Rönesans'ın Devlerinden Türk Algısı: Niccolò Machiavelli

8dk
Rönesans'ın Devlerinden Türk Algısı: Niccolò Machiavelli
  • Blog Yazısı

Machiavelli (1469–1527), Floransa'da doğdu ve kentin bitmek bilmeyen siyasi kaosunun içinde yetişti. Hayatı boyunca bu kaosun içinde yer alma ve gücün nasıl işlediğini anlama isteği taşıdı.⁠⁠[3]

Machiavelli köklü bir aileden gelmesine karşın maddi imkanları sıkıntıda olan bir babanın oğluydu. Hukukçu olan babası antik yazarların tutkulu bir okuruydu ve oğlunun fikir dünyasınının şekillenmesinde rol oynadı. Genç Niccollò çocukluğu ve gençliği boyunca Roma ve dünya tarihi üzerine kitaplarla kendini geliştirdi.

Machiavelli henüz 11 yaşındayken (1480) gerçekleşen Otranto Seferi, İtalya yarımadasında derin bir askeri şok yaratmıştı. Fatih Sultan Mehmet'in talimatıyla Gedik Ahmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Apulya bölgesindeki Otranto'ya çıkması ve şehri ele geçirmesi Türk tehdidinin İtalyan şehir devletlerine yayılmasındaki en somut başlangıçlardan biri oldu.

Tüm Reklamları Kapat

Machiavelli, 1498'de, 29 yaşında, Floransa Cumhuriyeti'nin ikinci yazman olarak göreve başladı. Sonraki yıllarda kentin yöneticisi (gonfaloniere) Piero Soderini ile yakın çalışarak dış ilişkilerde görev aldı. Fransa Kralı XII. Louis ve Orta İtalya’da güç kazanan Cesare Borgia nezdinde diplomatik görevleri yürüttü. Aynı yıllarda II. Bayezid yönetimindeki Osmanlı Devleti, Floransa ve Venedik gibi ticaret merkezlerinin dış politikasını önemli ölçüde etkiliyordu. 1506'da Floransa yönetimini, paralı askerler yerine kendi yurttaşlarından oluşan bir milis kurmaya ikna etti. 1512'de İspanyol ordusunun da yardımıyla Medici ailesi iktidarı yeniden ele geçirdi ve cumhuriyet rejimi yıkıldı.⁠[3]

1512 Prato Yağması'nda İspanyol askerlerinin vahşetinden kaçmak için pencereden atlayan genç kadını gösteren tarihi gravür.
1512 Prato Yağması'nda İspanyol askerlerinin vahşetinden kaçmak için pencereden atlayan genç kadını gösteren tarihi gravür.

Machiavelli, Kasım 1512'de görevinden alındı. Palazzo della Signoria’ya girmesi ve kamu görevi üstlenmesi yasaklandı. 1513'ün başlarında, Machiavelli'nin cumhuriyetçi arkadaşlarından Pietro Paolo Boscoli ile Agostino Capponi, Medici ailesine karşı bir suikast komplosu planladı. Boscoli'nin üzerinden çıkan bir listede Machiavelli'nin de adı geçiyordu. Machiavelli komployu planlayanlardan biri olmasa da bu liste yüzünden tutuklandı ve işkence gördü. Mart 1513'te Giovanni de' Medici, X. Leo adıyla Papa seçilince genel aftan yararlanarak hapisten çıktı. Ancak Medici ailesi ona güvenmiyordu.⁠[3]

Floransa'daki Signoria Meydanı ve solda yükselen Palazzo della Signoria (Giuseppe Zocchi tablosu, 18. yüzyıl)
Floransa'daki Signoria Meydanı ve solda yükselen Palazzo della Signoria (Giuseppe Zocchi tablosu, 18. yüzyıl)

