Kalp Kendini Yeniler mi? Atom Bombasından Gelen Cevap

Uzun yıllar boyunca tıp dünyasında şu kabul vardı: “Kalp hücreleri doğduktan sonra bir daha bölünmez.”Yani kalp hasar görürse, o bölge kalıcı olarak kaybedilir deniyordu. Fakat 2009 yılında yapılan bir çalışma bu düşünceyi tamamen yıkmasa da önemli bir düzeltme yaptı: Kalp çok az da olsa kendini yenileyebiliyor. Peki bunu nasıl anladılar? İşin ilginç tarafı: Cevap nükleer bomba testlerinden geldi.

Atom Bombası Kalbi Nasıl Anlattı? 1950–1963 yılları arasında yapılan atmosferik nükleer testler, havadaki karbon-14 (C-14) miktarını aniden artırdı. Buna bilimde “bomb pulse” denir. Karbon-14 normalde de vardır; kozmik ışınlar üretir.Ama bomba testleriyle atmosferdeki seviyesi neredeyse iki katına çıktı. Şimdi kritik nokta: İnsan DNA’sı yapılırken karbon kullanır. Hücre ne zaman oluşursa, o dönemin atmosferindeki karbon oranı DNA’ya “kilitlenir”. Yani hücrenin DNA’sı, oluştuğu yılın kimyasal imzasını taşır.

Gemini

Peki bilim insanları ne yaptı?

2009’da İsveçli araştırmacı Jonas Frisén ve ekibi, insan kalp dokusundan kardiyomiyosit DNA’sını izole etti ve içindeki C-14 miktarını ölçtü. Sonra şu soruyu sordular: Eğer kalp hücreleri hiç yenilenmiyorsa, DNA’daki karbon oranı kişinin doğduğu yıla ait olmalı. Ama sonuç şaşırtıcıydı.

Örnekle anlatalım:

Diyelim bir kişi 1960 doğumlu. Eğer kalp hücreleri hiç yenilenmeseydi, DNA’daki C-14 seviyesi 1960 atmosferine uymalıydı.Ama ölçüm 1980–2000 dönemine ait karbon oranı gösteriyorsa?

Bu demektir ki: O hücre daha sonra oluşmuş. Yani kalp yaşam boyunca az da olsa yeni hücre üretmiş. Hesaplamalar şunu gösterdi: 25 yaş civarında yılda yaklaşık %1 yenilenme Yaş ilerledikçe %0.4 civarına düşüyor. Kalp tamamen sabit değil. Ama yenilenme oranı çok düşük.

Gemini

Fizyolojik Olarak Bu Yenilenme Nasıl Oluyor?

Kalpte iki olası mekanizma var: Mevcut hücrelerin nadir bölünmesi Bazı kardiyomiyositler çok düşük oranda hücre döngüsüne geri girebiliyor. Sınırlı progenitör katkı Az sayıda kök hücre benzeri hücre katkısı olabilir. Ama bu süreç: İskelet kasındaki gibi güçlü bir “miyogenez” değildir. Uydu hücre sistemi yoktur. Elektriksel senkronizasyon korunmak zorundadır. Kalp için en önemli şey ritimdir. Eğer hücre bölünmesi çok aktif olsaydı aritmi riski artardı. Bu yüzden evrim, yüksek yenilenme yerine güvenli stabiliteyi seçmiş görünüyor.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39569515/

Peki Büyük Hasarlarda Ne Oluyor?

Burada kritik nokta: Bu %1’lik yenilenme günlük mikro kayıpları telafi eder. Ama: 10 dakikalık tam oksijensizlik Büyük bir kalp krizi olduğunda hücre ölümü gerçekleşirse, ölü kas hücresi geri gelmez. Onun yerine: Fibroz (skar dokusu) oluşur. O bölge kasılamaz. Yani kalp küçük bakımı yapabilir ama büyük onarımı yapamaz.

Gelecek: Laboratuvarda Kalp Hücresi Üretmek

Bilim insanları burada devreye giriyor. İndüklenmiş pluripotent kök hücre (iPSC) teknolojisi ile:

Deri hücresinden Yeniden programlanmış kök hücre Oradan kardiyomiyosit üretilebiliyor. Ama sorun şu: Elektriksel entegrasyon Senkron kasılma Aritmi riski Yani hücre üretmek mümkün, ama kalbe güvenli entegre etmek hâlâ araştırma konusu.

Gemini

Sonuç :

Kalp tamamen yenilenmez demek yanlış. Tamamen yenilenir demek de yanlış. Doğru ifade şu: Kalp yılda yaklaşık %0.5–1 oranında kendini yenileyebilir. Bu, günlük hücresel kaybı dengelemek içindir. Büyük hasarı onarmaya yetmez.