“DƏDƏ QORQUD” DASTANINDA QAZAX YURDUNUN İZLƏRİ

Dədə Qorqud dastanları xalqımızın ən qiymətli mədəni sərvətlərindən biridir. Bu oğuznamələr uzun əsrlərdir Azərbaycan türklərinin milli kimliyinin, əxlaqi və mənəvi dəyərlərinin daşıyıcısı rolunu oynayıb. Ancaq Sovet dönəmində dastanlarımızın tədqiqi və təbliği sahəsində ciddi problemlər, hətta qadağalar olub. Dədə Qorqud irsi "pantürkizm" damğası ilə gözdən salınmağa çalışılıb. Əslində isə Dədə Qorqudu öyrəndikcə bir daha görürük ki, onun bizim üçün, xüsusən Qazax bölgəmiz üçün varlığı nə qədər əhəmiyyətlidir. Qədim Oğuz yurdundan bəhs edən bu dastanda Qıpçaq türklərinin yerləşdiyi ərazilərdən birində yəni indiki Qazax rayonumuz və onun ətrafı bu dastanın coğrafiyasında xüsusi yer tutur, bir çox hadisələr məhz burada cərəyan edir.

Başlamazdan əvvəl qeyd edim ki, oxuduğunuz bu araşdırma məlumatında "Qazax" sözü iki mənada işlənir: biri Azərbaycanın qərbindəki Qazax rayonu, digəri isə müstəqil Qazaxıstan dövləti mənasındadır. Oxuculardan xahiş edirəm bu iki anlayışı qarışdırmasınlar. Söhbət Dədə Qorqudun doğma məkanlarından biri olan Qazax mahalından gedir. Gəlin bu möhtəşəm dastanımızı bir də diqqətlə nəzərdən keçirək, onların vətənimizin, xüsusilə Qazax bölgəsinin tarixində və mədəniyyətində rolunu öyrənək. Qoy Dədə Qorqudun müdriklik işığı yolumuzu aydınlatsın!

Dədə Qorqud dastanları XI əsrdə Qafqaz, Anadolu, İran, Orta Asiya və Qara dəniz ətrafı geniş ərazilərdə yaşayan Oğuz tayfalarının böyük bir mədəni abidəsidir. Bu əsər günümüzə qədər Azərbaycan xalqının mənəvi-əxlaqi dəyərlərini, adət-ənənələrini yaşadıb, həm ədəbiyyatımıza, həm tarix elmimizə qiymətli töhfələr verib. Dədə Qorqud Azərbaycanın bir çox bölgələri, o cümlədən Göyçə, Dərələyəz, Borçalı mahalları ilə sıx bağlıdır. Ancaq onun vətəni, əsas hadisələrin cərəyan etdiyi və daha çox adıçəkilən məkan Qazax ərazisidir. Bu gün Qazax bizim Azərbaycanımızın ən gözəl bölgələrindən biridir. O, öz saz-söz sənəti, at çapma yarışları, xalça toxuculuğu kimi xüsusiyyətləri ilə bu gün də Dədə Qorqudun izlərini yaşadır. Qazax və Dədə Qorqudun bu qədər vəhdət təşkil etməsi təəccüblü deyil. Çünki Qazax bölgəsi əslində qədim Qıpçaq türklərinin yurdu olub. Onlar ləhcələrindəki j, g, nq səsləri, at sürməyi, çobanlığı, kilim toxumağı ilə Oğuzlardan fərqlənirdilər. Qədim qəbir daşları, damğalar da bunu sübut edir. Deməli Dədə Qorqud həm qıpçaq türklərinə, həm də Oğuzlara doğma olan bir xəzinədir. Bu səbəbdən o, Azərbaycanla yanaşı Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistan üçün də əzizdir. Dədə Qorqudun bizə öyrətdiyi dəyərləri, ideal insan və cəmiyyət anlayışlarını günümüzə daşımaq vacibdir. Onun vətənpərvərlik, dostluq, mərdlik, alicənablıq kimi ideyaları bu gün də aktualdır. Azərbaycan dövləti də Dədə Qorquda böyük önəm verməkdədir. Dədə Qorqudun bizə miras qoyduğu sərvətin sirlərini açmağa çalışacağıq. İnanıram ki, bu qiymətli xəzinəni nə qədər öyrənsək, özümüzü və kökümüzü bir o qədər yaxşı tanıyacağıq.