Tüm Reklamları Kapat

Machiavelli, üzerindeki siyasi baskıdan uzaklaşmak ve Floransa'da yaşamanın yarattığı maddi yükten kaçınmak için inzivaya çekilmek zorunda kaldı. Floransa'nın birkaç kilometre güneyinde bulunan Sant'Andrea in Percussina (San Casciano) köyündeki baba yadigarı küçük çiftliğine çekildi. Zorunlu inziva  yıllarının en bilinen eseri Hükümdar (Il Principe) oldu. Machiavelli 10 Aralık 1513 tarihli, Francesco Vettori’ye yazdığı mektupta, De principatibus adını verdiği küçük bir eser üzerinde çalıştığını anlatır. Hükümdar'ı bitirdiğinde önce Giuliano de' Medici’ye ithaf etmeyi düşündü ancak onun ölümünden sonra Lorenzo di Piero de' Medici'ye ithaf etti; Machiavelli'nin amacı Medici yönetimine yeteneğini göstererek yeniden devlet hizmetine dönmekti. Eser Machiavelli'nin ölümünden sonra, 1532'de Roma'da basıldı. Sonraki yıllarda San Casciano'daki Floransa'daki aristokrat ve hümanist gençlerin toplandığı Orti Oricellari (Rucellai Bahçeleri) adlı entelektüel bir çevre ile yakın ilişkiler kurdu.

Machiavelli ve hümanistlerin toplandığı Orti Oricellari'nin günümüzde Floransa'da anısını yaşatan sokak tabelası
Machiavelli ve hümanistlerin toplandığı Orti Oricellari'nin günümüzde Floransa'da anısını yaşatan sokak tabelası

Machiavelli, Orti Oricellari'de çevresindeki gençlerle antik Roma  ve cumhuriyet üzerine tartıştı. Başlıca kuramsal eserlerinden biri olan Livius'un İlk On Kitabı Üstüne Konuşmalar (Discorsi, 1514–1521), bu bahçedeki tartışmalarla şekiilendi ve Machiavelli eserini dostları Cosimo Rucellai ile Zanobi Buondelmonti'ye ithaf etti. Discorsi'ye başladıktan sonra Hükümdar’ı yazmak için odağını değiştirmişti.⁠[4]

Machiavelli, 1519 dolaylarında Savaş Sanatı Üzerine (Dell’arte della guerra) adlı eseri üzerinde çalışmaya başladı.Eserde antik Roma ordusunun disiplinini, eğitimini ve taktiklerini model aldı. Devletlerin ancak kendi yurttaşlarından oluşan ordularla ayakta kalabileceğini savundu. Eser 1521'de yayımlandı ve Machiavelli’nin hayatında basılan tek büyük siyasi eseri oldu.⁠[5]

Türkler meselesi, Machiavelli’nin düşünce dünyasında kendi siyasal ve askeri kuramını örneklendirdiği bir karşılaştırma alanı olarak yer alır.

Bu ilgi en açık biçimde Hükümdar’ın ilk bölümlerinde görülür. Machiavelli bu bölümlerde hükümdarlık türlerini sınıflandırır ve bu devletlerin nasıl elde tutulacağını tartışır. Osmanlı Devleti’ni ele aldığı başlıca bölümler üçüncü ve dördüncü bölümlerdir. Üçüncü bölümde fethedilen toprakların nasıl elde tutulacağı, dördüncü bölümde ise iki farklı monarşi tipi ele alınır. Buradaki Osmanlı ilgisinin ana nedeni dönemde Avrupa'da büyük etki yaratmış Venedik Osmanlı savaşı olabilir. [5]

II. Bayezid döneminde İnebahtı, Modon, Koron ve Navarin gibi Venedik için de çok önemli bölgeler olan Mora ve Yunan kıyısındaki kale ve limanlar Türklerin kontrolüne geçti. Sapienza Deniz Savaşı (1499) ile Venedik donanması ağır kayıplar verdi ve aynı yıl Osmanlı hizmetindeki korsanlar sürekli olarak Adriyatik kıyılarına akınlar düzenledi. Hükümdar kitabının yazıldığı 1512  yılının başlarında 2. Bayezid tahttan indirilmiş yerine sertliği ve askeri kararlılığı ile bilinen 1. Selim geçmişti.  Selim, 1513'te kardeşleri Şehzade Ahmed ve Şehzade Korkud’u idam ettirerek taht mücadelesini büyük ölçüde sonuçlandırdı.

Machiavelli'ye göre fethedilen topraklardaki dil ve gelenekler, fatihin ülkesinin dilinden ve geleneklerinden farklı ise burada kalıcı olmak çok zordur. Machiavelli, ''En etkin yol fatihin oraya yerleşmesidir.'' der. Buna örnek olarak Yunanistan'daki Türk'ü anar. Bir başka yöntem koloni kurmaktır. Bu yöntemde yerli halkın yalnızca küçük bir kısmı, topraklarını ve evlerini kaybederek yerinden edilir ve zarar görür. Machiavelli bu bedeli göze alınabilir bulur. Çünkü ona göre: ''İnsanlar ya okşanmalı ya da yok edilmelidir; çünkü hafif yaraların öcünü alabilirler, ama ağır olanlarınkini alamazlar.''

