Avrupa'nın Böcek Yeme İsteksizliğinin Derin Ekolojik ve Evrimsel Kökenleri Olabilir!

Son yıllarda insan nüfusunun artışı; iklim krizi, çevresel baskılar ve mevcut üretim ile tüketim kalıplarıyla birleşerek alternatif gıda kaynakları arayışını hızlandırdı. Yenilebilir olarak listelenen 1611 böcek türüyle birlikte Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) gibi kuruluşlar böcekleri sürdürülebilir bir gıda kaynağı olarak öneriyor.

Ancak yüz milyonlarca insanın halihazırda böcek tüketmesine rağmen, Batı toplumları entomofajiye karşı isteksizlik göstermeye devam ediyor. Bu reddedişin kültürel bir temeli olsa da kökeni tam olarak bilinmiyordu.

İspanya Ulusal Araştırma Konseyi (CSIC) ve Pompeu Fabra Üniversitesi'nin (UPF) ortak merkezi olan Evrimsel Biyoloji Enstitüsü (IBE) tarafından yürütülen bir çalışma, bu isteksizliğin kökenlerini araştırmak için geçmiş binlerce yıldaki böcek tüketimini yeniden yapılandırmak amacıyla genomik analizler kullandı.

Science Advances dergisinde yayımlanan araştırma, böcek tüketiminin Avrupa, Orta Asya ve Doğu Asya'da sporadik ve tesadüfi olduğunu; tropikal bölgelerde ve Neandertal popülasyonlarında ise daha sık görüldüğünü öne sürüyor. Sonuçlar; insan evrimine, ekolojisine ve günümüzdeki böcek tüketimine ışık tutuyor.

Avrasya'da Entomofaji Tarihinin Genomik Analizle Yeniden İnşası

IBE ekibi, böcek tüketimine dair kanıt bulmak için günümüzden 33 bin yıl öncesine kadar uzanan ve anatomik olarak modern insanlara ait 745 diş taşı örneğini analiz etti. Diş taşları, diyette düzenli olarak tüketilen türlere ait DNA izlerini korur. Yapılan diş analizleri, kuzey Avrasya'daki modern insanların düzenli olarak böcek yeme alışkanlığına sahip olmadığını gösteriyor.

Ekip ayrıca böceklerin dış iskeletinin temel bir bileşeni olan kitinin sindiriminde rol oynayan insan genlerini de inceledi. Kuzey Avrasya insan popülasyonlarında, kitinaz genleri böcek dış iskeletlerini sindirme kapasitesini azaltan mutasyonlar taşıyor. Bu özellik, tarımın ortaya çıkışından bu yana geçen 9000 yıl boyunca varlığını sürdürmüştür. Araştırmayı yöneten IBE baş araştırmacısı Dr. Pablo Librado, bu durumu şöyle açıkladı:

Kuzey Avrasyalıların diyetinde böceklerin nadir olarak bulunması, böcek yeme alışkanlığının olmamasının yalnızca yakın zamandaki kültürel faktörlerden kaynaklanmadığını, aynı zamanda uzun bir ekolojik ve evrimsel geçmişe dayandığını gösteriyor.

Neandertaller Böcekleri Daha Sık Tüketmiş Olabilir

Aynı çevrede yaşamalarına rağmen Neandertallerin diş taşlarında anatomik olarak modern insanlara kıyasla çok daha fazla böcek DNA'sı bulunuyordu. Bu seviyeler, özellikle kuraklık dönemlerinde savanadaki diyetlerini desteklemek için böcek tüketimine yönelen batı şempanzelerindeki seviyelerle benzerlik göstermektedir.

Neandertal diş taşlarında en çok bulunan DNA kalıntıları, sinekleri ve sivrisinekleri içeren Diptera takımına aittir; özellikle sivrisinek kalıntıları oldukça belirgindir.

Bu bulgular, sinek larvalarıyla enfekte olmuş hayvan leşlerinin düzenli tüketimine dair yeni bir hipotezi destekliyor. Sivrisinek kalıntılarının bolluğu, avlanan hayvanların leşlerinin muhtemelen sivrisineklerin yumurtalarını bıraktığı göletlerde ve bataklık alanlarda saklandığı ihtimalini güçlendiriyor.

Çalışma ayrıca, analiz edilen tek Denisovalı örneğinde de gözlemlendiği gibi, Neandertal kitinaz genlerinin böceklerin daha iyi sindirilmesini kolaylaştırdığını ortaya koydu.

Entomofajinin Genetik İzleri Tropikal Popülasyonlarda Devam Ediyor

Araştırmacılar, böcek dış iskeletindeki kitinin sindirimiyle bağlantılı genleri analiz etti. Midede ifade edilen bu genler, asidik kitinaz (CHIA) ve kitobiyaz (CTBS) enzimlerini kodluyor. Hem eski hem de modern örneklerde, tropik bölgelere yakın alanlarda yaşayan popülasyonlarda bu enzimlerin daha fazla ifade edilmesiyle ilişkili genetik varyantlar tespit edildi. Araştırmanın baş yazarı ve IBE'de doktora öncesi araştırmacı olan Manuel Piñero, bulguları şu sözlerle ifade etti:

Böceklerin toplanmasının gerektirdiği yüksek kalori harcamasını dengelemek için büyük miktarlarda böcek tüketilmesi gerekir. Tropik bölgelerde termitler ve çekirgeler gibi sosyal böceklerin bulunabilirliği daha yüksektir. Bu böceklerin biyokütlesi ve çeşitliliği, yıl boyunca sürdürülebilir şekilde kullanılmalarına olanak tanır ve hatta haşere kontrolüne de katkı sağlar.

Popülasyonlar daha yüksek enlemlere doğru göç ettikçe bu enzimlerin ifadesi giderek azaldı. En az 9000 yıldır korunan bu enleme bağlı genetik varyasyon, Avrupa popülasyonlarında böcek yeme alışkanlığının terk edilmesini yansıtıyor.

Avrupa'da Böcek Tüketiminin Geleceği

Dr. Pablo Librado, kültürel veya dini faktörlerin ötesinde elde ettikleri sonuçların, tropikal olmayan bölgelerde böceklerin daha az bulunmasının entomofajinin terk edilmesinde kilit bir faktör olabileceğini gösterdiğini belirtiyor. Librado'ya göre bu durum, böcek dış iskeletlerini sindirme kapasitesinin azalmasına yol açmış olabilir.

Bununla birlikte, modern endüstriyel işleme yöntemleri, bu bileşeni sindirmeye gerek kalmadan gıda kaynağının besinsel özelliklerinden faydalanmamıza olanak tanıyor. Ayrıca, yenilebilir böcek çiftliklerinde seri üretime de imkan veriyor.

IBE bünyesinde Dr. Pablo Librado tarafından yönetilen Antik Popülasyon Genomiği araştırma grubu, insan tüketimi için yakın zamanda onaylanan böcek türlerini model olarak kullanarak evcilleştirme sürecini inceliyor. Bu kapsamda, çiftlik böceklerinin genomları ile entomolojik koleksiyonlardan elde edilen evcilleştirme öncesi bireylerin genomları karşılaştırılıyor. Dr. Librado, yürüttükleri projeyle ilgili olarak son olarak şunları ekledi:

Hayvanlarda evcilleştirmenin evrimini araştırıyoruz; bu da bize böceklerin hem hayvan yemi hem de insan gıdası olarak tüketilmek üzere daha verimli kullanılması için değerli bilgiler sağlıyor.