TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİSİ
Yanma ve Yangın nedir?
/content/fd5c2598-a6f1-4083-9244-a31e5712fe86.jpeg)
- Blog Yazısı
Blog Yazısı
DİKKAT!
Hemen en temel bilgilendirmemizi yapalım. Ufak da olsa bir alevlenme veya duman görürseniz derhal 112'ye bilgi verin, gerekirse yardım isteyin. Yangınlara müdahale ederken iyi düşünün, bazen müdahale etmemek ve 112'ye gerekli bilgilendirmeyi yapıp itfaiye ekiplerini beklemek daha iyidir. Evlerimizde ve iş yerlerimizde etkin müdahaleden önce tedbir almak önceliğimiz olmalıdır. Yangınlar, sınıflarına ve bulunduğu yere göre saniyeler içerisinde çok büyük boyutlara ulaşabilir. Bu yazının amacı bilgi vermektir, müdahaleyi profesyonel ekiplere bırakın. Önce tedbir![2]
Şimdi gelin bu saniyeler içerisinde büyük boyutlara ulaşan yangınlar nasıl oluşuyor, hangi evrelerden geçiyor en temelden bir göz atalım.
Yanma ve yangını ayırmakla başlayalım. Her yanma, yangın değildir ama her yangın bir yanmadır.
◆ YANMA[1], [4], [5]
► YANMA NEDİR?
Yanma, ısı, oksijen (yakıcı madde), yanıcı madde ve bunların oluşturduğu zincirleme kimyasal reaksiyonun* bir araya gelmesiyle meydana gelen kimyasal bir olaydır. Bunu şu ana kadar Yanma Üçgeniyle açıkladık. Ama günümüz literatüründe Yanma Tetrahedronu (Yanma Dörtyüzlüsü) ile de açıklayabiliyoruz. Burada "Isı - Oksijen - Yanıcı Madde" üçgeninin ortasına kendi kendini sürdüren ve devam eden zincirleme kimyasal reaksiyon* eklenmektedir. Bu unsurlardan biri çekilene veya şartları değişene kadar yanma devam eder.
/content/5a5454b5-220d-4c5d-b4af-4454555bfbd5.png)
/content/1ea770cb-9898-49de-9738-0d0bdcd5e61c.png)
► YANMA ÇEŞİTLERİ
Yanmanın çeşitleri bulunur. Yavaş Yanma, Hızlı Yanma, Parlama-Patlama Şeklinde Yanma ve Kendi Kendine Yanma. Yavaş Yanma'dan başlayalım
● Yavaş Yanma :
Yanıcı maddenin oksijenle çok düşük hızda tepkimeye girmesi sonucu oluşan yanmadır. Açığa çıkan ısı büyük oranda fark edilmez.
Bu tür yanmalarda maddenin sıcaklığı kendiliğinden tutuşma seviyesine ulaşmaz ve alevli yanma meydana gelmez.
Örneğin:
Demirin paslanması,
Organik maddelerin zamanla çürümesi,
Canlıların hücre solunumu.
● Hızlı Yanma :
Yanma ve Yangın denince akılda canlanan yanma türüdür. Hızlı yanma, yanıcı maddenin oksijenle hızlı şekilde reaksiyona girmesi sonucu yüksek miktarda ısı ve genellikle ışık açığa çıkmasıdır. Yangınlarda karşılaştığımız alevli yanma çoğunlukla bu gruptadır.
Bu yanmada yanıcı madde, ısının etkisiyle bozulabilir ve yanıcı gazlar açığa çıkarabilir. Bu gazların oksijenle birleşmesi sonucu alev oluşur.
Örneğin:
Odunun yanması,
Doğal gazın ocakta yanması,
Mum alevi.
● Parlama-Patlama Şeklinde Yanma :
Yanıcı gazların, buharların veya küçük yanıcı parçacıkların hava ile uygun oranda karışması ve bir tutuşturucu kaynakla karşılaşması sonucu çok kısa sürede gerçekleşen hızlı yanma olaylarıdır. Burada dikkat çeken şey, yanma olayının çok kısa sürede gerçekleşmesi ve büyük miktarda enerjinin açığa çıkmasıdır.