Hükümdar'ın dördüncü bölümünde iki monarşi tipini karşılaştırır. Birincisi: hükümdarın lütfuyla ve onayıyla atanmış hizmetkarlar aracılığıyla yönetim ve ikincisi tamamen kalıtsal yoldan o unvanlara ulaşmış, derebeyleri ile yönetme biçimidir. öncelikle birincisini ele alır. Türk'ün monarşisi tek bir efendi tarafından yönetilir, geri kalan herkes onun kullarıdır. Efendi krallığını sancaklara ayırır ve oraya kendi dilediği gibi değiştirebileceği yöneticiler atar. Bundan şu sonucu çıkarır. Türk'ün devletini ele geçirmek zor, ancak bir kez fethedildikten sonra elde tutmanın çok kolay olduğunu görür. Fetheden güçler hiçbir zaman o devletteki beyler tarafından davet edilmezler, ayrıca fethedilmek istenen devletin hükümdarının çevresinde bulunanlar isyan çıkararak bu girişimi kolaylaştırmazlar. Ancak padişahı bir kere yenilirse ve ordularını kaybederse yerine geçecek kişinin zor bulunabileceğinin bilinmesi gerekir.

Burada genel olarak dönem Avrupası Osmanlıyı despot bir yönetim biçimi olarak görür. Osmanlı’ya dair despotizm imgesi, Machiavelli’den sonraki yüzyıllarda Avrupa’da biçimlendi. Venedik’in Osmanlı’ya ilgisi 16. yüzyılda yoğundu: Venedik’e 1503 ile 16. yüzyılın sonu arasında Roma’daki durumu anlatan 27, Fransa’daki durumu anlatan 23, Kutsal Roma İmparatorluğu ile İspanya’yı anlatan 18 rapora karşılık İstanbul’dan 39 rapor gelmişti. Venedik elçisi Pietro Foscarini, 1637'de Sultan IV. Murad’ın rejimini “en ölçüsüz, en müsrif ... mutlak ve despotik bir güç” olarak nitelendirdi. [1]“Despotizm” kavramı ise 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başı arasında Fransızca sözlüklerde yer almaya başladı ve bir hükümdarın mutlak gücünün toplumsal köleliğe yaslandığı siyasi sistemi tanımlar hale geldi.

Tüm Reklamları Kapat

Machiavelli daha sonra ikinci monarşi tipine geçer: hükümdarın çevresinde, kendi tebaası tarafından tanınan ve sevilen kalıtsal baronların bulunduğu devlet. Bu tipe örnek olarak Fransa'yı gösterir. Türk tipinin tersine, böyle bir devleti fethetmek kolaydır, ancak elde tutmak zordur. Fatih, baronlardan bazılarını yanına çekerek ülkeye girebilir, çünkü hükümdardan hoşnut olmayan ve değişim isteyenler her zaman bulunur. Fakat fetihten sonra hem kendisine yardım edenleri hem de yenilenleri memnun etmek zorunda kalır. Baronlar kendi halkları nezdindeki konumlarını korudukları için yeni ayaklanmalar için de bir odak oluştururlar.⁠[1]

Hükümdar kitabının kalanı 3. ve 4. bölümler dışında ağırlıklı olarak yönetme ile ilgili bilgileri ve Roma tarihini içerir. Fethedilen yerleri elde tutma gibi daha ele geçirme odaklı bilgilerini hükümdarda yazar ve yönetimde süreklilik ile ilgili bildiklerinden de Discorsi kitabında bahseder. Bu iki eser arasındaki felsefi köprüyü kuran anahtar kavram ise Machiavelli'nin virtù (siyasal beceri ve erdem) anlayışıdır.

Machiavelli için virtù,  yalnızca kaba bir fiziksel güç ya da klasik anlamda ahlaki bir erdem değil; talihin (fortuna) sunduğu fırsatları ve değişen şartları doğru anda yakalayarak ülke lehine çevirebilme yeteneğidir. Bugünkü yorumlarda bu fikir bazen Yunanca kairos (uygun an) kavramıyla ilişkilendirilir, ancak bu sözcüğü Machiavelli kullanmaz. Hükümdar'da tek bir aktörün virtù’süne dayanan bu esneklik ve basiret, Roma Cumhuriyeti örneğinde kurumların ve yurttaşların sürekliliğine dayanır.

