Mutlak Doğru Yoktur, Mutlak Çıkar Vardır: Kant’a Evrimsel Bir Başkaldırı

Immanuel Kant’ın "Ödev Ahlakı"na göre ahlakın temeli çıkar değil, niyet ve ödevdir. Kant’a göre yapacağımız eylemin hiçbir çıkar gözetmemesi, eylemin sadece "doğru ve gerekli" olduğu için yapılması gerekir. Ancak burada devasa bir açık vardır: Aslında yapılan bütün eylemler, en nihayetinde bir çıkar için yapılır.

Bugün bir insan sizden bir şey yapmanızı istediğinde, sizin o isteği yerine getirmeniz aslında karşılıklı bir çıkar dengesidir. Siz hiçbir çıkarınızın olmadığını düşünebilirsiniz ama süreç biyolojik olarak böyle işlemez. Karşı taraf mutlu olduğunda, onun mutluluğunu görmek sizin beyninizde de bir memnuniyet yaratır. İşte bu "mutluluk", aslında sizin en temel psikolojik çıkarınızdır.

Kant’a göre bu, çıkarla değil doğrularla verilmiş bir karardır. Ancak durum pek de öyle gözükmüyor. Örneğin Kant yalan hakkında şunu söyler: "Yalan söylememek sadece doğru olduğu için yapılmalıdır; yakalanma korkusuyla değil." Fakat burada da bir açık karşımıza çıkıyor: Dürüstlük, bize toplumsal bir statü ve kişisel bir ego artışı sağlar. Doğruyu söylediğimizde yakalanma korkusunun olmaması bize bir "rahatlama" duygusu verir; bu da yine bir çıkardır.

Aslında her eylemimiz kendi çıkarımız içindir. İyilik dediğimiz şey nedir ki? Bizi mutlu eder, karşı tarafı mutlu eder; karşı taraf mutlu olursa bu durum toplumsal bir huzur yaratır ve döngü yine bizim çıkarımıza bağlanır.

Eğer Immanuel Kant bugün yaşıyor olsaydı, ona şu soruyu sorardım:

"Bir dağda mahsur kalmış iki insan olduğunu hayal edin. Biri hayatta en çok sevdiğiniz kişi, diğeri ise insanlığa en çok fayda sağlayacak olan, tarihin gördüğü en büyük bilim insanı. Yalnızca birini kurtarma şansınız var; hangisini seçerdiniz?"

Kant, felsefesine sadık kalarak muhtemelen birini diğerine tercih etmez, bir "zar atmayı" düşünürdü. Çünkü sevdiği kişiyi kurtarırsa duygularına yenik düşüp kendi felsefesini çiğnemiş olacaktı. Bilim insanını kurtarmaya kalksa, kendi koyduğu şu ilke ona engel olacaktı: "İnsanlığı, kendinde ve başkalarında hiçbir zaman bir araç olarak değil, her zaman bir amaç olarak görecek şekilde davran."

Ancak burada şunu fark ediyorum: Kant’ın seçim yapmayıp zar atması bile aslında kendi kişisel çıkarıdır! Kendi felsefesini ve ahlaki imajını korumak için sorumluluktan kaçmaktadır. "Hiçbir çıkar gütmüyorum" derken bile, kendi tutarlılığını koruma çıkarını gütmektedir.

Kant'ın "insanı araç olarak görmeme" ilkesi de gerçekçilikten uzaktır. Hasta olup doktora gittiğinizde, o an doktor sizin için "iyileştirme fonksiyonunu" yerine getiren bir araçtır. Eğer doktor işini yapamazsa, sizin "yaşama çıkarınız" tehlikeye girer. Aynı durum, bilgi aktaran bir araç olan öğretmen için de geçerlidir.

Konuya biyolojik bir pencereden baktığımızda ahlakın gökten zembille inmediğini, tam tersine "en karmaşık hayatta kalma stratejimiz" olduğunu görürüz. Saf bir doğru yoktur, sürdürülebilir bir ortak çıkar vardır. Toplumda "iyi" kabul edilen şeyler, bize fayda sağladığı için iyidir.

Örneğin, neden adam öldürmüyoruz? Çünkü sonuçları çıkarlarımıza ters: Ceza almak, kan davasına girmek veya vicdan azabı çekmek... Hiçbir ceza almayacak olsak bile öldürmezdik; çünkü aynı duruma biz düştüğümüzde başkalarının bizi öldürmemesi için bu "yaşatma" kuralını koruruz. Bu bir "empati çıkarı"dır.

Kozmolojik açıdan baktığımızda da sonuç değişmez. Carl Sagan’ın dediği gibi: "Bizler, yıldızların içindeki atomlardan yapıldık. Biz, evrenin kendisini tanımasının bir yoluyuz." Eğer evrenin kendisini tanıması bir amaçsa, bu bile evrenin bir çıkarıdır. Kaostan düzene, hidrojen bulutlarından düşünen beyinlere geçiş, maddenin daha kararlı ve karmaşık hale gelme çıkarıdır. Bu, tıpkı Redoks tepkimelerinde atomların en kararlı (düşük enerjili, yüksek çıkarlı) hale geçmeye çalışması gibidir.

Sonuç olarak; hangi açıdan bakarsak bakalım, her yol çıkara çıkıyor. Sorgulamak en büyük güçtür. Bacon’ın dediği gibi: "Bilgi güçtür." Ben 16 yaşında bir genç olarak Kant’ın felsefesine darbeler vurmaya çalışıyorum; bu da bilginin gücüdür. Umarım bu fikirlerin size bir nebze katkısı olmuştur. Tabii bu cümleyi kurmam bile aslında bir çıkar...

^{Kaynaklar: [2], [3], [1]}

^Referanslar:

^{Kant, I. (1785). Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi. [Erişim: https://www.gutenberg.org/ebooks/5682]}

^{Trivers, R. L. (1971). "The Evolution of Reciprocal Altruism". The Quarterly Review of Biology, 46(1), 35-57. [Erişim: https://doi.org/10.1086/282706]}

^{Dawkins, R. (1976). The Selfish Gene (Gen Bencildir). Oxford University Press.}

^{Sagan, C. (1994). Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space. [Erişim: https://www.jpl.nasa.gov/images/pia23645-pale-blue-dot-revisited]}