Parlama, özellikle yanıcı sıvıların oluşturduğu buharların veya gazların ani şekilde tutuşmasıdır. Burada çoğunlukla sıvının kendisi değil, sıvının oluşturduğu yanıcı buhar yanar.
Örneğin:
Benzin buharının kıvılcımla tutuşması.
LPG veya doğal gaz kaçağının alev alması.
Patlama ise çok kısa sürede büyük miktarda enerji açığa çıkmasıyla birlikte sıcak gazların hızlı şekilde genleşmesi ve basınç oluşturmasıdır. Kapalı ortamlarda oluşan gaz-hava karışımları çok daha tehlikelidir.
Örneğin:
Kapalı ortamda biriken LPG'nin patlaması.
● Kendi Kendine Yanma
Kendi kendine yanma, dışarıdan bir alev veya kıvılcım kaynağı olmadan; maddenin kendi içerisinde gerçekleşen fiziksel, kimyasal veya biyolojik süreçler sonucu Hızlı Yanmaya dönüşmesidir.
Bazı maddeler oksijenle yavaş yavaş reaksiyona girerken ısı açığa çıkarır. Eğer bu ısı dışarı atılamaz ve birikirse madde kendi kendine tutuşabilir.
Örneğin:
Keten yağı sürülmüş bezlerin içten içe ısı üretip tutuşması.
═
Not: Bazı kaynaklarda yanma, alev oluşumuna göre de sınıflandırılır. Alevsiz Yanma*, alev oluşmadan devam eden ve genellikle katı maddelerde görülen bir yanma şeklidir.
NFPA 921'e ve NIST'deki tanıma göre özetle Alevsiz Yanma : "İçin İçin Yanma. Alevsiz, genellikle akkor ve dumanlı yanma." olarak geçer
════════════════════════════════════════════════
Yanmayı anladık, gelelim tehlikeli boyutuna.
◆ YANGIN[1], [4], [5]
► YANGIN NEDİR?
Yangın, yanmanın kontrol dışına çıkarak cana, mala veya çevreye zarar verme potansiyeli taşıyan çok tehlikeli bir hâlidir. Örneğin ocaktaki kontrollü alev bir yanmadır, fakat kontrol dışına çıkmadığı sürece yangın olarak değerlendirilmez. Mangal ateşi de bir yangın değildir ama çevreye yayılmaya başlaması ve kontrol dışına çıkması yangın başlangıcıdır.
► Yangının Gelişim Evreleri / Yangının Aşamaları
● Başlangıç Evresi (Ignition Stage) : Isı, oksijen ve yanıcı madde devamlı bir araya gelir ve gelişme safhasına yaklaşır. Müdahalenin görece daha kolay olduğu evredir. Genelde sınırlı bir bölgededir.
● Gelişme Evresi (Growth Stage) : Yangın büyümeye başlar. Açığa çıkan ısı çevredeki diğer yanıcı maddeleri etkiler. Radyasyon ve konveksiyon daha fazla yüzeyi tutuşturur. İlerde anlatacağımız flashover burada oluşabilir.
● Tam Gelişmiş Yangın Evresi (Fully Developed Stage) : Yangın, mevcut yakıtın tamamına yakınına yayılır. Sıcaklık bir hayli artar, çevre büyük hasar almaya başlar. Oksijen hızla tüketilir. Eskiden üç aşamalı anlatımlarda gelişme evresinin son noktası olarak değerlendirilirdi. Günümüzde NFPA, SFPE ve IFSTA gibi oluşumlar bu evreyi daha belirgin hâle getirmiştir.
● Sönme Evresi (Decay / Burnout Stage) : Yanıcı maddelerin azalması veya ortam şartlarının değişmesiyle yangının şiddeti düşmeye başlar, sıcaklık ve yangının yoğunluğu düşer.
Backdraft ve Flashover, belli aşamalarda değil; çoğu aşamada, farklı şartlarda görülebilir.
