntı demektir. Nitekim Ebülgazi de sözcüğü sel (Fr: "torrent") diye karşılamıştır. İngilizce çeviri ise farklı bir gerekçe vermektedir. Buna göre Kıyan yürekli ve atılgan bir savaşçı olduğu için bu sözcük kendisine ad olarak verilmiştir. Kıyat ise kıyan sözcüğünün çoğuludur. Bu çoğul ad sonraki kuşaklarda yeniden canlanmıştır. Kabul Han'ın altı oğlu önemli savaşçılar ve prensler olduğundan, Kıyat sıfatı bu oğullara yeniden uygulanmıştır.

Destan bir hastalığın nedenini de söylemektedir. Kongıratlar danışmadan ve tartışmadan geçitten herkesten önce çıkmış ve çıkarken öteki boyların ocaklarını ayaklarıyla çiğnemiştir. Anlatıya göre Kongıratlardaki ayak hastalığı bu davranıştan kaynaklanmaktadır. Benzer şekilde Uryangkatlar için de iki ayrıntı kaydedilmiştir. İlki, Argana-qun'daki yetmiş körüğü çalıştırmaya yardım ettiklerini söylemeleri, ikincisi ise gök gürültüsü ve şimşek çok olduğunda göğe ve yıldırıma lanet okumalarıdır. Bu açıklamaların gösterdiği şey, bir sözcüğün tarihsel kökeni veya bir hastalığın tıbbi nedeni değil, anlatının gündelik hayata nasıl anlam verdiğidir. Bugün gözlenen bir ayrıntı böyle ortak geçmişteki bir sahneye bağlanmakta ve hatırlanmaktadır.

Soy Belgesi Olarak Destan

Destanın işlevlerinden biri bir soyu öteki soylardan ayırmaktır. Alan Goa'nın kocası Dobun Bayan Kıyan soyundan, Alan Goa ise Kurlas boyundandır. Cengiz Han'ın soy ağacı bu ikisine dayandığı için Ergenekon'dan çıkan Kıyan kolu doğrudan hükümdar ailesine bağlanmaktadır. Ayrıca destan, çıkışa kimlerin katıldığı konusunda da titizdir. Başka bazı boylar çıkışa katıldıklarını öne sürmüştür, ama anlatıdaki boylar bu iddiayı meşru saymamıştır. Katılım topluluk içindeki yerin ve saygınlığın ölçüsü sayılabilir. Bu yüzden Ergenekon'dan çıkmış olmak bir ayrıcalık iddiası olarak okunabilir.

Atwood'a göre kurt ata öyküleri, belirli soyların Moğollar üzerindeki yönetim hakkını belgeleyen metinlerdir (İng: "charters of rule").⁠^[17] Bu örüntü başka yerlerde de görülmektedir. Gerçekten de yabancı veya yerli kurucu hanedanlar, kutsallıklarını vurgulayan bir ideoloji için kabile mitlerini sık sık yaratmış veya kullanmıştır. Ergenekon kökeninin Temür'ün boylarına uygulanması bu kullanımın bir örneğidir, Ebülgazi'de çıkışın önderinin Kıyan soyundan gelmesi de aynı çizgidedir. Özetle destan, kimin önde yürüyeceğini geçmişteki bir sahneyle belirlemektedir.

Demir, Ateş ve Yeni Yıl Töreni

Ergenekon sadece anlatılmamış, her yıl yeniden canlandırılmıştır. Reşidüddin'e göre Cengiz Han'ın ailesinde yeni yıl gecesi körük, ocak ve kömür hazırlanırdı. Ardından biraz demir kızdırılır, örsün üzerine konur, çekiçle dövülür ve uzatılırdı. Kurtuluş için duyulan şükranı ifade eden bu törende destanın son sahnesi küçük ölçekte tekrarlanmaktadır. Yetmiş körükle eritilen dağın yerini bir parça demir, bütün boyların yerini ise hükümdar ailesi almıştır. Dolayısıyla tören, destanın sarayda yaşayan bir hatıra olduğunun göstergesidir.

William F. Durfee, Public domain

Ebülgazi'de tören daha ayrıntılıdır. Kurtuluşun ayı, günü ve saati tam olarak not edilmiştir ve Moğollar bu günü bayram olarak kutlamayı alışkanlık haline getirmiştir. Bayramda han, kıskaçla kızgın bir demir parçası alıp örsün üzerinde çekiçle döver, ardından bütün beyler de aynısını yapardı. Hatta törenin sırası bile bir düzeni yansıtmaktadır. Sırada önce han, sonra beyler vardır. Öte yandan Reşidüddin'de demiri döven bir ailedir (Cengiz Han'ın ailesi), Ebülgazi'de ise bir devletin önde gelenleri. Bu törenin hangi takvim gününe denk geldiği sorusu, yirminci yüzyılda beklenmedik bir önem kazanacaktır.

