Sayıların ve Sessizliğin Arasında: 1938 Dersim Demografisi Üzerine Bir Metodoloji Denemesi
/content/b4c77d5d-a79a-4bf0-b0e9-ebe9dca6d1bb.jpeg)
- Blog Yazısı
Blog Yazısı
Tarih, bazen büyük trajedileri örtmek için kelimeleri; bazen de o trajedileri abartmak ya da küçültmek için sayıları kullanır. 1937-1938 Dersim olayları söz konusu olduğunda karşımıza çıkan en büyük duvar, ideolojik kampların kendi kabullerine ve siyasal konumlanışlarına göre esnettiği, adeta birer silaha dönüştürdüğü rakamlardır. Bir tarafta yaşananları bütünüyle görmezden gelen ya da birkaç yüz "asinin" tasfiyesinden ibaret gören katı bir resmi tez; diğer tarafta ise coğrafyanın ve dönemin demografik gerçeklikleriyle uyuşmayacak derecede yüksek, yüz binlerle ifade edilen kayıp iddiaları.
Oysa devlet aklı da, toplumsal hafıza da nihayetinde ardında somut, silinmez izler bırakır. Bu çalışmanın amacı, peşinen bir suçlama ya da aklama kolaycılığına kaçmadan, Cumhuriyet’in kendi resmî nüfus sayımlarının satır aralarına, istatistik tablolarının derinliklerine gizlenmiş o asimetrik sapmaları, realpolitik ve demografik bir soğukkanlılıkla analiz etmektir. Bizim yöntemimiz, teorik spekülasyonlar veya duygusal anlatılar yerine nüfus hareketlerinin biyolojik, idari ve matematiksel mantığına dayanıyor. Bu mantığı kurarken, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e devralınan idari mirası, ulus-devletin merkezileşme refleksini ve coğrafyanın saklı nüfus katmanlarını tek bir potada eritmek zorundayız.
1. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İdari Yapı ve Nüfus Sayımlarının Tarihsel Bağlamı
Dersim coğrafyasının nüfusunu hesaplarken düşülen ilk ve en büyük hata, zaman içindeki sınır değişikliklerini ve idari statü kaymalarını göz ardı etmektir. Bugün Tunceli vilayeti olarak andığımız coğrafya ile Osmanlı’nın Dersim Sancağı ya da Erken Cumhuriyet’in Dersim/Tunceli vilayet sınırları hiçbir zaman tam olarak çakışmamıştır. Dolayısıyla, ham sayılar üzerinden yapılacak her karşılaştırma bizi metodolojik bir felakete götürür. Önce zemini sağlamlaştırmak, yani sayımların yapıldığı tarihsel ve idari bağlamı netleştirmek gerekir.
Vital Cuinet ve 19. Yüzyıl Sonu Osmanlı Tahminleri (1894)
Batılı seyyahların ve coğrafyacıların başında gelen Vital Cuinet’nin 'La Turquie d'Asie' adlı anıtsal çalışması, Dersim Sancağı için bir taban çizgisi sunar. Cuinet, Dersim’deki toplam nüfusu 63.000 civarında tahmin eder. Ancak bu sayı modern bir sayımdan ziyade, Osmanlı mülki amirlerinin beyanlarına ve aşiret liderlerinin vergi vermemek adına muhtemelen eksik bildirdiği tahminlere dayanır. Osmanlı merkezî yönetimi, Dersim’in sarp vadilerine, Munzur’un arkasına hiçbir zaman tam anlamıyla nüfuz edemediği için, bu dönemdeki nüfus verileri her zaman bir "yaklaşıklıktan" ibarettir.
1914 Osmanlı Nüfus İstatistiği
Dâhiliye Nezareti tarafından yayımlanan 1914 resmî nüfus istatistiğinde Dersim Sancağı’nın nüfusu 71.371 olarak kayda geçer. Bu nüfusun 37.102’si erkek, 34.269’u kadındır. Bu sayıların içinde, sancağın yerleşik unsuru olan ve o dönem henüz tehcir edilmemiş bulunan yaklaşık 12.000 civarındaki Ermeni nüfusu da yer almaktadır. 1914 sayımı, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş arefesinde, seferberlik ve savaş koşullarında yaptığı son ciddi sayımdır. Ancak yine de aşiretlerin kontrolündeki iç vadilerde kayıt dışılığın yüksek olduğu bilinmektedir.
