İnsan Doğası Kavrayışı Neden Hâlâ Günümüzde Kullanılmaya Devam Ediyor? Biyoloji, Felsefe ve Anlam Arayışının Kesişimi

İnsan, tabiatı gereği var olduğu süre boyunca sürekli kendi çevresini, evreni ve doğayı anlamlandırma isteği duymuştur. Kimilerine göre insan, doğduğu andan itibaren genetik olarak yüklenmiş hazır yeterliliklerle dünyaya gelirken; kimilerine göre insanın potansiyeli ve yetileri tamamen çevresel etkenlerle ve kendi özgür seçimleriyle şekillenir. Peki, asırlardır tartışılan ve kökenleri antik felsefeye kadar uzanan "İnsan Doğası" (veya fıtrat) kavramı, günümüzün gelişmiş genetiği, evrimsel biyolojisi, nörobilimi ve yapay zekası çağında neden hâlâ lügatlarımızda başköşede yer alıyor? Bilim bu kadar ilerlemişken, genlerimizin kodlarını çözmüş ve davranışlarımızın nöral temellerini haritalandırmışken, neden en karmaşık durumlarda dahi çözümü hâlâ bu soyut kavramda arıyoruz? Bu sorunun cevabını ararken hem biyolojinin laboratuvarlarında hem de felsefenin derin sularında kapsamlı bir gezintiye çıkalım.

 1. Biyolojik Perspektiften "Yaratılış" ve Ontolojik Gerçeklik

Gelin insanı öncelikle saf biyolojik bir varlık, tüm metafiziksel ve romantik kavramlardan soyutlanmış haliyle ele alalım. İnsan da diğer canlıların birçoğunda olduğu gibi çeşitli duyulara, homeostatik mekanizmalara, organlara ve hayatta kalma içgüdülerine sahip bir organizmadır. Fakat insanı diğer canlılardan, örneğin en yakın akrabalarımız olan şempanzelerden ayıran en büyük belirteç; karmaşık karar verme yetisi, soyut düşünebilen özgün bir iradeye sahip olabilmesi ve verdiği kararların gelecekteki sonuçlarını öngörebilme kapasitesidir (prospektif bellek). Dolayısıyla, kesin ve net bir dille "yaradılışı gereği şunu yapar" ifadesini sırf bu biyolojik etmenlere bağlı kalarak kullanabilir miyiz? Henüz hızlı karar vermeyelim ve evrimsel sürece yakından bakalım. Çünkü insan dediğimiz canlı, ortalama 9 aylık bir gebelik sürecinde embriyonik gelişimini tamamlarken duyularla, hislerle ve çeşitli organlarla yoktan var olmuşçasına bir anda ortaya çıkmıyor. Bu genetik potansiyellerin fenotipte açığa çıkabilmesi, milyarlarca hücrenin kusursuz bir uyumla bölünmesi ve çevresel uyaranlarla şekillenmesi için hassas bir gelişim süreci gerekiyor. O halde biyolojik olarak insanın fiziksel boyutu için "yaratılışı gereği kesin olarak böyledir" gibi indirgemeci ifadeler kullanmak, modern epigenetik ve evrimsel biyoloji ışığında pek doğru olmuyor. Genlerimiz birer kader değil, potansiyeller havuzudur; çevremiz ise bu havuzdan neyin su yüzüne çıkacağını belirleyen süzgeçtir.

 2. Sosyal Çevre, Bilişsel Önyargılar ve Subjektif Paradigmalar

Meseleyi biraz daha ileri taşıyıp ruhani, psikolojik ve toplumsal boyuta indirgeyecek olursak ki konunun en yoğunlaştığı ve düğümlendiği kısım da burada başlar; her insandan, her beyinden farklı bir bakış açısının doğması kaçınılmazdır. Plasentadan ibaret olan o savunmasız insan yavrusu, gözlerini dünyaya ilk açtığı andan itibaren değişmeye ve her gün bir önceki günden bir adım daha fazla gelişmeye başlar. Düşünün ki, gözlerini açar açmaz duyduğu ilk sesin "Ah ne kadar çirkin bir bebek?!" olduğunu duyan insan yavrusu; kendisinde "doğası gereği" var olan o meşhur düşünme yetisini kullanarak sizce ne hissedecektir? İlk duyumsamada kulağa son derece kırıcı ve yerici gelen bu cümle aslında yalnızca bir aile içi kinayeden ibaretken, neden bazı insanlar bu cümlenin ardındaki sevgi ve şefkati göremez veya görmek istemez? Yahut neden bazıları bunu bilinçli olarak yanlış yorumlamayı tercih eder? Dolayısıyla sırf bu anlık ve öznel durumlardan ötürü insanları külliyen "iyi niyetli bir doğaya sahip" ya da "kötü niyetli bir doğaya sahip" diye keskin çizgilerle ayırabilir miyiz? İşte tam da bu noktada, insan zihninin o konforlu sığınağı zihnimizde yankılanır: "İnsanın doğasında var." Belki de toplumda karmaşık analizler yapmak yerine direkt olarak bir yargı koyduğumuz an, insanın yaptığı tek bir fevri seçimin onun tüm benliğiyle iyi ya da kötü olarak sınıflara ayrılmasına sebep olur. Bilim ne denli gelişirse gelişsin, kişinin "bilinen alan güvenli alandır" konforundan çıkmaya cüret edememesi; yani kendi düşünce kalıpları üzerine düşünmeyi reddetmesi, bu soyut kavramın günümüzde hâlâ süregelir bir şekilde kullanılmasının temel psikolojik sebebidir. Zihnimiz karmaşadan nefret eder; kestirme yolları (heuristics) sever. "İnsan doğası" tam da bu zihinsel kestirme yolların en güçlüsüdür.