Dədə Qorqud dastanlarını diqqətlə oxuyarkən orada təsvir olunan hadisələrin coğrafiyasında bir bölgə xüsusilə seçilir - bu, Azərbaycanın qərbindəki qədim Qazax mahalıdır. Dastanda Qazax, Borçalı, Qarayazı, Ağstafa kimi indiki rayonlarımızın adı tez-tez çəkilir. "Arazı keçib Kürü aşan" ifadəsi məhz Qazax bölgəsinə işarədir. “Ağlağan” dağından danışılması da təsadüfi deyil. Evi yağmalanan Salur Qazan əslində bir Qazax xanıdır. "Qazılıq dağı" toponimi də qazax sözü ilə bağlıdır. "Evin talanıb, altun taxta çəkildi" sözləri Qazax rayonundakı “Altuntaxt” yaylağını yada salır. Yəni bir çox önəmli hadisələr birbaşa bu ərazidə baş verir. Əsərdəki hadisələr, tədqiqatçılara görə, təxminən 1041-1078-ci illər arasında Qafqaz, Anadolu və Orta Asiyanı əhatə edən geniş coğrafiyada cərəyan edir. Ancaq Azərbaycan torpaqlarında Qazax bölgəsi əsas mərkəzi mövqedədir. Gürcüstanın Qazax sərhədində, dastanda "Qurd basan qalası" kimi xatırlanan “Quşçu qalası” da bu döyüşlərdə önəmli rol oynayır. Qazan xan əsir düşərkən dustaq edildiyi yer də elə bu qaladır. Beləcə, Dədə Qorqud boylarını oxuduqca Qazaxın hər daşında, qayasında əfsanəvi qəhrəmanlarımızın izinə rast gəlirik. Buradakı yer-yurd adlarının çoxu dastanlarımızla səsləşir.

Qədim dövrlərdən Qazax bölgəsi qıpçaq türklərinin məskəni, onların dövlətçilik mərkəzi olmuşdur. Qıpçaqlar Oğuzlarla qohum, ancaq onlardan fərqlənən böyük bir türk elidir. Onların izləri Qazax folklorunda, adət-ənənələrində, xalq sənətində bu gün də aydın görünür. Qıpçaqların şivəsində j, g, nq kimi səslər aktivdir ki, bunlar Qazax dialektində indi də qorunub. Süd və ət məhsullarının geniş istifadəsi, xalça-kilim toxuculuğu qıpçaqlara xas xüsusiyyətlərdəndir. Ən əsası, Qazaxda at çapmaq, yarışmaq, at belində ərdəmlik göstərmək kimi döyüş və yarış ənənələri var ki, bunlar da əslində qıpçaqlardan qalma adətlərdir. Ulu Tanrıya sitayiş də bu bölgənin ən qədim görüşlərindəndir. Maraqlıdır ki, Qazax qadınları da kişilər kimi at minir, çobanlıq edir, qəhrəmanlıq göstərirdilər. Bu da məhz qıpçaq mədəniyyətinin özəlliyidir.