Anlatıcının Kendi Şüphesi

Reşidüddin'in anlatısında küçük ama dikkat çekici bir not vardır. Ergune-kun'u görmüş Moğollar, yerin yaşamak için zor olduğunu kabul etmiş, ama anlatıldığı kadar zor olmadığını da söylemiştir. Bu Moğollara göre dağın eritilmesinin amacı da şan getirecek başka bir yol açmaktır. Bu notu, destanın merkezindeki çaresizliği yumuşatan bir ek olarak okumak mümkündür. Bu durumda kapana kısılmış bir halkın yerine kendi seçimiyle yeni bir yol açan bir halk belirmekte ve kurtuluş öyküsü bir onur öyküsüne dönüşmektedir.

Bu ayrıntı destanın nasıl kaydedildiğini de anlatmaktadır. Anlatı, yazıya geçtiği anda bile tek bir sesle anlatılmıyordu. Rivayet bir yanda, yeri görmüş kişilerin düzeltmesi öbür yanda duruyordu, Reşidüddin ise ikisini birden kaydetmeyi seçmiştir. Bizim okumamıza göre destan, kayda geçerken zaten yorumlanmaktaydı. Öte yandan kapanma, çoğalma ve dışarı çıkış örüntüsü Moğol anlatısının yazıya geçtiği 14. yüzyıldan çok daha önce, Göktürklerin Çin kaynaklarındaki köken anlatılarında da mevcuttur.⁠^[13] Ancak bu anlatılarda demircilik çıkıştan sonra, Altay'da ortaya çıkmaktadır.⁠^[16]

Göktürk Kurt Anlatılarıyla Akrabalık

Göktürklerin kökenine dair en eski ayrıntılı yazılı anlatılar, yedinci yüzyılda derlenen Zhoushu (Zhou Hanedanı Tarihi), Suishu (Sui Hanedanı Tarihi) ve Beishi (Kuzey Hanedanları Tarihi) adlı Çin hanedan tarihlerinde yer almaktadır.⁠^{[14], [15]} Üç eserdeki anlatılar ayrıntıda farklılaşır, ama tek bir anlatı olarak okunmalıdır. Zhoushu, Türkleri Hunların (Xiongnu) ayrı bir türü saymakta ve soyadlarını Aşina olarak vermektedir. Anlatıya göre atalar Batı Denizi'nin sağ kıyısında yaşamıştır. Hikayenin merkezinde ise bir dişi kurt vardır. Dahası Ergenekon'daki kapalı vadi, çoğalma ve demircilik de bu anlatıda vardır, ama başka bir sırayla dizilmektedir.

Golden'a göre Zhoushu yaklaşık 629'da, Suishu 629 ile 636 arasında, Beishi ise yaklaşık 659'da derlenmiştir. Kaynak listesindeki yıllar ise eserlerin tamamlanma yıllarıdır. Anlatının özü, modern tarihçilerin özetlerinde de kolayca tanınmaktadır. Örneğin Beckwith'e göre Türklerin atası olan çocuk çöle ölmeye bırakılmış, ama bir dişi kurt çocuğu emzirerek kurtarmış, çocuktan gebe kalan kurt da düşmanlarından kaçarak Batı Denizi'ni geçmiş ve Qocho'nun kuzeyindeki bir dağ mağarasına sığınmıştır. İlk Türkler sonradan Altay'a göçmüş ve orada usta demirciler olarak tanınmıştır. Aşağıda bu özetin ardındaki ayrıntılara Çince metinler üzerinden bakacağız.

Dişi Kurt ve Mağaradaki On Oğul

Anlatıya göre komşu bir devlet Aşinaların atalarını yok etmiş ve geriye on yaşında bir oğlan kalmıştır. Askerler çocuğu öldürmeye kıyamamıştır. Bunun yerine ayaklarını keserek otlu bir bataklığa atmışlardır. Suishu'ya göre ise çocuğun kolları da kesilmiş ve büyük bir bataklığa bırakılmıştır. Ardından bir dişi kurt, ağzında et taşıyarak bataklığa gelmiş ve çocuğu beslemiştir.⁠^[14] Ne var ki çocuğun yaşadığını duyan bölgenin kralı çocuğu yeniden öldürtmek istemiş, elçiler de yanındaki kurdu görünce kurdu da öldürmeyi düşünmüştür. Çocuk büyüyünce kendisini besleyen kurtla birleşmiş ve kurt gebe kalmıştır.

