1 Şubak 1962 Ankara Ulus Faciası

ŞUBAT’I SEVMEYEN BİR BAŞKA VISCOUNT VE HACI BAYRAM UÇAK KAZASININ ANATOMİSİ

Tesadüfün bu kadarı olmaz dedirtecek cinsten olan ve seneler evvelinde başkent Ankara’nın göbeğinde meydana gelmiş korkunç bir şubat ayı havacılık kazasını daha tüm ayrıntı, belge ve hikayeleriyle birlikte burada paylaşıyorum… Yetmiş yaşın üzerindeki Ankara efradının bilinç altına yerleşmiş hafızalarından bir türlü silemediği, yakınlarına çocuklarına ve torunlarına nefeslerini tutarak defalarca anlattığı, dinleyenlerin de tüylerini hakikaten diken diken edip, insanın kanını donduran bu korkunç facia.^[1]

Bundan tam 43 yıl önce, takvimlerin 1 Şubat 1963’ü gösterdiği bir cuma günü öğleden sonrasında, Orta Doğu Havayolu şirketi MEA / Middle East Airlines’a ait 265 sefer sayılı ve OD-ADE tescil işaretli VISCOUNT-754D tipindeki yolcu uçağı,4 mürettebatı ve 11 yolcusuyla birlikte Beyrut-Lefkoşe-Ankara seferini tamamlamak üzere olduğu saat 16.04 sularında, güney istikametinden 8000 Feet (2438m.) irtifa (Non Directional Beacon/Radyo Frekansı) NDB üzerinde Ankara semalarına girmiş, akabinde de Esenboğa kule ile telsiz teması sağlayarak, kule görevlisi İhsan Tavşangil’e, "Normal uçuyoruz, Ankara üzerine temas ettik ve 6500 Feet'e alçalıyoruz…” mesajıyla saat 16.10’da durumunu rapor etmişti. Uçuş ekibi, NDB’ye yöneldiğini ve durumunu bildirmek için kule ile tekrar temas kuracaktı ancak bu mümkün olmadı. Son temasın hemen ardından saat 16.25’te Esenboğa RWY03’e (Sıfır-Üç Pisti) NDB yardımıyla güneyden planlanan (IANK 213 Right Heading) iniş için 6500 Feet irtifaya alçalma başlatan ve (Initial Approach/İlk Yaklaşma) INA safhasına giren VISCOUNT, tesadüfen o bölgede eğitim uçuşu yapan Türk Hava Kuvvetleri Etimesgut 12'nci Hava Ulaştırma Üs Komutanlığı'na ait "Çubuk 28" isimli DOUGLAS C-47 tayyaresiyle Ulus’a çok yakın bir mesafedeki Altındağ sırtlarıyla Hisar tepesi arasında kalan vadi üzerinde, takribi 7000 feet irtifada karşılaşmış, birbirlerini görmemeleri neticesinde de, saat 16.12’de yakın temasa girip, çarpışarak meskun mahal üzerine düşmüşlerdi...

4 mürettebatı ve 11 yolcusuyla birlikte Beyrut-Lefkoşe-Ankara seferini tamamlamak üzere olduğu saat 16.04 sularında, güney istikametinden 8000 Feet (2438m.) irtifa (Non Directional Beacon/Radyo Frekansı) NDB üzerinde Ankara semalarına girmiş, akabinde de Esenboğa kule ile telsiz teması sağlayarak, kule görevlisi İhsan Tavşangil’e, "Normal uçuyoruz, Ankara üzerine temas ettik ve 6500 Feet'e alçalıyoruz…” mesajıyla saat 16.10’da durumunu rapor etmişti. Uçuş ekibi, NDB’ye yöneldiğini ve durumunu bildirmek için kule ile tekrar temas kuracaktı ancak bu mümkün olmadı. Son temasın hemen ardından saat 16.25’te Esenboğa RWY03’e (Sıfır-Üç Pisti) NDB yardımıyla güneyden planlanan (IANK 213 Right Heading) iniş için 6500 Feet irtifaya alçalma başlatan ve (Initial Approach/İlk Yaklaşma) INA safhasına giren VISCOUNT, tesadüfen o bölgede eğitim uçuşu yapan Türk Hava Kuvvetleri Etimesgut 12'nci Hava Ulaştırma Üs Komutanlığı'na ait "Çubuk 28" isimli DOUGLAS C-47 tayyaresiyle Ulus’a çok yakın bir mesafedeki Altındağ sırtlarıyla Hisar tepesi arasında kalan vadi üzerinde, takribi 7000 feet irtifada karşılaşmış, birbirlerini görmemeleri neticesinde de, saat 16.12’de yakın temasa girip, çarpışarak meskun mahal üzerine düşmüşlerdi...