Qazax ərazisindəki qədim qəbir daşları, üzərindəki damğalar və təsvirlər də qıpçaq dünyasını əks etdirir. Qazax nənələrinin saç hörümləri, baş bağlama üsulları da qədim qıpçaq geyim mədəniyyətindən xəbər verir. Hətta Qazax rayonunun gerbindəki at simvolu, qıpçaq köklərimizi xatırladır. Bütün bunlar bölgəmizdə qıpçaq irsinin nə qədər güclü və dərin olduğunu göstərir. Dədə Qorqud bizim milli sərvətimizdir. Eyni zamanda bu möhtəşəm epos digər türk xalqları – Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistan üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. Maraqlıdır ki, həmin ölkələrin heç biri əslində oğuz türkləri deyillər. Bu fakt bir daha təsdiq edir ki, Dədə Qorqud dastanları oğuzlarla yanaşı, qıpçaqların, karlukların, digər qohum türk tayfa birliklərinin də ümumi xəzinəsidir. Bu abidə əslində bütün Türk dünyasını birləşdirən dəyərləri əks etdirir. Ona görə də bu gün Dədə Qorqudu anlamaq, sevmək, öyrənmək türk xalqları arasında mədəni və mənəvi körpüləri gücləndirmək deməkdir. Böyük Türk dünyasının ortaq mirası olan bu dastanları hərtərəfli araşdırmaq hamımız üçün bir vəzifədir. Xüsusən, Dədə Qorqudun Qazax və ətraf bölgələrlə sıx təmas və bağlılığını üzə çıxarmaq çox əhəmiyyətlidir. Çünki bu bölgənin qədim türk tayfalarının - qıpçaqların, oğuzların vətəni olması məlum tarixi həqiqətdir.

Dahi şəxsiyyət Heydər Əliyev hakimiyyətdə olduğu dövrdə milli-mənəvi dəyərlərimizə, ədəbi-tarixi irsimizə böyük diqqət və qayğı göstərmişdir. Onun 1999-cu ildə "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının 1300 illik yubileyi haqqında imzaladığı sərəncam bu qayğının bariz nümunəsidir. Həmin sərəncama əsasən, 1999-cu ildə Qazax şəhərinin şərq girişində "Dədə Qorqud" meydanı salınmışdır. 2004-cü ildə bu kompleks daha da genişləndirilərək yenidən quruldu. İndi meydan 5000 kv.m ərazini əhatə edir. Meydanda ulu Dədə Qorqudun 9 metr hündürlükdə əzəmətli heykəli ucalır. Ətrafda dastanın 12 boyunu təcəssüm etdirən müxtəlif kompozisiyalar, heykəllər və barelyeflər var. Bütün bunlar vəhdətdə çox yaraşıqlı və möhtəşəm bir memorial kompleks təşkil edir. Burada Heydər Əliyevin "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının 1300 illik yubileyinin bu gün üçün də, gələcək nəsillər üçün də, dünya üçün də böyük əhəmiyyəti vardır" kəlamı yazılmış xüsusi lövhə də diqqəti çəkir. Qazax əhalisinin və şəhərə gələn qonaqların sevə-sevə ziyarət etdiyi bu kompleks sadəcə bir abidə deyil, xalqımızın öz soy-kökünə, milli-mənəvi dəyərlərinə sonsuz ehtiramının rəmzidir. Dədə Qorqud ruhu bu gün də burada yaşayır.

