Astronomide Uzaklık Ölçümleri: Paralaks Yöntemi

Astronomide en temel ölçüm yöntemlerinden biri paralaks yöntemidir. Oldukça basit ve güçlü bir prensibe dayandığından da oldukça kullanışlı bir yöntemdir. Lakin yalnızca çok kısa mesafelerde işimize yarar. Buna rağmen, uzaklığını paralaks sayesinde ölçebildiğimiz bazı astrofiziksel süreçler, daha uzak yerleri de ölçmemize olanak tanır (bkz. uzaklık merdiveni). Bu yüzden paralaks yöntemi, astronominin temel taşlarından biridir.

Paralaks Hesabı

Aslında prensip, görselde anlatıldığı kadar basittir. Paralaks ya da ıraksınım açısı, Dünya ile Güneş arasındaki mesafeyi gören açıyı ifade eder. Hedefinizdeki cisim, Dünya ve Güneş üçlüsüyle bir üçgen oluşturur ve küçük açı yaklaşımıyla cisme olan uzaklık belirlenebilir. Daha basit bir ifadeyle Dünya, Güneş etrafında dolanmasını sürdürürken, arkaplandaki cisimlere göre daha yakın olan cisim, arkaplana göre görüntüde hareket eder. Bu durum ölçülebilir olduğundan, Dünya ile Güneş arasındaki mesafe de bilindiğinden, cismin uzaklığı belirlenebilir.

Burada paralaks, yay saniyesi cinsinden ölçülür. Bu durumda uzaklık (d), parsek biriminden d=1/p olarak basit bir şekilde belirlenir. Ya da AB (astronomik birim) cinsinden ifade etmek için dönüşüm yaparak, d=206265/p olarak da hesaplanabilir. Yani 0.2" (yay saniyesi) ıraksınım açısına sahip bir cisim, bizden 1/0.2=5 parsek uzaklıkta yer alır.
Bu yöntemin dezavantajı, yalnızca çok yakın yıldızlarda işe yaramasıdır. Bu yöntemi kendi galaksimiz Samanyolu dışına uygulamayı bırakın, onun %3'lük bir kısmına, yani 1 kiloparseğe kadar ancak uygulayabilmektedir. Bu durumu da GAIA uydusuna borçluyuz. Fakat, uzaklık merdiveni konusunda da belirttiğimiz gibi, bu yöntem sayesinde yaptığımız ölçümler, diğer ölçümlerimize hayati bir değer katmaktadır.

---

Hazırlayan:Ögetay Kayalı
Referanslar
1. Serdar Evren, Ege Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, Astronomiye Giriş Ders Notları
2. Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, <http://astronomy.science.ankara.edu.tr/old/astro/turkce_ast/ders/genel_ders/win_ders14.html>