Bilim Evrensel midir, Yoksa Zamana mı Bağlıdır?

Yazının fikrini siyaset okuyan bir arkadaşıma borçluyum. Yakın zamanda bana yönetim anlayışını kavrayabilmem için Thomas Hobbes’un Leviathan adlı eserini önerdi.^[1] Açıkçası kitaba siyasete olan özel ilgimden dolayı değil, üniversitemde Öğrenci Bilim Topluluğu’nun Bilimsel İşler departman başkanı olduğum için başladım.

Yönetim nedir? Ne değildir? Bir yapıyı idare etmeden önce onun felsefesini bilmek gerekmez mi?

Leviathan dört bölümden oluşur. İlk bölümde Hobbes insanı, doğayı, algıyı ve tahayyülü ele alır. Ancak özellikle bir başlık dikkatimi çekti: " Of Reason and Science.”

Bu bölümü okurken karşıma çıkan cümle şuydu:

“Science is the knowledge of consequences, and dependence of one fact upon another…”

Thomas Hobbes - "Leviathan"

Okuduğum anda duraksadım. Hatta not aldığım kağıda kırmızı kalemle sadece şu kelimeyi yazdım: “What?!” İçimden geçen ilk tepki şuydu: “Bilim bu kadar dar bir şekilde tanımlanamaz.”

Thomas Hobbes - "Leviathan"

Hobbes’a göre bilim, bir olgunun başka bir olguya hangi nedenlerle bağlı olduğunu bilme yetisidir. Yani bilim, sonuçlar arasındaki nedensel bağı kavramaktır.

Ancak eleştirel düşündüğüm sırada önemli bir şeyi gözden kaçırdığımı fark ettim: zamanı. Hobbes 16. ve 17. yüzyıllarda yaşamıştır. Ben ise Karl Popper gibi modern bilim felsefecilerini okumuş birinin perspektifiyle düşünüyordum. Bu yüzden Hobbes’un tanımı bana eksik ve dar geldi. Oysa onun yaşadığı dönemde bilim anlayışı büyük ölçüde mekanistik ve nedensellik temelli bir çerçevede şekilleniyordu.

Peki o halde soru şudur: Bilimi nasıl tanımlamalıyız?

Tarihsel açıdan bakıldığında bilim, insan aklının doğayı anlamlandırma çabasının sistematik bir biçimidir. Zaman içinde yöntemleri, sınırları ve tanımları değişmiştir. Bilim bugün yalnızca neden-sonuç ilişkisini bilmek değil; aynı zamanda gözlem, deney, yanlışlanabilirlik ve eleştirel sorgulama süreçlerini de içerir.

Belki de bilim evrenseldir; ancak bilime yüklediğimiz anlam zamana bağlıdır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Hobbes ile aramızda yaklaşık dört yüz yıl var. Bu dört yüz yıl boyunca sayısız teori yanlışlandı, yeni paradigmalar ortaya çıktı ve modern bilim inşa edildi. Kim bilir, belki de on yüzyıl sonra bugün doğru kabul ettiğimiz verilerin büyük bir kısmı yeniden sorgulanacaktır.