Təəssüf ki, Sovet hakimiyyəti illərində Dədə Qorqud dastanlarına münasibət heç də birmənalı olmamışdır. Xüsusən, 1950-ci illərdə bu epoya qarşı ciddi hücumlar, təzyiqlər olub. Dövrün hakim ideologiyasının təsiri altında "pantürkizm" damğası ilə Dədə Qorqudu gözdən salmağa, onun Azərbaycan xalqı ilə əlaqəsini inkar etməyə çalışırdılar. O zaman Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi olan Mir Cəfər Bağırov Dədə Qorqudu hədəfə almışdı. Bağırovun fikrincə, bu dastanların Azərbaycan ədəbiyyatına və tarixinə heç bir aidiyyəti yox idi. Onun göstərişi ilə Dədə Qorqud "pantürkist" əsər elan edildi. 1950-ci ilin mayında Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının qurultayında bu məsələ ciddi müzakirə obyektinə çevrildi. Yazıçılar İttifaqının sədri Mirzə İbrahimov və bir sıra tanınmış ədiblərimiz - Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Mehdi Hüseyn və başqaları çıxışlarında Dədə Qorqudu bəzi məqalələrində təriflədiklərinə görə üzr istəyirlər. İttifaqın qurultayında elan edildi ki, guya Dədə Qorqudun "burjua millətçiliyi mahiyyəti tam ifşa olunmayıb", bu epos Azərbaycan xalqının həyatını, tarixini, dilini əks etdirmir. İddia edilirdi ki, dastanda yad, köçəri həyat tərzi və bizə yad adətlər təsvir olunur, qəhrəmanlar "soyğunçu və basqınçı" Oğuz xanları və bəyləridir.

Dədə Qorqudun təbliğinə görə Həmid Araslı, Əbdüləzəl Dəmirçizadə kimi görkəmli alimlər, yazıçılar təqsirləndirildi. Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov kimi sənətkarlar özləri çıxış edərək Dədə Qorqudu tərifləməkdə "səhvə yol verdiklərini" etiraf etməli oldular. Lakin, Həmid Araslı nə üzr istəyir nə də yazdıqlarını səhv hesab edir. Düzdür, Bağırov həmin müşavirədə yox idi, amma səslənən fikirlər ona məxsus idi. Bağırov, bu barədə fikirlərini təxminən 10 gün sonra özü də Azərbaycan kommunistlərinin XVIII qurultayında dedi ki, "Bu kitabda müsəlman olmayan xalqlara, xüsusən qardaş gürcü və erməni xalqlarına qarşı düşmənçilik ideyaları təbliğ edilir. O, başdan-başa millətçilik zəhəri ilə doludur". Beləcə, 1950-ci illər Dədə Qorquda qarşı amansız hücumlar dövrü kimi yadda qaldı. Hökumət təbliğat maşını bu möhtəşəm abidəni xalqın yaddaşından silməyə çalışırdı. Lakin Azərbaycan ziyalılarının səyləri nəticəsində Dədə Qorqud tamamilə unutdurulmadı.

Dədə Qorqud bizim qürur mənbəyimiz, ən böyük mənəvi dayaqlarımızdandır. Bu oğuznamələr xalqımızın dünənini, bu gününü və sabahını özündə əks etdirən sönməz bir işıqdır. Araşdırmalar göstərir ki, Dədə Qorqud ilə bağlı bir çox hadisələr Azərbaycanın qədim Qazax bölgəsində cərəyan edib. Bu bölgənin özü və qonşu Borçalı, Qarayazı, İndiki Qazax və Ağstafa mahalları əsrlərlə qıpçaq türklərinin və oğuzların məskəni olub. Qıpçaq mədəniyyəti, məişəti və ənənələri bu gün də Qazax folklorunda, adət-ənənələrində, sənət nümunələrində aydın şəkildə yaşamaqdadır. Eyni zamanda, Dədə Qorqud bizə qohum türk xalqları – Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistanla ortaq mədəni irs və dəyərləri təqdim edir. Əslində bu dastan bütöv Türk dünyasını birləşdirən, onun dünəni və bu gününü bir araya gətirən möhtəşəm körpüdür. Dədə Qorqudun dilimizə, mədəniyyətimizə, milli kimliyimizə verdiyi töhfələr əvəzsizdir. Ona qarşı Sovet dönəmində edilən haqsızlıqları unutmamaq, ondan dərs almaq vacibdir. Bu gün və gələcəkdə Dədəmiz Qorquda sahib çıxmaq, onu daha dərindən öyrənmək, gənc nəsillərə sevdirmək hər birimizin müqəddəs borcudur. İnanıram ki, xalqımızın milli şüuru, vətənpərvərlik ruhu güclü olduqca Dədə Qorqud da hər zaman yanımızda olacaq. O, Qazax elindən, bütün Azərbaycan türklərindən heç vaxt ayrı düşməyəcək. Çünki bizim mayamız, özümüz Qorquddan, Qorqud isə bizdəndir!