Beishi'ye göre düşmanlarından kaçan kurdu sanki tanrısal bir güç, Batı Denizi'nin doğusuna, Gaochang'ın kuzeybatısındaki dağa fırlatmıştır. Gaochang (Qoço) Turfan yakınındadır. Dağda bir mağara vardır ve mağaranın içinde dört yanı dağlarla kapalı, otlu bir düzlük uzanmaktadır. Zhoushu düzlüğün çevresini birkaç yüz li (eski Çin'de kullanılan bir uzunluk birimi) olarak vermekte, Suishu ise iki yüz li'yi aştığını söylemektedir. İşte kurt burada on erkek çocuk doğurmuştur. Oğullar büyüyünce dışarıdan eş almış ve her biri ayrı bir soyadı edinmiştir. Aşina da bu soyadlarından biridir.

Kuşaklar sonra soy mağaradan çıkmıştır. Beishi'ye göre boyu mağaradan çıkaran Axian Şad'dır ve boy Rouranlara bağlanmıştır.⁠^[15] Aşinalar, Jinshan'ın (Altay) güney yamaçlarında Rouranlar için demircilik yapmıştır. Suishu'ya göre de Altın Dağ'da yaşarlar ve demir işinde ustadırlar. Ayrıca dağın miğfere benzediği ve halkın miğfere "tujue" dediği anlatılmakta, Türk adının da buradan geldiği ileri sürülmektedir. Ancak bu açıklama büyük olasılıkla bir halk etimolojisidir (İng: "folk etymology"). Halk etimolojisi, bir sözcüğün kökenini benzer sesli başka bir sözcükle açıklayan halk yorumudur. Ergenekon'la benzerlik açıktır. Kapalı bir vadi, çoğalan bir soy, dışarı çıkış ve demir iki anlatıda da vardır. Fark da açıktır. Göktürk anlatısında soyun annesi bir kurttur.

Lutz Fischer-Lamprecht, CC BY-SA 4.0

İkinci Anlatı: Nişidu, Kuğu ve Ağaç

Çin tarihlerinin kaydettiği ikinci ve oldukça farklı anlatıda atalar, Hunların kuzeyindeki Suo devletinden gelmiştir. Boyun önderi Apangbu'dur. Zhoushu'ya göre Apangbu'nun on yedi kardeşi vardır, Beishi ise bu sayıyı yetmiş olarak vermektedir. Apangbu ve kardeşleri akılsız oldukları için ülkeleri yok edilmiştir, ama kardeşlerden İzhi Nişidu (Yizhi Nishidu) bir kurttan doğmuştur.⁠^[13] Nişidu rüzgarı ve yağmuru da çağırabilir, rüzgar ve yağmur üzerindeki bu güç de Türk ve Moğol şamanlarının tanıdık bir özelliğidir. Nişidu, yaz ve kış tanrılarının kızları olduğu söylenen iki eş almıştır.

Nişidu'nun bir eşinden doğan dört erkek çocuktan biri beyaz bir kuğuya dönüşmüş, en büyük oğul ise ateş çıkarıp soydaşlarını ısıtarak korumuştur. Anlatıda adı geçen Natuliu Şad'ın (Nadu Liu) on karısı vardır ve çocukları annelerinin boyunun adını almaktadır. Golden'a göre bu toplumda, soyun ve otoritenin anne üzerinden izlendiği daha önceki bir anaerkilliğin izleri vardır. Böyle bir toplulukta lider Natuliu Şad dışarıdan getirilmiştir. Natuliu Şad ölünce bir ağaca doğru sıçrama yarışı yapılmış ve en yükseğe sıçrayan başa geçirilmiştir. Zhoushu bu anlatının öncekinden ayrıldığını kabul etmekte, ama sonunda yine kurt soyundan gelindiğini vurgulamaktadır.

