EMDR Nasıl Çalışıyor? Göz Hareketleri Üzerine Bilimsel Tartışma

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing, göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme), rahatsız edici bir anı zihinde tutulurken aynı anda dikkat gerektiren bir görevin yapılmasına dayanan, sekiz aşamalı ve elkitabına bağlı bir psikoterapi yöntemi. En bilinen biçiminde bu görev, terapistin parmağını ya da bir ışığı gözle sağa sola takip etmek. Hedef, anının hatırlandığında ürettiği duygusal ve bedensel rahatsızlığın azalması.

Yöntemin çıkış noktası ABD'li psikolog Francine Shapiro'nun 1987'de kendi üzerinde yaptığı bir gözlem: rahatsız edici düşünceler sırasında gözlerini hızla hareket ettirdiğinde düşüncelerin yükünün hafiflediğini fark etti. İlk kontrollü çalışması 1989'da Journal of Traumatic Stress'te yayımlandı. O günden bu yana EMDR hem en çok araştırılan hem en çok tartışılan psikoterapi yöntemlerinden biri oldu. Tartışmanın odağı zamanla değişti: yöntemin işe yaradığına dair kanıt birikti, göz hareketlerinin buna ne kattığı sorusu ise açık kaldı.

Kanıt ne diyor?

Travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB) EMDR'nin etkinliği çok sayıda randomize kontrollü çalışmayla incelendi. Cochrane'in 2013 tarihli derlemesi, yetişkinlerde kronik TSSB için travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ile EMDR'nin belirtileri azaltmada bekleme listesi ve olağan bakımdan daha etkili olduğunu bildiriyor; iki yöntem arasında anlamlı bir fark bulunmuyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2013 kılavuzu ve İngiltere'nin NICE kılavuzu (NG116, 2018) EMDR'yi TSSB'de önerilen tedaviler arasında sayıyor.

Bu noktada kanıt görece oturmuş sayılıyor. Kılavuzların önerdiği şey yöntemin bütünü: sekiz aşamalı protokol, hazırlık, hedef anının saptanması, işleme ve kapanış. Göz hareketleri bu bütünün bir parçası.

Tartışma neden sürüyor?

Soru şu: göz hareketleri çıkarılsa yöntem aynı ölçüde çalışır mı? Cevabı önemli, çünkü EMDR'nin ayrı bir yöntem mi yoksa maruz bırakma terapisinin farklı paketlenmiş bir hâli mi olduğunu bu soru belirliyor.

Davidson ve Parker'ın 2001'de Journal of Consulting and Clinical Psychology'de yayımladığı meta-analiz, göz hareketlerinin tedavi sonucuna anlamlı bir katkı yapmadığını buldu. Bu bulgu uzun süre "EMDR'de çalışan kısım maruz bırakmadır" görüşünün dayanağı oldu.

2013'te Lee ve Cuijpers aynı soruyu daha geniş bir veri setiyle yeniden ele aldı. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry'de yayımlanan meta-analiz iki ayrı çalışma türüne baktı: göz hareketli ve göz hareketsiz EMDR'yi karşılaştıran klinik çalışmalar, ve rahatsız edici bir anıyı düşünürken göz hareketi yapmanın etkisini ölçen laboratuvar çalışmaları. İki grupta da göz hareketlerinin eklenmesi orta büyüklükte bir ek etki üretti. Yani 2001'deki bulgu, daha fazla veriyle tersine döndü.

Bugünkü durum şöyle özetlenebilir: göz hareketlerinin bir katkısı olduğuna dair kanıt birikiyor; bu katkının büyüklüğü ve hangi mekanizmayla ortaya çıktığı ise hâlâ araştırılıyor.