3. Siyaset, Güç Mücadelesi ve Kurumsal Davranışlar

İnsana biraz da siyasi, ekonomik ve sosyolojik perspektiften bakacak olursak; toplumsal ihtiyaçlardan doğan krizler nezdinde alınan siyasi kararların sonuçlarına bakarak bireyi veya toplumu "doğası gereği o kararı aldı" şeklinde yargılamak ne kadar adildir? Örneğin, siyasal iktidarın başındaki aktörün izlediği stratejinin, kitlelerin vazgeçilmez temel ihtiyaçlarını baz alarak tam da o ihtiyaçların eksikliğini bilinçli olarak yaratması (veya halihazırda var olan eksikliği derinleştirmesi) bireyin ya da toplumun doğasının bir sonucu mudur? Kimine göre bu durum, iktidarda kalma hırsıyla topluma sürekli stres ve korku pompalayan totaliter bir devlet anlayışının tezahürüdür; kimine göre ise devletin bekası söz konusu olduğunda dokunulmaz ve tamamen pragmatik yaklaşılması elzem olan rasyonel bir makyavelizmdir. Burada yine insan aklı devreye girer. Kendi içinde ürettiği siyasi ve ideolojik paradigmalardan bir türlü kurtulamayan insan, toplumsal olaylara tek ve evrensel bir cevap veremez. Siyasetin ve tarihin akışı, aslında insan doğasının ne denli esnek ve manipüle edilebilir olduğunun canlı bir kanıtıdır.

4. Sonuç Yerine: Değişmeyen ve Evrensel Olan Temel Etmen "İnanç ve Anlam Arayışı"

Tüm bu katmanları sıyırıp en dişe dokunur öze ulaştığımızda karşımıza çıkan nihai gerçeklik şudur: İnsanın yaşamak, varlığını sürdürmek ve akıl sağlığını korumak için inanca ve anlam arayışına olan mutlak ihtiyacı. Susuzluktan çölün ortasında ölmek üzere olan bir kişiyi hayatta tutacak, son nefesinde bile adım atmaya ikna edecek tek şey, yarının olabileceğine dair duyduğu inançtır. İnsan, umut eden ve geleceği simüle edebilen bir varlık olarak, iradesinin temelinde kendi özgün inanç sistemlerini taşır. Geleneksel felsefede ve tasavvufta "fıtrat" olarak adlandırılan insan doğası kavramı, aslında her bireyin kendine has psikolojik mirasıyla şekillenir. Belki de bu uçsuz bucaksız evrende gezegene tutunmuş geçici birer parazitiz, belki de bu evren bilinçli ve düşünen varlıklar olarak bizler uğruna var oldu... Ancak bilinen kesin bir gerçek var ki, düşünen her canlı kendine ait bir öz ile, evrimsel bir tarihsel arka planla var olmuştur. Varedilirken veya evrimleşirken içinde taşıdığı iradeyle; arzularıyla, ihtiraslarıyla, korkularıyla ve egosuyla birlikte ilk kararlarını almıştır. Teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, insan genetiği CRISPR ile ne kadar düzenlenirse düzenlensin, yapay zeka sınırları zorlasın ve siyasal sistemler nezdinde insanlık kaostan kozmoze yönelmeye çalışsın; değişmeyen, değişmeyecek olan ve günümüzde bu kavrayışı hâlâ güçlü kılmaya devam eden temel etmen Anlam Arayışı ve İnanç'tır. İnsanı insan yapan, sadece karbon bazlı moleküllerimiz değil; o moleküllerin arkasında yatan sonsuz soru sorma ve inanma tutkusudur.