Bitkiler de bizim gibi kendi aralarında konuşurlar mı?

Bitkiler dünyayı nasıl algılar, hiç düşündünüz mü? Bir parkta yürürken etrafınızdaki ağaçlar, üzerinden geçtiğiniz otlar sizin orada olduğunuzu bilir mi, sizi hisseder mi? Sizce bitkilerin bilinci ve belleği var mıdır? Hadi birlikte dünyaya bitkilerin gözüyle bakmayı deneyelim.

Charles Darwin ve oğlu Francis Darwin de bitkiler üzerinde araştırmalar yapmış, bitkilerin dünyasını anlamaya çalışmışlardı. Birlikte yayınladıkları “The Power of Movement of Plants” isimli kitapta bitki kök uçlarının beyin gibi davrandığını, bitki köklerinin hayvanların beyninde olduğu gibi duyu organlarından izlenim aldığını ve hareketlerini buna göre yönlendirdiğinden bahsederler. Bu önerme Kök-Beyin Hipotezi olarak literatüre geçmiştir ^[1]. Peki bitkiler gerçekten kökleriyle çevreyi algılayabilir, çevreleriyle konuşabilirler mi?

Bitkiler, uçucu organik bileşikleri, elektrik sinyallerini ve başka organizmalarla kurdukları mikorhizal ağları kullanarak çevrelerini algılayabilirler ve iletişim kurabilirler. Bir tehlike hissettiklerinde diğer bitkileri uyarırlar. Başka organizmalar tarafından yayılan uyarıları dinlerler. Avatar filmini izlediyseniz, konuşan bitkiler fikrine aşina olabilirsiniz. Filmde de burada bahsettiğimiz gibi ağaçlar birbirlerine elektrokimyasal bir iletişim ağıyla bağlıdır. Son zamanlarda yapılan çalışmalar, bitkilerin, mikorhizal ağları kullanarak, otobur ve patojen istilasına uğradıklarında yanıt olarak ürettikleri sinyalleri, kendileri saldırıya uğramadan önce komşu bitkilere taşıyabildiğini göstermiştir ^[2]. 1983 yılında yayınlanan başka bir araştırmada ise söğüt ağaçlarının, kavak ağaçlarının ve şeker akçaağaçlarının böcek saldırılarına karşı birbirlerini uyarabileceği gösterilmiştir. Aç böceklerin istila ettiği ağaçların yakınındaki hasar görmemiş bitkilerin, saldırıyı savuşturmak için böcek kovucu kimyasallar salgılamaya başladıkları gözlemlenmiştir ^[3].

Peki biz de bitkiler gibi kokularla iletişim kurar mıyız?

Aslında biz de bitkilerinkine benzer yöntemlerle iletişim kurarız. Burnumuzdaki koku reseptörleri duyguların kontrol merkezi olan limbik sisteme ve evrimsel olarak beynimizin en eski kısmına bağlıdır. Bitkiler gibi biz de feromonlar aracılığıyla iletişim kurarız ama çoğunlukla bunun farkında değilizdir. Örneğin birbirine yakın yerlerde yaşayan kadınların aynı dönemlerde regl olmasının terleriyle yaydıkları kokudan kaynaklandığı tespit edilmiştir. Science dergisinde yakın zamanlarda yayınlanan bir araştırmada, kadınların olumsuz duygulara bağlı gözyaşlarını koklayan erkeklerin testesteron seviyelerinin düştüğü ve cinsel uyarılma oranlarının azaldığı gözlemlenmiştir ^[4].

Bitkilerle başka ne gibi ortak yönlerimiz var? Bitkilerin diğer şaşırtıcı özellikleri ise hafızaları. Bitkiler onlara yapılanları unutmazlar, tıpkı bizim gibi.

Dokunduğunda yapraklarını kapatan küstüm otunu bilirsiniz. Küçükken birçoğumuzu bu davranışıyla büyülemiştir. Bu bitkiyle ilgili daha ilginç olan özellik ise hafızasıdır. Western Australia Universitesinde Monica Gagliano’nun liderliğindeki bir çalışma ekibi bu bitkilerle bir deney yaptı. Deney boyunca bitkileri belirli bir yükseklikten düşürdüler, bir süre sonra bazı bitkilerde kapanma hareketinin durduğu gözlemlendi. Aynı deneyin 60 kere tekrarlanması sonucu tüm bitkiler kapanmayı durdurdu. Ancak kuvvetli bir sallama gibi farklı bir hareket uyguladıklarında bitkiler tekrar kapandı. 28 gün boyunca tekrarlanan deneyde bitkiler aynı şekilde yere düşürüldügünde bir daha kapanmadılar. Bu deney sonucunda Gagliano, bitkilerin bu düşmenin bir tehlike yaratmadığını öğrendikleri ve bunu bir ay boyunca hatırladıkları sonucuna vardı ^[5] . Beyinde glutamat reseptörleri, nöral iletişim, anı oluşturma ve öğrenme için çok önemlidir. New York Üniversitesinde yapılan bir çalışmada bitkilerde glutamat benzeri reseptörlerin bulunduğunu ve arabidopsis bitkilerinin glutamat benzeri reseptörlerin faaliyetini değiştiren nöroaktif ilaçlara karşı hassas olduklarını keşfettiler ^[6].

Bitkiler konuşabilseler bize neler anlatırlardı acaba? Nesillerin yok oluşuna, savaşlara, mevsimlerin, medeniyetlerin geçişine şahit olan yüzlerce yıllık zeytin ağaçları neler anlatırdı bize? Onlarla ilgili daha bilmediğimiz çok fazla şey var. Bizi izleyen, dinleyen bitkilerin evreni sırlarla dolu. Gelecekte bahçemizde duran saksıların, odamızdaki sarmaşığın, yüzyıllık çınarların içlerinde ne sırlar taşıdıklarını bilim yoluyla öğreneceğiz.