Araşdırmacı və müəllif: Ruslan İbrahimli

Mənbələr:

Ədəbiyyat siyahısı

1. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanları. Bakı, Yazıçı, 1988

2. Araslı H. Azərbaycan ədəbiyyatı: tarixi və problemləri. Bakı: Gənclik,1998

3. Həkimov M. Qazax dialektinin lüğəti. Bakı: Nurlan, 2008

4. Qafarlı R. Mif və nağıl. Bakı, ADPU, 1999

5. Tanrıverdi Ə. "Kitabi-Dədə Qorqud"da şəxs adları. Bakı, Elm və təhsil, 2012

6. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. (2012). III cild. Bakı: "Elm" nəşriyyatı.

7. Bayat, F. (2015). "Kitabi-Dədə Qorqud"da arxaik toponimlərin etnomədəni şərhi. "Dədə Qorqud" jurnalı, (2), 3-15.

8. Cəmşidov, Ş. (1999). "Kitabi-Dədə Qorqud"da adlar. Bakı: "Elm" nəşriyyatı.

9. Əlişanoğlu, T. (2013). Bağırov və "Dədə Qorqud". "525-ci qəzet", 22 iyun.

10. Həkimov, M. (2009). Azərbaycan toponimikasının əsasları. Bakı: "Elm" nəşriyyatı.

11. Xəlilov, P. (1999). "Kitabi-Dədə Qorqud" - intibah abidəsi. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.

Agora Bilim Pazarı

''Karanlığı Bilimle Fethet'' Kupa

Aydınlanma ruhunu masanıza taşıyın. Cehalete karşı en güçlü silahınız olan aklınızı ve bilimi temsil eden güçlü bir duruş. ☕ Zihin Açıcı: Karanlığı bilimle, uykuyu Evrim Ağacı Kahvesi ile fethedin.

Devamını Göster

₺350,00

Satın Al Tüm Ürünler

12. "Kitabi-Dədə Qorqud" ensiklopediyası. (2000). I-II cild. Bakı: Yeni nəşrlər evi

13. Mahmudov, Y. (2012). Azərbaycan tarixində qıpçaq türklərinin yeri. Tarix və onun problemləri, (1), 24-29.

14. Rzasoy, S. (2020). Oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazı. Bakı: AMEA Folklor İnstitutu.

15. Tofiq Hacıyev (tərtib). (1999). "Dədə Qorqud" sözlüyü. Bakı: Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı.

İstinadlar:

1. "Arazı keçib Kürü aşmaq", "Ağlağan dağı", "Qazılıq dağı" toponimləri ilə bağlı: Füzuli Bayat (2015).

2. Qazax rayonunun qədim qıpçaq yurdu olması ilə bağlı: Yaqub Mahmudov (2012).

3. "Kitabi-Dədə Qorqud"un digər türk xalqları üçün əhəmiyyəti ilə bağlı: TÜRKSOY-un materialları.

4. Qazaxdakı Dədə Qorqud kompleksi ilə bağlı: Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi.

5. 1950-ci illərdə Dədə Qorquda münasibət ilə bağlı: Tehran Əlişanoğlu (2013).

Saytlar:

1. Dədə Qorqud İnstitutu - http://dede.az/

2. Azerbaycan Milli Folklor Evi - http://www.folklor.az/

3. Türk Dünyası Araşdırmaları Vakfı - https://www.tdav.org/

4. Uyğur, Qaqauz, Qırğız versiyalarından parçalar - http://www.korkutata.com

5. Dədə Qorqud Ensiklopediyası - http://www.qorqud.az/index.html