► Yangının İlk Belirtileri
Yangının belirtileri bulunmaktadır. Bunlar; koku, duman ve alevdir. Kısaca bahsedelim:
● Koku:
Yangının en erken belirtilerinden biridir. Yanmaya başlayan bazı maddeler, henüz gözle görülür duman veya alev oluşmadan önce koku yayabilir.
● Duman:
Yanmanın en önemli göstergelerinden biridir. Yangının bulunduğu ortama ve yanan maddeye göre rengi, yoğunluğu ve miktarı değişebilir. Duman; gazlar, katı parçacıklar ve çeşitli yanma ürünlerinden oluşur. Dumanı okumak, yangın hakkında ciddi bilgi verecektir.
● Alev:
Yanıcı gazların oksijenle reaksiyona girmesi sonucu oluşan, ışık ve yüksek sıcaklık yayan görünür yanma bölgesidir. Her yanmada alev görülmeyebilir, yavaş yanma gibi, ancak alevli yanmalar yangının hızla büyümesine neden olabilir. Kesin olarak "son evre" diyemeyiz. Bazı yanma türlerinde ve yangın sınıflarında görülmeyebilir.
► Yangın Sınıfları[3]
Yangınlara nasıl ve neyle müdahale edeceğimizi belirleyen en önemli unsurlardan biri, yangının hangi sınıfa girdiğidir. Bu nedenle yangınlar, yanan maddenin cinsine göre farklı sınıflara ayrılır. Yangın sınıflandırmaları zaman içerisinde değişebilir. TS EN 2'ye göre şu an 5 adet yangın sınıfı var, A-B-C-D-F. Yeni teknolojiler ve yeni riskler, standartların da güncellenmesine neden olmaktadır. Bunun en güncel örneklerinden biri, ISO 3941:2026 standardına eklenen L Sınıfı yangınlardır. Bu standartların güncellenmesi L sınıfı ( Lityum-İyon Sınıfı Yangınlar) yangınların eklenmesi ve E sınıfı elektrik kaynaklı yangınların tanım dışı kalmasına olanak sağlayabilir. Güncel standartları takip etmeniz her zaman en iyisidir. Ancak yangın sınıfları dünya genelinde tamamen aynı şekilde kullanılmamaktadır. Ülkelerin ve standart kuruluşlarının kullandığı sınıflandırmalarda farklılıklar bulunabilir. Bu nedenle bir yangın sınıfı anlatılırken hangi standardın esas alındığı önemlidir.
● A Sınıfı Yangınlar
/content/0af73454-d59a-47d1-9336-431098fa88bb.jpeg)
Katı maddelerin oluşturduğu yangınlardır. A sınıfı yangınlarda yanan madde sadece yüzeyden değil, iç kısımlardan da yanmaya devam edebilir. Orman yangınlarında genelde bu sınıfa göre hareket edilir.
Örnek:
- Odun
- Kağıt
- Kumaş
- Plastiklerin bir kısmı
● B Sınıfı Yangınlar
/content/43ea5b1e-8d5d-490d-8b22-eff9afd34fe3.jpeg)
Yanıcı sıvıların oluşturduğu yangınlardır. Bu yangınlarda genelde sıvının kendisi değil, sıvıdan açığa çıkan yanıcı buharlar yanar. Benzini ele alalım. Benzin düşük sıcaklıklarda bile buhar haline gelebilir. Böylece yanabilmesi için buharının hava ile karışması zorunludur. Benzin buharlarının yanmaya başlaması için açık aleve veya ateş ile temasa gerek yoktur. Yanma noktalarına kadar ısınmaları veya bu noktaya kadar ısınmış cisim ile temas etmeleri alevlenme için yeterlidir.
Bu yangınlar özelinde konuşacak olursak. B sınıfı yangınlar, özellikle büyük miktarda yanıcı sıvının bulunduğu ortamlarda uzun süre devam edebilir. Yakıt miktarı, yüzey alanı, tank veya ekipmanın yapısı ve çevresel şartlar yangının süresini büyük ölçüde etkiler.