En güçlü açıklama: çalışma belleği

Göz hareketlerinin nasıl işe yaradığına dair birkaç açıklama öne sürüldü. Bunlardan en fazla deneysel destek toplayanı çalışma belleği açıklaması. Van den Hout ve Engelhard'ın 2012'de Journal of Experimental Psychopathology'de yayımladığı derleme bu açıklamayı şöyle kuruyor:

Çalışma belleği, o anda zihinde tutulan bilgiyi işleyen sınırlı kapasiteli bir sistem. Bir anıyı canlı biçimde hatırlamak bu kapasitenin bir kısmını kullanıyor. Aynı anda gözle bir hedefi takip etmek de kapasite istiyor. İki görev aynı sınırlı kaynak için yarıştığında anı daha az canlı ve daha az duygusal biçimde deneyimleniyor. Bellek araştırmalarında yaygın kabul gören bir görüş burada devreye giriyor: bir anı her hatırlandığında yeniden kaydediliyor, ve hatırlandığı andaki hâliyle kaydediliyor. Daha soluk ve daha az yüklü biçimde hatırlanan anı, sonraki hatırlamalarda da o hâliyle geri geliyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Bu açıklamanın test edilebilir bir sonucu var: çalışma belleğini benzer biçimde meşgul eden başka görevler de (geriye doğru sayma, karmaşık bir şekli çizme gibi) aynı etkiyi üretmeli. Laboratuvar çalışmaları büyük ölçüde bunu doğruluyor. Göz hareketlerinin özel bir yanı varsa bile, etkinin ana kaynağı hareketin kendisinden çok dikkatin bölünmesi gibi görünüyor.

Alternatif açıklamalar da var. Göz hareketlerinin REM uykusundaki süreçlere benzer bir bellek işlemesini tetiklediği, ya da bir yönelme tepkisi başlatıp bedeni gevşettiği öne sürüldü. Bu açıklamaların deneysel desteği çalışma belleği açıklamasından daha zayıf.

Klinikte bu ne anlama geliyor?

İlk çıkarım şu: göz hareketleri, protokolün içinde anlam kazanan bir bileşen. Hangi anının hedef alınacağı, kişinin buna hazır olup olmadığı, işleme sırasında ortaya çıkan malzemenin nasıl ele alınacağı ve seansın nasıl kapatılacağı, sonucu göz hareketleri kadar belirliyor. Protokolün elkitabına bağlı olmasının sebebi de bu.

İkinci çıkarım hangi anıların hedef alınabileceğiyle ilgili. Mol ve arkadaşlarının 2005'te British Journal of Psychiatry'de yayımladığı toplum örneklemli çalışma, ilişki sorunları ya da iş ve okul kaynaklı zorluklar gibi travmatik sayılmayan yaşam olaylarının da travma sonrası stres belirtileri üretebildiğini gösteriyor. Klinik uygulamada EMDR'nin çalıştığı malzeme çoğu zaman tek bir büyük olay olmuyor; kişide kendisi hakkında yerleşmiş bir inancı besleyen, yıllara yayılmış bir anı dizisi oluyor.

Üçüncü çıkarım yöntemin sınırıyla ilgili. EMDR anıyı silmiyor. Hedeflenen şey anının kaybolması değil; hatırlandığında ürettiği rahatsızlığın azalması ve anının artık bir tehlike sinyali gibi çalışmaması.

Özet

• EMDR'nin TSSB'deki etkinliği randomize kontrollü çalışmalar ve uluslararası kılavuzlarla destekleniyor.
• Göz hareketlerinin katkısı 2001'de sorgulandı; 2013'teki daha geniş meta-analiz orta büyüklükte bir ek etki buldu.
• En güçlü mekanizma açıklaması çalışma belleğinin sınırlı kapasitesine dayanıyor: anı, dikkat bölünmüşken hatırlandığında daha soluk biçimde yeniden kaydediliyor.
• Mekanizmanın ayrıntıları ve etkinin büyüklüğü hâlâ açık araştırma soruları.

Bir yöntemin işe yaraması ile neden işe yaradığının bilinmesi ayrı iki soru; EMDR'de birincisinin cevabı ikincisinden önce geldi.

Yazar hakkında

Klinik Psikolog Berk Alaca, Işık Üniversitesi Psikoloji lisansı (2015–2020) ve İstanbul Aydın Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisansı (2021–2022) mezunu. İstanbul Çekmeköy Taşdelen'de yetişkinlerle EMDR ve bilişsel davranışçı terapi yaklaşımlarıyla çalışıyor. EMDR'nin klinik çerçevesi ve sürecin bir danışanla nasıl yürüdüğü EMDR terapisi nedir yazısında ve EMDR terapisi sayfasında ayrıntılı anlatılıyor. Web sitesi: berkalaca.com.