VISCOUNT‘un, 135 Knots’lık (250Km/h) bir hızla, 280 derece başa, yani Esenboğa RWY03’e ilk yaklaşma yaptığı sırada,122 Knots (225Km/h) süratle Etimesgut RWY29 pisti, 240 derece başa seyir halinde bulunan ve (Instrument Flight Rules/Aletle Uçuş Kuralları) IFR şartlarda uçuş planı olan C-47 tayyaresinin, aletli uçuş eğitimini tamamlayıp o bölge üzerinden dönüşe geçtiği sırada görüşün açık olmasından istifade ederek uçuşa (Visiual Flight Rules/Görerek Uçuş Kuralları) VFR şartlarda devam etmesi, ancak durumunu Esenboğa ATC’ye (Air Traffic Control) bildirmemesi, kazaya davetiye çıkaran en büyük ana nedendi. Kaza raporlarından ve kule kayıtlarından anlaşıldığı üzere, Esenboğa’nın C-47'nin o bölgedeki mevcudiyetinden haberdar olmaması, dolayısıyla da VISCOUNT’u bilgilendirmemesi, sonun başlangıcı olmuştu. İkinci büyük neden ise; VISCOUNT’un da, IFR uçuş planı olduğu halde, kazanın olduğu dakikalarda uçuşun (İlk yaklaşma) INA safhasına VFR şartlarda, yani görerek devam etmesi gafletiydi… Kanımca her iki tayyarenin de uçuş ekibi, havanın pırıl pırıl ve görüşün açık olmasına aldanıp rehavete kapılmışlar, IFR şartlarda devam etmeleri gereken uçuşlarına, pozisyonlarını rapor etmeden ve tedbir almadan kural ihlalinde bulunup, VFR koşullarda devam etmişlerdi. VISCOUNT pilotları, C-47'nin o bölgedeki mevcudiyetinden haberdar olmadığı için sağ ön taraflarında yaklaşık 7000 Feet irtifa altında seyreden Türk Hava Kuvvetleri tayyaresini ilk etapta görmemiş, alçalma başlattıkları sırada daha hızlı gittikleri için C-47’ye yetişip, sol arka kuyruk tarafından çarpmışlardı. Pilotlar, son anda gördükleri C-47’den kaçmak ve kurtulmak için olanca güçleriyle levyelere asılarak tayyareyi yukarı çekmeye çalışmış, ancak bunda başarılı olamamışlardı. Yüksek süratte seyir halinde olmaları, her şeyi bir anda olup bitirmiş ve ne yazık ki 120 kişinin hayatına mal olan kaçınılmaz çarpışma meydana gelmişti…

