Ekosistemleri Tehdit Eden Jelimsi Tabaka Musilaj

Musilaj, denizlerde, göllerde ve yavaş akan su sistemlerinde fitoplankton ve makroalglerin metabolik faaliyetleri sonucu salgılanan polisakkarit ağırlıklı organik maddelerin birikmesiyle oluşan jelimsi (salyamsı) bir tabakadır. Doğal koşullarda küçük ölçekte ortaya çıkan bu fenomen, insan kaynaklı etmenlerin artışıyla birlikte özellikle son yıllarda daha yaygın ve yoğun bir çevresel sorun olarak gözlemlenmektedir. Musilaj oluşumunda başlıca tetikleyici faktörler arasında deniz ve tatlı su sistemlerine boşaltılan arıtılmamış atık sular, tarımsal gübrelerden kaynaklanan yüksek besin yükü (özellikle azot ve fosfor), sanayi kirliliği ve iklim değişikliğine bağlı olarak su sıcaklıklarının artması yer almaktadır. Bu koşullar fitoplanktonların kontrolsüz çoğalmasına neden olmakta ve ortaya çıkan organik salgılar birleşerek suyun yüzeyinde ve farklı katmanlarında yoğun musilaj tabakaları oluşturmaktadır.

Musilaj tabakası, su kolonu içerisindeki ışık penetrasyonunu engelleyerek fotosentez yapan deniz çayırları ve diğer bentik bitkisel organizmaların büyümesini kısıtlar. Sonuç olarak sudaki çözünmüş oksijen seviyesi azalır ve balıklar, kabuklular, süngerler ve diğer bentik ve pelajik canlılar için yaşam koşulları olumsuz etkilenir. Bu nedenle bazı ekoloji araştırmacıları musilajı, deniz ekosistemlerinin homeostatik dengesini bozan bir “biyolojik stres faktörü” olarak tanımlamaktadır. Musilaj yalnızca deniz ekosistemleri ile sınırlı kalmaz; kıyıya vurması durumunda sahil bitkilerini örter, kum habitatlarında yaşayan makrofaunayı olumsuz etkiler, kıyı kuşlarının beslenme davranışlarını değiştirir ve organik bozunma sonucu oluşan uçucu bileşikler nedeniyle hava kalitesini düşürür. Bu etkiler, musilajın suda, kıyıda ve dolaylı olarak havada da çevresel riskler oluşturduğunu göstermektedir.

Gözlemlenen musilaj vakaları, Türkiye özelinde Marmara Denizi, Ege Denizi ve Karadeniz kıyılarında yoğunlaşmakta, kapalı ve yarı kapalı alanlarda (örneğin körfez ve lagünlerde) tabaka kalınlığı ve yayılım alanı artmaktadır. 2007 ve 2021 yıllarında Marmara Denizi’nde gözlenen musilaj olayları, deniz ekosistemlerinde ciddi oksijen stresi ve balık ölümleri ile ilişkilendirilmiştir. Uluslararası ölçekte ise Akdeniz’in İtalya, Yunanistan ve İspanya kıyılarında benzer yoğunlukta musilaj tabakaları rapor edilmiştir. Tatlı su sistemlerinde de özellikle besin yükü yüksek göllerde ve yavaş akan nehirlerde benzer jelimsi tabakalar gözlenmiştir; ancak denizlerdeki yoğunluk ve ekosistem etkisi daha belirgindir.

Devletler ve uluslararası kuruluşlar, musilajın etkilerini azaltmak ve önlemek için çok boyutlu stratejiler geliştirmiştir. Türkiye’de Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Marmara Denizi Musilaj Eylem Planı çerçevesinde yüzeyden mekanik toplama, bariyer sistemleri, ileri biyolojik arıtma ve besin yükü yönetimi uygulamaktadır. Benzer şekilde İtalya, Yunanistan ve İspanya gibi Akdeniz ülkeleri, kıyı temizliği, besin yükü azaltma programları ve kirlilik kontrolü yoluyla musilajın yoğunluğunu sınırlamaya çalışmaktadır. Ancak mevcut literatür, mekanik temizleme yöntemlerinin kısa vadeli çözüm sağladığını, kalıcı etkinin yalnızca kaynağın kontrol altına alınması, atık su arıtımı, tarımsal gübre kullanımının optimize edilmesi ve ekosistemlerin bütüncül yönetimi ile mümkün olduğunu göstermektedir.

Musilaj, ekolojik bir uyarı mekanizması olarak değerlendirilebilir; denizler ve tatlı su sistemleri belirli bir noktaya kadar kendini temizleyebilir, ancak insan kaynaklı kirlilik kritik eşiği aştığında ekosistemler bu tür biyolojik tepkilerle karşılık verir. Dolayısıyla çözüm yalnızca oluşan musilaj tabakasını temizlemek değil, sürdürülebilir çevre politikaları geliştirmek, deniz ve kıyı ekosistemlerini korumak ve insan-doğa dengesini yeniden kurmak ile mümkündür. Sonuç olarak musilaj, sadece ekolojik bir sorun olmayıp, ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarıyla da kapsamlı bir çevre krizini temsil etmektedir.

Kaynakça:

TÜBİTAK (2021). Marmara Denizi Musilajı Bilimsel Değerlendirme Raporu. Ankara: TÜBİTAK Deniz Bilimleri Enstitüsü.

NOAA (2020). Marine Mucilage and Harmful Algal Blooms Research Reports. ABD: NOAA Ocean Service Publications.

UNEP (2019). Marine Pollution and Eutrophication in Coastal Seas. Nairobi: United Nations Environment Programme Reports.

WWF (2021). Mediterranean Marine Ecosystems and Pollution Impacts Report. Gland, İsviçre: WWF International.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2021). Marmara Denizi Musilaj Eylem Planı ve Çevresel Değerlendirme Raporu. Ankara.

Ege Üniversitesi Deniz Bilimleri Fakültesi (2022). Ege ve Marmara Denizlerinde Musilaj Oluşumu Üzerine Akademik Çalışmalar. İzmir.