Üçüncü bir anlatı daha vardır. Yu-yang tsa-tu adlı eserdeki bu anlatıya göre Türkler, Ashite mağarasının batısında yaşayan bir göl ruhundan türemiştir.⁠^[4] Böylece aynı halk için kurttan, kurttan doğan bir atadan ve bir göl ruhundan türeyiş anlatıları yan yana kaydedilmiştir. Bu çeşitlilik, köken anlatılarının tek ve donmuş bir metin olmadığını göstermektedir. Her anlatıda ağaç, ateş, su veya kurt gibi farklı bir öğe öne çıkmaktadır. Buna rağmen ortak olan, başlangıcın doğaüstü bir varlığa bağlanmasıdır. Bu bağ, anlatının en görünür biçimde siyasi hayata taşındığı yerdir.

Kurt Başlı Sancak ve Ata Mağarası

Kurt soyu, Göktürk hükümdarlığının simgelerine doğrudan işlenmiştir. Anlatıya göre mağaradan çıkanların en akıllısı hükümdar olmuş ve ordugahın kapısına kurt başlı bir sancak dikmiştir. Zhoushu'ya göre hükümdarın sancağının tepesinde altın bir kurt başı bulunur, hükümdarın koruma askerlerine verilen "fuli" adının Çince karşılığı da kurttur. Benzer şekilde kağanın muhafız subaylarına verilen boru adı da Türkçede kurt demektir. Türk maiyetinin (Lat: "comitatus") savaşçıları da böri, yani kurtlar diye anılırdı. Zhoushu bu adlandırmayı kökene bağlamaktadır. Bu kaynağa göre Türkler bir dişi kurttan gelmiştir ve kökenlerini unutmak istememektedir.

Anlatı her yıl tekrarlanan bir törenle de yaşatılmıştır. Zhoushu'ya göre hükümdar her yıl soylularla birlikte ataların mağarasında kurban sunmakta, Suishu'ya göre Batı Türkleri de her yıl bu mağaraya yüksek bir görevli göndermekteydi. Atwood da kağanın her yıl beyleriyle ata mağarasına dönüp kurban sunduğunu yazmaktadır. Yukarı Tamir Irmağı üzerindeki Ötüken dağlık ormanı ise Türklerin kutsal merkeziydi. Anlatı taşa da işlenmiştir. Örneğin Hangay'ın kuzeyinde, İhtamir Sum'da bulunan Bugut (Bugat) yazıtında çocuk emziren bir kurt görülmektedir. Bizim okumamıza göre bu yıllık ziyaret, Ergenekon'daki yeni yıl töreniyle benzer bir işlev görmüş olabilir. Çünkü iki durumda da köken anlatısı her yıl hükümdarın katıldığı bir törenle anılırdı.⁠^[3]

Ergenekon Bir Göktürk Destanı mı?

Bu benzerlikler, Ergenekon'un özünde bir Göktürk destanı olduğu düşüncesini doğurmuştur. Nitekim Türk kültürü araştırmacılarının birçoğu, Reşidüddin'in bir Göktürk destanını Moğollaştırarak yazdığını belirtmektedir. Aytaç'a göre destan, Hunların bir kolu olan Göktürklere aittir. Bu görüşle ilişkilendirilebilecek bir motif de demirciliktir. Suishu'nun tarihsel anlatımına göre Aşinalar, Pingliang'dan gelen karışık bir Hu topluluğudur. Kuzey Wei imparatoru Taiwu 439'da Kuzey Liang'ı yıkınca Aşinalar 500 aileyle Rouranlara kaçmıştır. Altay'da kuşaklar boyu demir aletler yapmışlardır. Bumın'ın 552'deki ayaklanmasının öncesinde de demirci sözü geçmektedir. Rouran kağanı, Bumın'ın prenses isteğini hor görerek reddetmiş ve ona "demirci kölem" diye seslenmiştir.

Ortak motifler ise tek başına doğrudan bir aktarımın kanıtı değildir, çünkü kapanma ve çıkış teması, dağ, ağaç, mağara, su ve dişi bir ruhun öne çıktığı karmaşık bir temalar ağına aittir. Böyle bir ağda aynı motif, birbirinden ayrı anlatılarda da belirebilir. Dişi kurt hikayeleri sadece Aşina soyunu anlatırken, öteki Türk halklarının kurtlu veya kurtsuz, kendilerine ait köken anlatıları vardır. Aslında Göktürkler, farklı unsurlardan (Türk olmayanlar da dahil) oluşan bileşik bir topluluktu. Atwood'a göre Türk hanlarının adlarının ve unvanlarının çoğunun Türkçe olmaması, Aşina soyunun yabancı kökenli olduğunu düşündürmektedir.⁠^[17]