OD-ADE tescil işaretli MEA’a ait VISCOUNT, C-47’ye burnunun alt tarafı ve sağ kanadıyla, C-47’nin gövde sol tarafında bulunan arka kapısıyla, arka kuyruk arasındaki bölümden sol arka tarafına göre 40 derecelik bir açı ve de yaklaşık 5 ila 10 derecelik, yukarı doğru bir açıyla çarpmıştı. Çarpışma anında, VISCOUNT’un sağ iç taraftaki 3 numaralı motor pervanesi, C-47’nin sol arka yatay stabilizesini (Arka kuyruk kanatçığı) doğramış, çarpmanın etkisiyle bu esnada VISCOUNT’un sağ gövdesinde de yırtılma ve parçalanma meydana gelmişti. Parçalanma sonrasında gövdede açılan büyükçe bir delik, tayyarenin kabin tazyikinin dışarıya ani deşarj olmasına neden olmuş ve ön tarafta bulunan bazı yolcular ile 2 hostes bu sırada dışarıya emilmişlerdi. Lübnanlı hosteslerden Tchopanian Ampanisa’nın cesedi, yakınlardaki bir binanın balkonunda bulunmuş, Suudi Arabistan’ın Ankara Büyükelçisi’nin eşi, Hannazianvani Mukhtar’ın cesedi Anafartalar Hastanesi yanındaki Benli Apartmanı’nın çatısına, çocukları İssam Rida Mukhtar’ın cesedi ise Berlin Oteli önüne düşmüştü. Diğer hostes, Bayan Arpenisli’nin cesedi ise, bir rivayete göre uzak mesafe olmasına rağmen koltuğuyla beraber Gençlik Parkı’nda bulunmuştu!

Çarpışma sonrası, İngiliz Kaptan Pilot Stil Well Maurice ve Lübnanlı Mesul Kaptan Pilot Abizrit Naki idaresindeki VISCOUNT tayyaresi, sağ kanadının gövdeden ayrılması sonucunda, 135 Knots’lık (250 km/h) seyir süratiyle kontrolden çıkıp, yaklaşık -40 derecelik bir burun açısıyla yalpalayarak pikeye geçmiş ve Hacı Bayram Camii’ne çıkan Hükümet (Karaoğlan) Caddesi üzerindeki Ticaret Han’ın ön cephe üst köşesine çarptıktan sonra parçalanarak yerde infilak etmişti. Hv.Plt.Yüzbaşı Necati Sunay ve Hv.Plt.Teğmen Fikret Tartar idaresindeki Türk Hava Kuvvetleri'ne ait Çubuk 28 isimli C-47 tayyaresi ise, Bendderesi Yenihayat Mahallesi, 3’ncü sokaktaki 116 ve 117 numaralı evlerin üzerine düşmüş, buralarda oturan 5 kişi yaşamını yitirmiş, 2 çocuk ta ağır şekilde yaralanmıştı. C-47 tayyaresinin Telsiz Operatörü, Astsubay Kıdemli Başçavuş Hüsamettin Çelik ise, çarpışma sonrası paraşütle atlamaya teşebbüs etmiş ancak, Yenihayat Mahallesindeki 26 numaralı evin üzerine düşerek yaşamını yitirmişti. C-47’nin kopan kuyruğu ise, Bendderesi’nin karşısındaki Hıdırlık tepesinde bir evin üzerine, diğer bir başka parçası da Bendderesi pazar yerine düşmüş, VISCOUNT Kaptan Pilotu, Stil Well Maurice’nin parçalanmış cesedi de Ticaret Han’ın 4’üncü katında bulunmuştu. MEA tayyaresinde, Ankara cemiyetine mensup bazı önemli kişilerde vardı; Konya Mebusu Ahmet Gürkan’ın 23 yaşındaki oğlu, Mustafa Gürkan, Jet Turizm’in sahibi, Zeki Bayraktaroğlu, Siyasal Bilgiler Fakültesi öğretim üyelerinden Prof.Dr. Alex Dragnich’in 20 yaşındaki Robert Kolej öğrencisi oğlu, Paul Dragnich, Ankara Üniversitesi Kütüphanecilik Okulu öğretim üyelerinden Prof Dr. Ralph Hopp’un, Arnavutköy Amerikan Kız Koleji öğrencisi kızı, Caroline Hopp, Suudi Arabistan’ın Ankara Büyük Elçisi Rıza Mukhtar’ın eşi, Hannazianvani Mukhtar, çocukları, İssam Rida Mukhtar, Maha Rida Mukhtar ve küçük bebekleri Mukhtar da, uçak yolcuları arasında bulunmaktaydı.