1997 yılında meydana gelen TPAO tanker yangını gibi büyük akaryakıt yangınları, yanıcı sıvı yangınlarının kontrol altına alınmasının ne kadar zor olabileceğini göstermektedir. Büyük hacimli sıvı yangınlarında yalnızca alevle değil, yüksek ısı yayılımı ve sürekli yakıt beslemesiyle de mücadele edilir. Yanıcı sıvı yangınlarında su kullanılması tehlikeli olabilir. Sıvının yapısı ve yangının özellikleri değerlendirilmelidir.
Örnek:
- Benzin
- Boya ve solventler
- Alkol bazlı sıvılar
● C Sınıfı Yangınlar
/content/e9986b9b-3cbc-4a43-89a2-f8791264830b.jpeg)
Yanıcı gazların oluşturduğu yangınlardır. Gaz yangınlarında yanıcı madde, hava ile uygun oranda karıştığında çok hızlı yanma veya patlama riski oluşabilir. Gaz yangınlarında, gazın kaynağı ve ortam koşulları yangının davranışını büyük ölçüde etkiler.
Örnek:
- Doğal gaz (Metan ağırlıklı bir gazdır)
- LPG (Propan / bütan gazlarının karışımı bir yakıttır)
- Asetilen
● D Sınıfı Yangınlar
/content/407a65be-c2f0-4a05-8793-8e51cdf5dc0c.jpeg)
Yanabilen metallerin oluşturduğu yangınlardır. Bazı kaynaklarda Hafif Metal Yangınları olarak da geçer. Bazı metaller yüksek sıcaklıklarda yanabilir ve farklı özelliklere sahip oldukları için özel olarak değerlendirilir. Görselde de görüldüğü üzere çok yüksek sıcaklıkta, korlu ve alevsiz yanarlar. Metal yangınlarında standart söndürme yöntemleri tehlikeli sonuçlar doğurabilir.
Örnek:
- Magnezyum
- Sodyum
- Potasyum
- Titanyum
● F Sınıfı Yangınlar
/content/b7bca775-21d2-4d75-a0f0-c73669bdaec9.jpeg)
Yemeklik yağlar ve hayvansal yağların oluşturduğu yangınlardır. Özellikle mutfaklarda karşılaşılan bu yangınlarda, yağların yüksek sıcaklıklara ulaşması ve yanma özellikleri nedeniyle ayrı bir sınıf olarak değerlendirilir. Derin bir tava düşünelim, içerisindeki yağın yüzeydeki havayla temas eden kısmı alev alabilir. Bu yüzden bu tür yangınlara su ile müdahale etmek, yüzünüze doğru gelecek bir alev parlaması demektir. Sebebi ise, alev alan kısmın alt tarafında ısınmış ve henüz havayla temas edememiş kızgın yağı su ve havayla beslememiz olur. Kesinlikle yanan yağın üzerine su dökülmemelidir!
Örnek:
- Kızartma yağları
- Bitkisel yağlar
●🔋Yeni Gelişme: L Sınıfı Yangınlar
/content/40995936-5751-42af-aea1-43349bc65ea3.jpeg)
Bu sınıf, lityum-iyon batarya yangınlarını ifade eder. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte lityum-iyon bataryaların kullanımının artması, yeni bir yangın riskini de beraberinde getirmiştir. L sınıfının oluşturulmasının temel sebebi, lityum-iyon bataryaların klasik yangınlardan farklı davranış göstermesidir. Termal Kaçak (Thermal Runaway), Tekrar Alevlenme, yanıcı ve toksik gaz çıkışı gibi özellikler bu yangınları özel bir risk hâline getirmektedir. ISO 3941:2026 standardı ile L Sınıfı yangınlar uluslararası yangın sınıflandırmasına eklenmiştir.
Örnek:
- Elektrikli araç bataryaları
- Enerji depolama sistemleri
- Cep telefonu ve bilgisayar bataryaları
- Şarj edilebilir batarya sistemleri
●❌⚡Elektrik Yangınları ve E Sınıfı
/content/ac43d1fc-fd06-482e-b7bc-83640d8b1df9.jpeg)
Bazı eski kaynaklarda elektrik yangınları, E sınıfı olarak ayrı bir sınıf şeklinde gösterilmiştir.