Kurt motifi de tek bir halka ait değildir. Örneğin Wusun hükümdarı Kunmo'nun babası Hunlarca öldürülmüş, çöle bırakılan çocuğa kuşlar et getirmiş ve kurtlar da çocuğu emzirmiştir. Sinor, bu benzerliği Türk anlatısındaki İranlı bir bileşenin kanıtı saymıştır. Soru böylece iki ayrı iddiaya ayrılmaktadır. Göktürk anlatısıyla Ergenekon arasında belirgin bir motif benzerliği vardır. Öte yandan bazı araştırmacılara göre Ergenekon, tek bir Göktürk destanının Moğollar eliyle yeniden yazılmış halidir. Ancak bu görüş, ortak temalar ağı gibi başka açıklamalarla yarışan bir yorumdur. İki anlatıyı bağlayan bir aktarım halkası bulunursa ikinci iddia güçlenecektir. Göktürk anlatısında merkezde dişi kurt durur, Reşidüddin'in Ergenekon anlatısında ise bir hayvan olarak kurt yoktur. Bugün herkesin bildiği bozkurdun bu destana nereden girdiği, ayrı bir soruyu hak etmektedir.

Kurt Ergenekon'a Nereden Girdi?

Rehber kurdun destanın en eski katmanına ait olduğu sanılabilir. Çünkü yaygın anlatımda geçit açılırken bir bozkurt gelip boylara yol göstermektedir.⁠^[8] 1913 tarihli bir şiirde demircinin adı da Bozkurt'tur.⁠^[7] Oysa Reşidüddin'in Ergenekon anlatısında ne hayvan olarak bir kurt, ne adı verilen bir demirci, ne de bir takvim tarihi vardır, Ebülgazi'de de demircinin adı verilmemiş ve çıkışa bir insan (Börte Çine) önderlik etmiştir. Kısacası izlediğimiz iki ayrıntılı anlatıda kurt yol göstermemektedir. Bizim okumamıza göre bugünkü anlatım, farklı kaynaklardan gelen parçaların birleşmesiyle oluşmuş daha yeni bir katmandır.

Bu katmanla ilişkilendirebildiğimiz dört anlatı şunlardır:

• Göktürk köken anlatısı: Çin tarihlerinde Aşina soyunu bir dişi kurda bağlayan öykü.
• Moğol soy anlatısı: Gizli Tarih'in (İng: "The Secret History of the Mongols") Cengiz Han'ın soyunu boz bir kurt ve bir geyikle başlatan anlatısı.⁠^[5]
• Müstevfi rivayeti: Ergene Kun'da iki kadının bir kurtla birleştiğini söyleyen anlatı (1330).
• Modern edebi anlatım: hem demirciye hem de rehber kurda ad veren şiir (1913).

Börte Çino: Kurt mu, Hükümdar mı?

Moğolların on üçüncü yüzyıldan kalan destansı kroniği Gizli Tarih'te Cengiz Han'ın soyu, kaderi yukarıdaki Gök tarafından belirlenmiş olarak doğan boz bir kurtla başlamaktadır. Kurdun eşi soluk sarı bir geyiktir ve Moğolca adları Börte Čino ile Qo'ai Maral'dır. Çift Tenggis'i geçerek gelmiştir. Tenggis "deniz" veya büyük bir su kütlesi demektir ve Baykal gibi büyük bir göl olabilir. Çift, Burkan Kaldun dağı yakınında Onan Irmağı'nın kaynağına yerleşmiş ve burada Batıçığan (Bataciqan) adlı bir oğulları doğmuştur.

Börte Çino adı Reşidüddin'de de geçer, ama başka bir kılıkta. Reşidüddin'e göre Ergenekon'dan çıkanlardan biri, boylara önderlik eden Borta China adlı önemli bir komutandır, eşi Qo'ai Maral'dır ve bu eşten Batachi-qiyan adlı bir oğlu olmuştur. İngilizce çevirmen Thackston, komutanın adının yanına köşeli parantezle "Mavi Kurt", eşin adının yanına da "Beyaz Geyik" karşılığını koymuştur. Thackston'a göre Gizli Tarih'teki adlar mavimsi kurt ve soluk beyaz geyik demektir, Reşidüddin'in metninde ise hayvan atalar insanlaştırılmıştır. Reşidüddin'e göre de Çinas çina sözcüğünün çoğuludur, iki özel ad da erkek kurt ile dişi kurt demektir.

