Çağrı Mert Bakırcı ve Celal Şengör’ün Carl Sagan Tartışması Üzerinden Utilitarizm ve Deontoloji

Yaklaşık iki yıl önce Teke Tek Bilim programında yayımlanan^[1], Çağrı Mert Bakırcı ve Celal Şengör’ün yer aldığı “Carl Sagan sahtekâr mıydı?” başlıklı tartışmaya denk geldim. Programın başlığını doğru bulmasam da, bu yazıda incelemek istediğim mesele tartışmanın bilimsel yönü değil, felsefî arka planı.

Program boyunca dikkatimi çeken temel unsur, Çağrı Mert Bakırcı’nın konuya belirgin biçimde faydacı bir perspektiften yaklaşmasıydı. Tartışmayı “Bu yapılan doğru mu?” sorusundan çok, “Bu topluma ne kazandırıyor?” sorusu üzerinden kuruyordu. Celal Şengör ise tam karşıt bir noktada durmasa da farklı bir sorgulamayı öne çıkarıyordu: Bir şeyin fayda sağlaması, onu gerçekten doğru kılar mı, yoksa bu fayda gerçeğe verilen zararı görünmez mi yapar?

Bakırcı’nın yaklaşımı, felsefede utilitarizm yani faydacılık olarak adlandırılan etik kuramla örtüşmektedir ve temel aldığı fikir şudur: En doğru eylem, en çok kişiye en çok fayda sağlayan eylemdir. Bu nedenle utilitarist bakış açısında, büyük toplumsal kazanımlar söz konusuysa küçük yanlışlar tolere edilebilir.

Celal Şengör ise meseleye farklı bir perspektiften yaklaşmaktadır; Bakırcı “Ne kazandırıyor?” sorusunu öne çıkarırken, Şengör “Bu yapılan doğru mu?” sorusunu sormaktadır. Bu yaklaşım, felsefede deontolojik etik ya da başka bir ifadeyle etikçilik ile örtüşür. Carl Sagan milyonlara bilimi yaymış olsa bile, eğer bilimsel gerçekleri bilinçli biçimde çarpıtmışsa, bu durum sonuçtan bağımsız olarak yanlıştır ve bir etik ihlâlidir. Burada mesele ulaşılan fayda değil, o faydaya ulaşırken kullanılan araçların doğruluğudur.

Peki, bu tartışmada iki etik kuramın karşı karşıya gelmesi meselenin özüne zarar mı veriyor, yoksa onu asıl değerli kılan şey tam da bu ikilik mi? Tartışmanın bu kadar yankı uyandırmasının nedeni, basit bir “Sahtekâr mıydı, değil miydi?” sorusunun ötesinde, insanların kendilerine dönüp şu soruları sormasıdır: Yanlış olsa bile fayda sağlayan bir şey doğru kabul edilebilir mi, yoksa fayda sağlıyor olması onu gerçekten doğru yapar mı? Burada mesele Carl Sagan değil; Sagan yalnızca bu iki etik kuramın yıllardır yanıt aradığı problemin en somut örneğidir. Eğer konu yalnızca bir bilim iletişimcisinin hakikati çarpıtması ya da bilimi milyonlara yayması olsaydı, bugün hâlâ Sagan’ın kariyerinin etik yönünü tartışıyor olmazdık. Tartışmayı canlı tutan şey, onun şahsından çok, doğru ile fayda arasındaki ikiliktir.

Bu program hakkında yapılan birkaç yorumu okumak bile, her iki fikirden insanların olduğunu görmek için yeterlidir. Utilitarizm etiği tam anlamıyla reddetmez fakat deontoloji gibi merkeze almaz. Bu durum şunu düşündürüyor: Belki de etik, tam olarak bu ikilemin sorgulamasıdır, bu karşıtlığın tartısıdır. Gerçeğe bağlı kalmak bilimi bilim yapar, fakat fayda sağlaması onu insanların hayatlarına dokunduran ögedir. Bu tartışma bir bilim tartışmasından çok, koskoca insanlık tarihini ve bugünü yansıtan bir aynadır.