Ankara’nın en kalabalık semti Ulus üzerinde meydana gelen bu talihsiz kazanın Ramazan Ayı’nın birinci günü ve ay başı olması dolayısıyla ortalığın ana baba günü olduğu dakikalara rastlaması, yerdeki yaralı ve can kaybı sayısını arttırmıştı. Ayın biri olduğu için kaza mahallinin merkezinde bulunan İstanbul ve Garanti Bankaları’nda maaş almak için sıra bekleyip işlem yaptıran çok sayıda banka mudisi ve çalışanıyla birlikte, ramazan alış verişi telaşında olan mahşeri kalabalığın ortasındaki insanlar dehşet verici bu hadise sırasında yanarak feci şekilde can vermişlerdi. Şubat ayının dondurucu soğuğunda hiç beklemedikleri bir anda üzerlerine düşen parçalanmış uçaklardan etrafa yayılan ve zor tutuşan, tutuştuğu zamanda kolay kolay söndürülemeyen tonlarca JP-4 jet yakıtının alev topu haline dönüşüp ortalığı bir anda cehenneme çevirmesiyle, arabalarıyla yoldan geçenler, yaya olan vatandaşlar ile Hacı Bayram Camii’ne çıkan Hükümet Caddesi üzerindeki yol boyunca sıralanan ayakkabı boyacıları alevlere ilk teslim olanlardı. Kaza sonrasında çarpma ve infilakın etkisiyle havagazı boruları da patlayarak alev almış, sağa sola saçılan yanmış pembeleşmiş ve kömürleşmiş tanınmaz haldeki insan cesetlerinden etrafa yayılan ağır et kokusuyla manzaranın boyutları dehşet verici bir hal almıştı. Ulus ve çevresini kaplayan kesif duman, Ankara’nın her yerinden görülmüş, başkent tarihinde ilk defa yıllar yılı hafızalardan silinmeyecek korkunç bir faciaya tanıklık etmişti...

Uçağın düştüğü noktadaki İstanbul ve Garanti Bankaları’ndan hiç kimse kurtarılamamıştı. Hükümet Caddesi üzerinde bulunan Gima, Büyük Eczane, eczane üzerinde bulunan işyerleri, Musiki Sevenler Cemiyeti, Suhulet Elbise ve Tuhafiye Mağazası, yanındaki Tatlıcı dükkanı, bitişiğindeki Fotoğrafçı, Çay ocağı, Ayakkabı mağazası ve tamircisi, Tekel bayii, Fahrettin Ayvaz’a ait kuşçu dükkanı ile yolun karşı tarafındaki İstanbul Tatlıcısı ve Pasta Salonu, Kuru kahveci, Gözlükcü, Elektrikçi, İmren Boğaziçi Lokantası, Uğrak Lokantası, tayyarenin çarptığı Ticaret Han’da bulunan yirmiye yakın Terzihane, Emlakçı, Doktor muayenehanesi ve Avukatlık yazıhaneleri tamamen yanmıştı. Ankara İtfaiyesi’nin yanı sıra, o yıllarda Sıhhiye’de şimdiki Abdi İpekçi Parkı’nın bulunduğu yerde olan Amerikan Yardım Heyeti PX İtfaiyesi de yardıma gelerek yangına köpükle müdahale etmişti. VISCOUNT tayyaresinin arka tekerleklerinden biri, Ulus Hal’indeki peynirci Ulaşan Kardeşler’in çatısına düşmüş, oradan da fırlayıp sekerek ciddi anlamda yaralanmalara sebep olmuştu.