Gizli Tarih'te Börte Çino bir kurttur, Reşidüddin ve Ebülgazi'de ise bir insan önderdir.⁠^[5] Başka bir deyişle kurdun adı Ergenekon anlatısına girmiştir, ama kurdun kendisi girmemiştir. Moğol hükümdar soyunun kurtla bağı ise başka sahnelerde de sürmüştür. Örneğin Alan Goa (Alan Qo'a), çadırına her gece duman deliğinin ışığıyla parlak sarı bir adamın girdiğini anlatmaktadır. Adam çıkarken bir ay ışınına binip sarı bir köpek kılığına girmiştir. Atwood'a göre buradaki köpek büyük olasılıkla kurt için bir örtmecedir. Ayrıca Türk ata mitlerinde olduğu gibi doğaüstü kurt soyu da Borcigin üstünlüğünü haklı göstermektedir.

Atwood, bütün Kiyat'ın ilk atasının göklerden kaderi belirlenmiş mavimsi bir kurt olduğunu da hatırlatmaktadır. Beckwith'in özetinde ise iki öykü yan yana durmaktadır. Buna göre Moğollar göksel bir kurttan ve geyikten türemiş, büyük bir suyu aşarak dağlardaki kapalı bir vadiye ulaşmıştır.⁠^[16] Beckwith'e göre kurt ile geyiğin Tenggis'i geçip ilk Moğolları doğurması öyküsü herkesçe biliniyordu. Cengiz Han adı da Temüçin'i Moğol ulusunun en başıyla özdeşleştirmektedir. Kapalı vadi motifi ile kurt ata, Moğol geleneğinde de yan yana durmaktadır.

Gökalp'in Bozkurt'u ve Bugünkü Anlatım

Kurdun bugünkü rolünü belirleyen önemli bir halka yirminci yüzyılın başındadır. Gökalp'in 8 Mayıs 1913'te Türk Duygusu'nda yayımladığı Ergenekon şiirinde (özgün adıyla "Türk An'anesi: Ergenekon") demircinin adı Bozkurt, yolu gösteren kurdun adı ise Börteçine'dir. Yani ortaçağ anlatılarında adsız kalan demirci, şiirde bir ad kazanmıştır. Üstelik Ebülgazi'de insan bir önderin adı olan Börte Çine, şiirde bir kurdun adıdır.⁠^[7] Gizli Tarih'teki kurt atanın adı da Börte Çino'dur. İki ad aynıdır, ama kaynaklar aradaki aktarım yolunu göstermemektedir.

Bugünkü yaygın anlatım bu çizginin devamıdır. Bu anlatımda geçiş sırasında bir bozkurt gelmekte ve boylara yol gösterebileceğini söylemektedir. Copeaux ise modern anlatımı Romulus ve Remus (Roma'nın efsanevi kurucuları) efsanesine benzetmiştir. Gerçekten de bu anlatımda yalnız kalan bir çocuk terk edilmekte ve bir dişi kurt tarafından beslenmektedir. Bizim okumamıza göre bu çocuk, Göktürk anlatısında ayakları kesilerek bırakılan çocuğun bir benzeridir. Ayrıca aynı anlatıma göre bu ata vadide ilk uygarlığı kurmuş, ateşi evcilleştirmiş ve demir dövme sanatını bulmuştur. Benzer şekilde Beckwith de Göktürk kurt efsanesini Romulus ve Remus öyküsüne benzetmiştir. Copeaux'ya göre ise ateş, demir, demirci ocağı ve kurt efsanenin malzemeleridir.

Bu tabloyu okurken bir noktaya dikkat etmek gerekmektedir. Gökalp'in şiiri rehber kurdun yer aldığı modern bir anlatımdır, ama elimizdeki bilgiler motifi Gökalp'in icat ettiğini göstermemektedir. Nitekim kurt ile Ergenekon'un buluşmasının ortaçağda da bir örneği vardır (Müstevfi rivayeti). Bu nedenle bizim okumamıza göre bugünkü biçim tek bir yazarın icadı değil, Göktürk dişi kurdunun, Moğol Börte Çino'sunun ve Ergenekon'un kapalı vadisinin zamanla aynı anlatıda buluştuğu, yüzyıllara yayılan bir birleşmedir. Copeaux ise kurdu 1922'den beri devletin yüzeylerinde ve siyasi hareketlerde izlemektedir.