1927: Yeni Rejimin İlk Aynası
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, devlet ilk kez kendi sınırları içindeki insan envanterini çıkarma ihtiyacı duydu. Belçikalı istatistikçi Camille Jacquart’ın danışmanlığında yapılan 1927 nüfus sayımı, Türkiye’nin ilk modern ve bilimsel sayımdır. Bu sayımda Dersim (o günkü idari adıyla Dersim Vilayeti, sonrasında Elazığ’a bağlanacaktır) nüfusu 90.311 olarak tespit edilmiştir.
Ancak 1927 sayımı, rejim için hem bir başarı hem de bir hayal kırıklığıdır. Devlet, bölgedeki aşiret yapılanmasını, hangi vadide kaç kişinin yaşadığını tam olarak görememiştir. Birçok bölgeye memurlar fiziken gidememiş, sayım büyük ölçüde aşiret reislerinin ve yerel muhtarların beyanları üzerinden "gıyabi" yöntemlerle tamamlanmıştır. Buna rağmen 90.311 rakamı, elimizdeki ilk kararlı Cumhuriyet verisidir.
1935: Harekât Öncesi Büyük Envanter
1935 nüfus sayımı, Dersim için dönüm noktasıdır. Devlet, 1934 yılında çıkardığı 2510 sayılı İskân Kanunu ve hemen ardından 1935’te yürürlüğe koyduğu Tunceli Vilayeti’nin İdaresi Hakkında Kanun ile bölgeye nihai bir askeri ve idari müdahaleye hazırlanmaktadır. Korgeneral Abdullah Alpdoğan’ın "Tunceli Valisi ve Komutanı" sıfatıyla bölgeye atanmasından hemen önce yapılan bu sayımda, Tunceli nüfusu 101.099 olarak kaydedilir.
Bu sayım, devletin bölgedeki varlığını en derine kadar hissettirdiği, karakolların ve askeri yolların yapımına başlandığı bir evrede gerçekleştirildiği için, kayıt dışılığın en aza indirildiği, en güvenilir taban veriyi oluşturur.
2. De Facto Sayım Sistemi ve Cinsiyet Asimetrisi Analizi
Yöntemimizin en özgün ve manipülasyona kapalı ayağı, Erken Cumhuriyet döneminde uygulanan de facto (fiili) nüfus sayımı sisteminin doğasından yararlanmaktır. De facto sistemde, sayım günü sokağa çıkma yasağı ilan edilir ve her birey o gün, o saatte fiziken hangi binada, hangi köyde ya da hangi askeri kışlada bulunuyorsa orada nüfusa kaydedilir. Bu sistem, bölgeye dışarıdan gelen harici nüfus ile yerli nüfus arasındaki geçişgenliği tahlil etmek için elimize muazzam bir anahtar verir.
Normal, dışarıya kapalı ve göç hareketlerinin dengeli olduğu bir kırsal coğrafyada kadın ve erkek nüfusunun birbirine son derece yakın (genellikle %50-%50 civarında veya hafifçe kadın lehine) seyretmesi biyolojik bir kuraldır. Ancak Dersim/Tunceli verilerinde bu denge, devletin bölgeye yönelik güvenlik politikalarına paralel olarak yapay bir biçimde bozulmuştur.
1935 Sayımındaki Erkek Fazlalığı (Asker/Memur Çarpanı)
1935 sayımının detaylarına indiğimizde karşımıza çıkan tablo şudur:
* Toplam Nüfus: 101.099
* Erkek Nüfus:: 52.345
* Kadın Nüfus: 48.754
* Erkek Fazlalığı: +3.591
Dersim gibi ekonomik olarak tamamen içe kapalı, tarım ve hayvancılıkla geçinen ve dışarıdan hiçbir şekilde ekonomik göç almayan bir dağ coğrafyasında, erkek nüfusunun kadın nüfusundan 3.591 kişi fazla olması normal şartlarda imkânsızdır. Bölge, tam aksine mevsimlik işçilik nedeniyle dışarıya erkek nüfus gönderen bir yapıya sahiptir.
O halde bu 3.591 kişilik erkek fazlalığı nedir? Bu sayı, devletin 1935 yılında bölgeye yığmaya başladığı askeri birliklerin (taburlar, alaylar), jandarma karakollarının, yeni kurulan idari mekanizmadaki memurların ve askeri yol/karakol inşaatlarında çalıştırılan koruma/işçi gruplarının erkek nüfusudur. Yani bu sayı, Dersim’in yerel nüfusu değil; devletin bölgedeki "kamu gücü" çarpanıdır. Yerel halkın kendi içindeki kadın-erkek oranı dengelendiğinde, yerli nüfusun aslında yaklaşık 97.500 civarında olduğu sonucu açığa çıkar.