Machiavelli Discorsi’de, ardıl hükümdarların virtù farkının devletin akıbetini belirlediğini, Osmanlı hanedanı üzerinden örnekler. Ona göre barışı savaşa tercih eden II. Bayezid, babası Fatih Sultan Mehmet'in askeri virtù'sünün ve çabalarının meyvelerinden yararlandı: Mehmet komşularını boyunduruk altına almış ve oğluna barışçıl yöntemlerle elde tutabileceği sağlam bir devlet bırakmıştı. Eğer Bayezid’in oğlu Selim, dedesine değil de babasına benzeseydi, yani virtù’den yoksun, durağan bir çizgi izleseydi, Osmanlı devleti çökerdi. Oysa Machiavelli’ye göre Selim, sergilediği askeri virtù ile dedesinin şanını bile geride bıraktı.

Bu örnekten hareketle Machiavelli genel bir siyasal ilke çıkarır: olağanüstü virtù sahibi bir hükümdarın ardından gelen zayıf bir hükümdar, bir süre iktidarda tutunabilir. Ancak zayıf bir hükümdarın ardından yine zayıf biri gelirse, devlet, Fransa’daki gibi köklü ve özerk kurumlarla ayakta tutulmuyorsa varlığını sürdüremez. Machiavelli'ye göre burada zayıflık, savaştan ve ordu disiplininden anlamamak ve koşulları yönlendirememek, yani askeri virtù'den yoksun olmaktır.

Daha teknik bir eseri olan Savaş Sanatı’nda (Dell'arte della guerra) Machiavelli, Osmanlı ordusuna ve Part süvarisine kısaca değinir. Bu değinmelerde Türkler ile Partlar arasında askeri bir benzerlik gördüğü söylenebilir. 15.-16. yüzyıl hümanist tarihçiliğinde Türklerin İskitlerin mirasçısı sayılması ve Partların da antik kaynaklarda İskit çevresiyle ilişkilendirilmesi, bu iki halk arasında askeri bir benzerlik kurmayı kolaylaştırmış olabilir.

Bugünkü tarih yazımı bu askeri benzerliği soy bağıyla değil, ortak bir “Avrasya bozkır savaş kültürüyle” açıklar. Partlar, antik kaynaklara göre, Hazar Denizi’nin doğusunda yaşayan Parni adlı göçebe bir bozkır kabilesinden çıkmıştır. Geniş bozkırlarda at üstünde hayat ve avcılık, atlı okçuluğun gelişmesinde etkili olmuştur. Partların simgesi hâline gelen “Part atışı” (Parthian shot), atlı okçunun geri dönerek takipçisine ok atması tekniğidir.

Tüm Reklamları Kapat
Part atışı (Parthian shot) tekniğinin diğer Orta Asya halklarında devam eden etkisi. British Museum 'daki kasede yer alan Ak Hun süvarisi, MS 460-479
Part atışı (Parthian shot) tekniğinin diğer Orta Asya halklarında devam eden etkisi. British Museum 'daki kasede yer alan Ak Hun süvarisi, MS 460-479

Bu teknik, Hun, Türk ve Moğol ordularında görülen sahte ricat ve hareketli savaş gelenekleriyle tipolojik bir benzerlik taşır, ancak onların doğrudan karşılığı değildir. MÖ 53'teki Carrhae (bugünkü Harran yakınları) Muharebesi’nde Part hafif atlı okçuları, zırhlı katafraktlar ve ok yüklü develerden oluşan ikmal hattı birlikte etkili olmuş, Crassus komutasındaki, ağırlıklı olarak piyadeden oluşan Roma ordusu ağır bir yenilgiye uğramıştır. 15.-16. yüzyıl Osmanlı ordusu ise ağırlıklı olarak yeniçeri piyadesi, topçu ve ateşli silahlara dayanıyordu; bozkır geleneğinin izleri daha çok akıncı birliklerinin hafif süvari taktiklerinde sürmüştür.

Savaş Sanatı’nda Machiavelli, savaş meydanında gürültü ve görüntüyle düşman süvarisinin atlarını ürkütmeye yönelik taktiklerden söz eder. Bu bağlamda I. Selim’in zaferlerini örnek gösterir.