Nérostrateur, CC BY 2.5

Cumhuriyet Türkiye'sinde Ergenekon

Kurt, Cumhuriyet'in başında yeni rejimin simgesi olarak kullanıldı. Simge, sonraki on yıllar boyunca devletin resmi imgelerinden siyasi hareketlerin dergilerine kadar geniş bir alanda dolaştı. Ergenekon adı da bu süreçte bir yer adından kültürel ve siyasi bir simgeye dönüştü. Aşağıda bu dönüşümün üç durağına bakacağız. Bunlar kurt simgesinin yayılması, Nevruz'un yeniden tanımlanması ve adın bir yargı soruşturmasına geçmesidir. Elbette bu konular tartışmalıdır.⁠^{[9], [11]} Biz burada tartışmanın taraflarını değil, adın ve simgenin izlediği yolu anlatıyoruz.

Bu yolun kronolojisi oldukça uzundur. Copeaux'nun incelediği milliyetçi tarih yazımı (Fr: "historiographie nationaliste") 1931 ile 1993 arasındaki dönemi kapsamaktadır. Bu aralığın bir ucunda kurdun bir Türkçü derginin kapağına çıkışı, öbür ucunda Nevruz'un "Ergenekon bayramı" olarak sunulma girişimi vardır. Yanık ise Nevruz'un 1990'lardaki yeniden tanımlanmasını ayrıntılı olarak incelemektedir. Ayrıca Jenkins'in çalışması adın 2007'den sonraki yargısal kullanımını ele almıştır. İşte bu üç araştırma, aşağıdaki üç durağın her biri için temel dayanağımızdır.

Kurt Simgesi: Pullar, Banknotlar ve Dergiler

Kurt, 1922'de bir posta pulunda yer aldı. Cumhuriyet döneminde, 1925'te yeni bir pul modelinde yeniden göründü ve aynı yıl beş liralık banknotun üzerine de basıldı.⁠^[10] Ayrıca resmi Türkiyat Enstitüsü'nün 1924'te kurulan dergisi, kapağında kurt simgesi taşıyordu. Bu örneklerin ortak noktası, kurdun devletin kendini tanıttığı yüzeylerde durmasıdır. Üstelik pul ve banknot elden ele dolaştı. Bu sayede kurt, destanı hiç okumamış kişilere de ulaşmış olabilir.

Simge zamanla siyasi hareketlerin de malı oldu. Örneğin kurt, 1931'de Türkçü Atsız dergisinin kapağında göründü. 1938'de ise Copeaux'nun ırkçı bir dergi olarak nitelediği, Reha Oğuz Türkkan'ın yönettiği Ergenekon dergisinin kapağına çıktı. Destanın adı artık bir yayın organının adıydı. Ülkücüler (Copeaux'nun deyişiyle idealistler) de kendilerini "gri kurtlar", yani bozkurtlar diye adlandırdı. Sonuç olarak kurt simgesi resmi imgelerden siyasi kimliklere geçti.

Nevruz'un "Ergenekon Bayramı" Olması

Nevruz, 1923 ile 1991 arasında resmi bir bayram değildi. Devlet kutlaması, Kültür Bakanı Namık Kemal Zeybek'in yönergesiyle 21 Mart 1991'de başladı. Ancak Nevruz'u bir Türk bayramı ve "Ergenekon bayramı" olarak sunma fikri daha eski görünmektedir. Copeaux'ya göre bu sunuş, görünüşe bakılırsa Abdülhaluk Çay'ın Türk Ergenekon Bayramı Nevruz adlı yayınıyla (1985) başlamıştır. Copeaux, 1993 baharından beri yetkililerin Nevruz'u (21 Mart) özgün bir Türk bayramı, yani "Ergenekon bayramı" olarak göstermeye çalıştığını yazmaktadır. Böylece destan, belirli bir takvim gününe ve bir devlet törenine bağlandı.

1990'larda devlet törenleri ve mesajları Nevruz'u, Türk boylarının Ergenekon'dan kurtuluşu olarak anlattı. Örneğin bir devlet yayınında bayram, "Yeni Gün ya da Ergenekon Bayramı" diye anıldı. Demirel 1994'te Nevruz'u Ergenekon Destanı'nın kuşaktan kuşağa kutlanması olarak tanımladı. Benzer şekilde Çiller de Ergenekon Destanı'nın Nevruz'un kökeninde bulunduğunu söyledi.⁠^[9] Hatta 1998'deki Türk Kurultayı'nda, Cumhurbaşkanı Demirel'in de katıldığı ve demir dağların eritilerek Ergenekon'dan çıkılmasını simgeleyen bir demir dövme töreni (İng: "Iron Beating Ceremony") yapıldı.