1940 Sayımı: Radikal Kopuş ve Biyolojik Sapma
1937-1938 harekâtının ardından yapılan ilk genel nüfus sayımı 1940 tarihlidir. Bu sayımın verileri, bölgede yaşanan demografik kırılmanın en net, en yalın belgesidir:
* **Toplam Nüfus:** 94.639
* **Erkek Nüfus:** 43.214
* **Kadın Nüfus:** 51.425
* **Kadın Fazlalığı:** +8.211
Sadece 5 yıl içinde, normalde nüfusunun artması gereken bir vilayette toplam nüfus 101.099’dan 94.639’a gerilemiştir. Ancak asıl sarsıcı tablo, nüfusun toplam miktarındaki düşüşten ziyade, cinsiyet oranlarındaki asimetride gizlidir. 1935 sayımında kadından 3.591 kişi fazla olan erkek nüfusu, 1940 sayımında kadın nüfusunun tam 8.211 kişi altına düşmüştür.
Bu devasa makası doğru okumak, devletin Dersim'deki şiddet stratejisinin anatomisini anlamak demektir. Harekât sonrası bölgede olağanüstü hal (Örfi İdare) devam etmiş, askeri garnizonlar, yeni kurulan karakollar ve bürokrasi bölgede kalmayı sürdürmüştür. Dışarıdan gelen bu harici erkek nüfusa rağmen 1940 tablosunda -8.211 gibi radikal bir erkek eksiği çıkması, yerel erkek nüfusunun bir çöküş yaşadığını gösterir. Bu istatistiksel sapma, devletin fiziksel imha (tenkil) politikasının rastgele değil, bilinçli bir "cinsiyet" (gender) seçiciliğiyle işlediğinin en net kanıtıdır. Devlet; potansiyel "asi", isyancı veya silah tutabilen unsur olarak gördüğü yerel erkek gücünü hedef alıp tasfiye etmiştir.
Eğer devlet, kadın, çocuk, erkek ayrımı gözetmeksizin topyekûn bir imha mekanizması işletseydi, cinsiyet makasının tek bir cinsiyet aleyhine bu derece açılması beklenmezdi. Rakamlar bize şunu söyler: Kadınlar daha çok zorunlu iskânın veya dolaylı ölümlerin (abluka, açlık, soğuk) kurbanı olurken; erkekler doğrudan merminin ve fiziksel tasfiyenin hedefi olmuştur. 1940 sayımındaki mevcut askeri/memur nüfusu da denkleme kattığımızda, fiilen kütüğe yazılabilen yerel erkek sayısı ile normalde orada olması gereken yerel erkek nüfusu arasında devasa bir kara delik açılır. Bu makas, tek başına bize en az 10.500 ila 11.000 civarında Dersimli erkeğin sistemden fiziksel olarak eksildiğini, yani harekâtın demografik omurgasının doğrudan doğruya isyancıların kökünü kazıma üzerine kurulduğunu tartışmasız bir biçimde kanıtlar. Aksi olsaydı, devlet sadece bir katliam hedefleseydi, kadınları da hedef alacak olmalıydı. Ancak sayımlar bize onu söylemiyor. Sonuç olarak da harekatın genel bir katliam amacı taşımadığını sadece potansiyel gelecekteki 'intikam isyanını' erkenden bastırmak için tüm potansiyeli ortadan kaldırmak istiyordu.
3. Zorunlu İskân Matrisi ve 1955 Geri Dönüş Denklem
Erken Cumhuriyet’in nüfus istatistiklerinde görülen bu eksilmeyi tamamen "fiziksel tasfiye/ölüm" olarak nitelendirmek, bilimsel nesnellikten uzaklaşmak demektir. Çünkü devletin Dersim stratejisi sadece askeri bir tenkil (cezalandırma) hareketinden ibaret değildi; aynı zamanda çok katı bir sosyolojik dönüştürme, yani zorunlu iskân politikası içeriyordu.
2510 Sayılı Kanun ve Sürgün Kayıtları
1937 ve 1938 yıllarında, harekât bölgelerinden toplanan binlerce Dersimli, trenlerle ve kamyonlarla Batı Anadolu’nun, Trakya’nın ve İç Anadolu’nun göçmen kabul eden vilayetlerine nakledildi. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi’nde (BCA) bulunan Toprak ve İskân Genel Müdürlüğü belgeleri, bu nakillerin rotasını ve sayılarını net bir biçimde ortaya koyar: Bilecik, Bursa, Kastamonu, Tekirdağ, Edirne, Aydın, Denizli, Isparta, Burdur...