Ancak günümüzde bu yaklaşım büyük ölçüde terk edildi. Bunun temel nedeni elektriğin bir yanıcı madde olmaması, yalnızca yangını başlatabilecek veya devam ettirebilecek bir enerji kaynağı olmasıdır.
Örneğin elektrik panosunda çıkan bir yangın aslında "elektrik yangını" değildir. Yangına sebep olan; kablo izolasyonu, plastik parçalar veya çevrede bulunan diğer yanıcı maddelerdir. Elektrik enerjisi kesildikten sonra yangın, yanan malzemenin ait olduğu sınıfa göre değerlendirilir.
►Isının Transfer Yolları ve Yangının Yayılması
Yangınlar yalnızca yanan maddenin bulunduğu noktada kalmaz. Açığa çıkan ısı; farklı yollarla çevredeki maddelere aktarılır ve yangının büyümesine, yayılmasına neden olur. Isının bir noktadan başka bir noktaya aktarılması üç temel şekilde gerçekleşir: İletim (Kondüksiyon / Conduction), Taşınım (Konveksiyon / Convection) ve Işınım (Radyasyon / Radiation). Bir bakış atalım:
● İletim (Kondüksiyon / Conduction):
Isı enerjisinin, bir madde veya cismin içerisinden doğrudan temas ve moleküler titreşim yoluyla aktarılmasıdır.
Örneğin:
Yangın çıkan bir noktadaki metal borunun başka bir bölgeyi ısıtması.
● Taşınım (Konveksiyon / Convection)
Isınan gazların (duman, sıcak hava) veya sıvıların genleşerek yükselmesi ve çevredeki daha soğuk alanlara dolaşarak ısı transferini gerçekleştirmesidir.
Örneğin:
Bir oda yangınında sıcak dumanın tavanda birikerek başka bölgeleri etkilemesi.
● Işınım (Radyasyon / Radiation)
Isının elektromanyetik dalgalar yoluyla aktarılmasıdır. Ortada doğrudan temas olmasına gerek yoktur.
Örneğin:
Büyük bir yangının yakınındaki yapıların, alevlerle temas etmeden ısınarak tutuşması.
════════════════════════════════════════════════
◆ SON SÖZ VE KAPANIŞ
Bu yazıda yanmanın nasıl gerçekleştiğini, yangının nasıl oluştuğunu, hangi aşamalardan geçtiğini ve nasıl yayıldığını temel seviyede ele aldık.
Yangın, birkaç saniyelik dikkatsizlikle başlayan ancak kontrol altına alınması çok zor sonuçlar doğurabilen ciddi bir olaydır. Onu anlamadan, nasıl davrandığını bilmeden ve risklerini görmeden yangınla mücadele etmek mümkün değildir.
Müdahaleden önce eğitim, tedbir ve bilgilendirme gelir. Yangın çıktıktan sonra kahramanlık yapmak değil, yangın çıkmadan önce gerekli önlemleri almak gerekir. Lütfen acil durumlarda 112'yi arayın.
İTFAİYE DAİMA HAZIR AMA ÖNCE TEDBİR
- abNFPA "National Fire Protection Association", et al. (2024). Nfpa 921 Guide For Fire And Explosion Investigations 2024. ISBN: 9781455931255.
- ^VV. (). Bu Yazı; Nfpa - Ifsta - Nist Gibi Otoritelerin Yayınları Ve İtfaiyecilik Eğitim Kaynaklarının Yanı Sıra Yazarın Mesleki Saha Tecrübelerinden Yararlanılarak Hazırlanmıştır.
- ^Standartlar. (). Ts En 2 - Iso 3941:2026.
- abIFSTA "International Fire Service Training Association", et al. (). Ifsta Essentials Of Fire Fighting.
- abNFPA "National Fire Protection Association", et al. (2021). Nfpa 921 Guide For Fire And Explosion Investigations 2021. ISBN: 9781455926466.
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 11:00:04 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/23485
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
Yorumlar 0