Bu tören, Reşidüddin'in anlattığı saray töreniyle dikkat çekici biçimde örtüşür, çünkü Cengiz Han'ın ailesi de yeni yıl gecesi demir kızdırıp örste döverdi. Ne var ki ortaçağ metinleri törenin takvimdeki yerini belirsiz bırakmaktadır. Reşidüddin töreni yeni yıl gecesine bağlayıp bir takvim tarihi vermezken, Ebülgazi kurtuluş gününün kaydedildiğini söylemekte, ama bu günün hangisi olduğunu bildirmemektedir. 21 Mart ile Ergenekon'u eşleştiren bağ bu metinlerde yoktur, eşleşme ise modern bir sunuşta kurulmuştur. Yanık da bu süreci, tartışmalı bir geleneğin "icadı" çerçevesinde incelemektedir.

Destandan Soruşturmaya

Ergenekon adı yirmi birinci yüzyılda bambaşka bir bağlamda gündeme geldi. Haziran 2007'de İstanbul'da bir gecekonduda bulunan bir sandık el bombasıyla başlayan soruşturma, yakın Türk tarihinin en büyük ve en tartışmalı yargı soruşturması olarak nitelenmektedir. Soruşturmanın adı ise iddia edilen örgütün adından alınmıştır. Biz burada soruşturmanın içeriğini değil, adın kökenini ele alıyoruz. Çünkü bir destan adının bir yargı dosyasına taşınması, adın bir simgeye dönüştüğünü gösteriyor olabilir.

Adın arkasında milliyetçi anlatımdaki Ergenekon vardır. Bu anlatımda boylar, Altay'da ulaşılmaz bir vadi olan Ergenekon'dan Bumın'ın önderliğinde ve Asena adlı boz bir dişi kurdun rehberliğinde dışarı çıkmaktadır.⁠^[11] Efsanenin bu biçimi Cumhuriyet'in ilk yıllarında yayılmıştır. Aslında bu anlatımda iki ayrı dünyanın öğeleri bir aradadır. Örneğin Bumın, 552'deki ayaklanmasıyla bilinen bir Göktürk önderidir. Oysa Ebülgazi'de çıkışın önderi Börte Çine'dir, Reşidüddin'in Ergenekon bölümünde ise kurt, bir hayvan olarak geçmemektedir. Bu kullanımlar, bugünkü Ergenekon imgesinin ortaçağ metinlerinden ne kadar uzaklaştığının bir ölçüsüdür.

Unknown miniaturist (Shahanshahnama of Ahmad Tabrizi, 14th century), Public domain

Sonuç

Ergenekon Destanı'nın konusu, iki erkek ile iki kadına kadar azalan bir boyun kapalı bir vadide çoğalıp demir yatağını eriterek bozkıra çıkmasıdır. İzlediğimiz en eski biçimi, Gazan Han'ın sarayında derlenen Camiü't-Tevarih'te yer almaktadır. Destanın ayırt edici özelliği ise adları, soyları ve töreleri açıklayan bir köken anlatısı olmasıdır. Bugün bilinen kurtlu biçim ise bu anlatının Göktürk ve Moğol kurt motifleriyle ve modern ulusal simgecilikle birleşmesinden doğmuş görünmektedir.

Girişte değindiğimiz farka şimdi daha net bakabiliriz. Rehber kurdun Reşidüddin'in Ergenekon bölümünde bulunmaması bugünkü anlatımı değersiz kılmamakta, aksine destanın hiçbir zaman donmuş bir metin olmadığını göstermektedir. Nitekim Reşidüddin bile rivayetin yanına, yeri görmüş Moğolların düzeltmesini eklemişti. Bununla birlikte bu sonuç, Ergenekon'un Göktürklerden gelip gelmediği sorusunu kapatmamaktadır. Ortak temalar belirgindir, ama izlediğimiz kaynaklarda iki anlatıyı bağlayan bir aktarım halkası yoktur.

Ergenekon'un belki de en kalıcı özelliği, farklı çağlarda yeni bir sahibe uyabilmesidir. Örneğin Moğol sarayında Reşidüddin, Cengiz soyunu Ergenekon'dan çıkan Kıyan koluna bağladı. Ardından Timurlu dönemde aynı köken Temür'ün boylarına uygulandı. Yirminci yüzyılda da destan, bir demir dövme töreniyle birlikte bir devlet bayramının parçası oldu. İşte yetmiş körükle eritilen dağın hikayesi, her yeni sahibinin elinde, kendi topluluğunun açtığı yolu anlatmak için yeniden körüklenmektedir.