Resmî raporlara göre, 1937-1939 yılları arasında Dersim’den zorunlu iskâna tabi tutulan nüfusun toplamı 11.500 ile 13.000 arasındadır. Bu insanlar, gittikleri vilayetlerde nüfus sayımlarına dahil edildiler. Dolayısıyla, 1940 sayımında Tunceli nüfusunun eksik çıkmasının en büyük ve en somut sebebi, bu 12.000 civarındaki insanın fiziken artık Munzur vadisinde değil, Sakarya’da, İzmir’de ya da Tekirdağ’da yaşıyor olmasıydı.
1955 Eşiği: Geri Dönüşlerin İstatistiğe Yansıması
İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesi ve Türkiye’nin çok partili hayata geçiş sancıları, devletin Dersim politikasında da yumuşamayı beraberinde getirdi. 1947 yılında çıkarılan 5098 sayılı Kanun ve ardından gelen yasal düzenlemelerle, Dersim sürgünlerinin memleketlerine geri dönmelerine izin verildi. 1950’lerin başına kadar süren bu geri dönüş dalgası, bölgenin demografik yapısını yeniden asli ayarlarına döndürdü.
İşte bu yüzden, metodolojimizde 1955 nüfus sayımı adeta bir laboratuvar testi işlevi görür. 1955 yılında Tunceli nüfusu 121.743’e ulaşmıştır. Bu sayımın detayları şöyledir:
* **Erkek Nüfus:** 61.200
* **Kadın Nüfus:** 60.543
* **Erkek Fazlalığı:** +657
Görüldüğü üzere, 1940 ve 1945 sayımlarındaki o radikal kadın fazlalığı (%80’lere varan asimetri) tamamen ortadan kalkmış, cinsiyet oranları biyolojik normlarına geri dönmüştür (+657 erkek fazlası, yeni kurulan Demokrat Parti dönemi yatırımları, memur ve askeri hareketlilikle açıklanabilir). Bu denge, Batı’ya gönderilen sürgünlerin, çocuklarıyla ve aileleriyle birlikte büyük oranda Dersim’e geri döndüğünü ve sisteme yeniden "Tunceli nüfusu" olarak kaydolduğunu gösterir.
4. Doğal Artış Projeksiyonu ve Erken Cumhuriyet Sayımlarındaki Demografik Sapma
Elimizdeki en istikrarlı veri seti, 1955 sonrasında olağanüstü askerî operasyonların ve kitlesel zorunlu iskân uygulamalarının büyük ölçüde sona erdiği döneme aittir. Bu nedenle, 1955-1970 arasındaki nüfus artış eğilimi, Tunceli'nin uzun vadeli doğal demografik dinamiklerini anlamak için uygun bir referans noktası oluşturur.
1955 yılında 121.743 olan Tunceli nüfusu, 1960'ta 140.744'e, 1965'te ise 154.175'e yükselmiştir. Bu veriler, dönemin yıllık ortalama nüfus artış hızının yaklaşık %2,1-2,3 bandında seyrettiğini göstermektedir. Doğu Anadolu'nun yüksek doğurganlık düzeyi ve savaş sonrası sağlık koşullarındaki iyileşme dikkate alındığında bu oran olağan kabul edilebilir.
Bu ortalama artış hızı yalnızca teorik bir model olarak geçmişe uygulanırsa, 1955 nüfusundan geriye doğru yapılan projeksiyon, 1935 yılı için yaklaşık 82.000-85.000 kişilik bir nüfus öngörmektedir. Buna karşılık, 1935 genel nüfus sayımı Tunceli'de 101.099 kişilik bir nüfus kaydetmiştir.
Bu iki değer arasındaki yaklaşık 16-19 bin kişilik fark, açıklanmaya ihtiyaç duyan önemli bir demografik sapmaya işaret etmektedir. Ancak bu sapmanın tek bir nedenle açıklanması mümkün değildir. Birden fazla etkenin aynı anda rol oynamış olması kuvvetle muhtemeldir.