"Günümüzde Türkler, İran'daki Şah'ı (Şah İsmail / Çaldıran) ve Suriye'deki Sultan'ı (Memlükler / Ridaniye-Mercidabık) arkebüzlerle mağlup etti. Bunların alışılmamış sesleriyle süvarileri öylesine şaşkına çevirdi ki Türkler onları kolayca yendiler." (II. kitap, 17. bölüm)

Osmanlı askeri müziğinin Avrupa’daki etkisi ise Machiavelli’den yaklaşık iki buçuk yüzyıl sonra görüldü. 18. yüzyılda Avrupa’da yaygınlaşan “Türk müziği” modası, mehter ve yeniçeri müziğinin davul, zil ve kös gibi çalgılarından esinlendi. Wolfgang Amadeus Mozart da bu modanın etkisiyle, Piyano Sonatı No. 11'in (K. 331) son bölümünü Alla turca üslubunda besteledi. Bu parça “Türk Marşı” adıyla anılır.

Machiavelli, Osmanlı’yı Hükümdar’da tek hükümdara bağlı yapısı ve fethedilmesi zor, ama elde tutulması kolay devlet olarak, Discorsi’de ardıl hükümdarların virtù’süne dayanan hanedan sürekliliği ve ateşli silahların etkisi üzerinden ele alır. Dönemin yaygın Türk imgesinden farklı olarak Osmanlı’yı siyasal ve askeri bir karşılaştırma örneği olarak çözümlemesi, onun yazılarında bu devletin siyaset kuramının konusu haline geldiğini gösterir.

Machiavelli, 1520'de Kardinal Giulio de’ Medici’nin (sonradan Papa VII. Clemens) siparişiyle Floransa Tarihi’ni (Istorie fiorentine) yazmaya başladı. Eseri 1525'te bitirdi ve Roma’ya giderek, 1523'ten beri papa olan VII. Clemens’e sundu. Papa’nın eseri olumlu karşıladığı aktarılır. Bunun ardından Machiavelli, Medici ailesinin gözünde itibarını kısmen geri kazandı ve 1526'da Floransa’nın savunması ve surların tahkimatıyla ilgili askeri ve diplomatik görevler üstlendi.⁠[6]

Mayıs 1527'de İmparator V. Karl’ın orduları Roma’yı işgal edip yağmaladı (Sacco di Roma). VII. Clemens Castel Sant’Angelo’da kuşatma altında kalırken Floransa’da Medici yönetimi yıkıldı ve cumhuriyet yeniden ilan edildi.

Cumhuriyetçi çizgisiyle bilinen Machiavelli, eski görevi olan ikinci yazmanlık için başvurdu. Ancak yeni yönetim, son yıllarda Medici ailesine hizmet ettiği, onların siparişi üzerine Floransa Tarihi’ni yazdığı ve bu iş için ücret aldığı gerekçesiyle başvurusunu reddetti.

Bunun ardından hastalığı ağırlaştı ve 21 Haziran 1527'de, 58 yaşında Floransa’da öldü. Santa Croce Kilisesi’ne gömüldü.⁠[3]

Kaynaklar ve İleri Okuma
  • abNiccolo Machiavelli. (2008). Hükümdar. ISBN: 978-9944883764. Yayınevi: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. sf: 01-136.
  • Franz Babinger. (1992). Mehmed The Conqueror And His Time. ISBN: 978-0691010786. Yayınevi: Princeton University Press. sf: 01-570.
  • abcdRoberto Ridolfi. (1964). The Life Of Niccolò Machiavelli. ISBN: 9780710061256. Yayınevi: Routledge & Kegan Paul (London). sf: 351.
  • ^Niccolo Machiavelli. (2021). Söylevler: Titus Livius'un İlk On Kitabı Üzerine. ISBN: 978-9754688009. Yayınevi: Say Yayınları. sf: 0-520.
  • abNiccolo Machiavelli. (2024). Savaş Sanatı: Dell'arte Della Guerra. ISBN: 978-6256774797. Yayınevi: Kronik Kitap. sf: 0-256.
  • ^Niccolo Machiavelli. (2022). Floransa Tarihi. ISBN: 978-6258123357. Yayınevi: Doğu Batı Yayınları. sf: 0-634.
Rastgele Yazıya Git
2
Alt Başlıklar
Bu Blog Yazısı Sana Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    0
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    0
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    0
  • Güldürdü
    Güldürdü
    0
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    0
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    0
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    0
  • Üzücü!
    Üzücü!
    0
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0

Yorumlar 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 09:56:18 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24173

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Hemen Paylaş
Bu blog yazısını sevdin mi?
Paylaşarak başkalarına da ilham ol.
Keşfetmeye Devam Et