Bu etkenler arasında özellikle şu ihtimaller dikkate alınmalıdır:
- Erken Cumhuriyet sayımlarındaki kayıt yöntemlerinden kaynaklanan farklılıklar,
- İdari sınır değişiklikleri ve sayım tekniklerindeki gelişmeler,
- 1930'lu yıllarda bölgeye konuşlandırılan askerî ve idarî personelin geçici nüfus etkisi,
- 1915 sonrasında Dersim'e sığınan ve zaman içerisinde yerel aşiret yapısına entegre olan Ermeni nüfusunun sayımlara yerel nüfus içerisinde dâhil edilmiş olması.
Son ihtimal, özellikle son yıllarda yayımlanan sözlü tarih çalışmaları ve aile anlatılarında sıkça dile getirilen bir olgudur. 1915 sonrasında Harput, Erzincan ve çevresinden kaçabilen bazı Ermeni ailelerinin Dersim'in dağlık bölgelerinde Alevi aşiretleri tarafından korunduğu; zaman içinde dinî ve kültürel açıdan yerel topluma uyum sağlayarak görünür kimliklerini kaybettikleri yönünde önemli sayıda tanıklık bulunmaktadır. Böyle bir nüfus hareketinin belirli ölçüde gerçekleşmiş olması tarih yazımında bütünüyle yabancı bir iddia değildir.
Ancak mevcut veriler, bu nüfusun büyüklüğünü kesin olarak belirlemeye veya 1935 sayımındaki demografik sapmanın ne kadarını açıkladığını hesaplamaya imkân vermemektedir. Bu nedenle, söz konusu unsur tek başına açıklayıcı bir değişken olarak değil, toplam demografik farkı etkileyebilecek olası bileşenlerden biri olarak değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla 1935 sayımındaki beklenenden yüksek nüfus, tek bir nedene indirgenemeyecek karmaşık bir demografik tablonun ürünüdür. Erken Cumhuriyet'in sayım pratiği, idarî yeniden yapılanma, askerî hareketlilik ve 1915 sonrasında oluşan gizli nüfus katmanları birlikte ele alındığında, sayımlar arasındaki farklılıkların daha tutarlı biçimde yorumlanması mümkün görünmektedir.
Nihai Hesaplaşma: Gerçek Kayıp Aralığı Nasıl Bulunur?
Tüm bu demografik göstergeler birlikte değerlendirildiğinde, eldeki verilerle uyumlu bir kayıp aralığı önerilebilmektedir.
Geliştirdiğimiz bu çoklu süzgeç metodolojisini formüle edersek:
1937-1938 kesitinde Dersim coğrafyasında, askeri harekâtın doğrudan operasyonel alanlarında (Mağaralar, vadiler, nehir yatakları) hayatını kaybeden, çatışmalarda ölen ya da harekât sonrası açlık, hastalık ve soğuk gibi ikincil nedenlerle yaşamını yitiren yerel nüfusun toplamı 10.000 ile 13.500 arasında bir bantta oturmaktadır.
Bu sayı, ne resmi tarihin iddia ettiği gibi "birkaç yüz eşkıyanın tenkil edilmesidir" ne de bazı kesimlerin iddia ettiği gibi "70-80 bin kişinin sistemli bir şekilde yok edilmesidir".
10.000 ile 13.500 arasındaki bu kayıp, o günkü Dersim’in toplam yerli nüfusunun yaklaşık %10 ila %13’üne tekabül eder ki bu, bir topluluğun yaşayabileceği en korkunç, en ağır demografik trajedilerden biridir. Bir coğrafyanın her on kişisinden birinin, iki yıl içinde yok olması demektir.
Bu sayı, bir devletin merkezileşme hırsı, ulus-devlet inşa etme kararlılığı ve "uç" olanı, kontrol edilemeyeni ne pahasını olursa olsun "merkeze" bağlama arzusu karşı karşıya geldiğinde, *realpolitik* çarkların ne kadar acımasızca dönebileceğinin resmî istatistik müdürlüğü tarafından tescillenmiş sessiz kanıtıdır. Sayılar yalan söylemez; ama onları ideolojilerin elinden kurtarıp doğru okumak için önce tarihin o dondurucu, çıplak koridorlarından soğukkanlılıkla geçmek gerekir.
Şiddetin Anatomisi: Doğrudan İmha ve Lojistik Çöküş
Ulaştığımız 10.000 ila 13.500 bandındaki bu kayıp aralığını yekpare bir bütün olarak okumak, çatışma demografisinin (conflict demography) doğasına aykırıdır. Bu "kara deliği" kendi içinde ayrıştırmak, devlet aklının sahadaki stratejisini ve operasyonun karakterini anlamak açısından elzemdir. Kütük analizleri bize, bu kayıpların tek bir ölüm mekanizmasıyla gerçekleşmediğini; toplum üzerinde tamamen farklı demografik parmak izleri bırakan "Doğrudan Ölümler" ve "Dolaylı Ölümler" olmak üzere iki ayrı şiddet dalgasının varlığını kanıtlar.
Kayıpların yaklaşık %65 ila %70'ini (tahminen 6.500 - 9.500 kişi) oluşturan doğrudan ölümler, bizzat askeri harekâtın (tenkil) sahadaki şiddetinden kaynaklanır. Süngü, kurşun, hava bombardımanı ve sığınaklardaki/mağaralardaki toplu imhaları kapsayan bu kategori, zaman aralığı olarak Mayıs-Eylül 1937 (Birinci Harekât) ve bilhassa Temmuz-Eylül 1938 (İkinci Harekât) kesitlerine sıkışmıştır. Bu doğrudan imhanın demografik parmak izi, 1940 sayımında gördüğümüz radikal erkek nüfus kırılmasıdır; zira askeri operasyonun birincil hedefi —çatışmalar aileleri de yutmuş olsa da— öncelikle sahadaki "yetişkin ve genç erkek" nüfus olmuştur.
Öte yandan, kayıpların geriye kalan %30 ila %35'lik kısmı (tahminen 3.500 - 4.500 kişi) resmi tarihin tamamen kör olduğu, trajedinin en sinsi büyüdüğü dolaylı ölümlerdir. 1938 sonbaharında harekât bittiğinde devlet bölgeden çekilmemiş, arkasında tam bir sosyal ve ekonomik enkaz bırakmıştır. "Yakılan köyler" ve "telef edilen hayvanlar" stratejisi, Dersim’in zaten kırılgan olan dağ ekonomisini tamamen çökertmiştir. Evsiz kalan, erzak depoları imha edilen binlerce insan; 1938'in çetin kış aylarında vadilerde açlık, donma ve tifo/sıtma gibi hastalıklara terk edilmiştir. Buna, kış şartlarında Elazığ'a yürütülen ve vagonlara bindirilerek Batı'ya sevk edilen sürgün kafilelerindeki sarsıcı kayıplar da dâhildir. Not: Bu paragraf sadece varsayımdır özde ne kadar doğrudan ölüm olduğunu hesaplamak mümkün değildir.
Doğrudan ölümler direniş kapasitesini hedeflerken, bu dolaylı lojistik çöküşün kurbanları direnci en düşük olan bebekler, çocuklar, gebeler ve yaşlılar olmuştur. Nitekim 1945 ve 1950 sayımlarında nüfus piramidine bakıldığında, 1938-1940 doğumlu jenerasyonun tablolarda neredeyse hiç var olmaması bu yapısal ablukanın sonucudur.
Son Söz: Bu yazı, kesin bir ölüm sayısı verme amacı gütmez. Temel amacım ideolojik yorumlamaların önüne geçmek idi. Böylece 50 Bin 70 Bin kişi öne sürenlerin iddialarının yanlışlığını göstermiş olduk. Devlet arşivindeki 7-14 bin aralığını ise biraz daha daraltabildik, doğrudan ölümler ve öldürülenlerin cinsiyetleri ile de askerin amacını biraz daha tahmin edilebilir kıldık. Dediğim gibi ben katliamı veya tersini bu yazıda savunmadım. Sadece demografik bir bakış açısı sundum. Yazımdaki mantık hataları hakkında ise şunu söyleyebilirim ben resmi bir akademisyen değilim, sadece konu hakkında az çok bilgisi olup araştırmalara bakış açısı katmak isteyen birisiyim. Lise öğrencisi olduğumu dikkate alarak yorumlayınız. Okuduğunuz için teşekkür ederim.
- S. Sertel. (2016). Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Genel Nüfus Sayımına Göre Dersim Bölgesinde Demografik Yapı. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. | Arşiv Bağlantısı
- K. H. Karpat. (2010). Osmanlı Nüfusu (1830-1914). ISBN: 9789753331692. Yayınevi: Timaş Yayınları. sf: 464.
- S: Cengiz. (). 1870’Lerden Bugüne Dersim Nüfusu.
- Tebrikler!1

- Grrr... *@$#1

- Muhteşem!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 21.11.2026 02:01:24 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/23401
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
Yorumlar 0