Asal Çarpanlara Ayırma Nasıl Yapılır? Bir Sayının Asal Çarpanları Nasıl Bulunur?
Her Tam Sayı Asal Yapı Taşlarına Nasıl Ayrılır?
/content/ec2795d4-eaab-4bc7-8598-5bc0a368cef0.jpeg)
- Özgün
- Sayı Teorisi
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- Aritmetiğin temel teoremine göre 1’den büyük her tam sayı, asal sayıların çarpımı olarak tek bir biçimde yazılır.
- Asal çarpanlar ardışık bölme veya asal çarpan ağacıyla bulunur; tekrarlanan asal sayılar üslerle gösterilir.
- Asal çarpanlara ayırma, sayının bölenlerini bulmayı öğretir; karekök sınaması ve Fermat yöntemi farklı çarpan arama yollarıdır.
Asal çarpanlara ayırma, birden büyük her pozitif tam sayıyı asal sayıların çarpımı biçiminde yazma işlemidir.[2] Bu işlem sonucunda elde edilen çarpım gösterimine sayının asal çarpanlarına ayrılışı denmektedir. İşleme ister en küçük asal sayıdan başlayıp ardışık bölme yaparak ister sayıyı dallara ayırarak başlayalım, ulaşılan asal yapı taşları hiçbir zaman değişmemektedir.
Sayıların tüm bölenlerini sıralamak ile asal çarpanlarını bulmak aynı şey değildir. Küçük bir tam sayıyı çarpanlarına ayırmak kağıt üzerinde birkaç saniye sürerken, çok büyük asal sayıların çarpımı olarak kurulan dev bir sayının gizli bileşenlerini bulmak çok daha çetin bir hesaplama sınavına dönüşmektedir. Biz de bu yazımızda önce bu ayrılışın neden her zaman var ve tek olduğunu, tarihçesiyle birlikte inceleyecek, ardından asal çarpan bulma yöntemlerini örneklerle ele alacağız.
Videonun Sayfası: Matematik: Keşif mi, İcat mı? Başka Matematikler Mümkün mü?
Asal Sayılar ve Aritmetiğin Temel Teoremi
Tam sayılar dünyasında çarpma ve bölme işlemleri birbirinin doğrudan karşılığı olarak çalışmaktadır. İki tam sayı olan ve için sayısının sayısını tam bölmesi, uygun bir tam sayısı bulunduğunda aşağıdaki eşitliğin sağlanması anlamına gelmektedir:[18]
Bu bölünebilme bağıntısı sağlandığında sayısına 'nin bir çarpanı veya böleni adı verilmektedir. Buna karşılık sayısı da 'nın bir katıdır. Yani kalansız her bölme işlemi, arka planda bir tam sayı çarpımına dayanmaktadır.
Asal Sayı ve Bileşik Sayı Ayrımı
Birden büyük tam sayılar, sahip oldukları pozitif bölenlerin çeşitliliğine göre iki temel sınıfa ayrılmaktadır. Pozitif tam bölenleri sadece ile kendisinden oluşan birden büyük sayılara asal sayı denmektedir.[1] Buna karşılık 'den ve kendisinden başka pozitif bölenleri de bulunan sayılar bileşik sayı olarak adlandırılmaktadır. En küçük asal sayı 'dir ve aynı zamanda çift olan tek asaldır, çünkü 'den büyük bütün çift sayılar 'in ve kendilerinin yanı sıra bölenini de taşımaktadır.
Doğal sayıların başlangıcında duran ve ise ne asal sayı ne de bileşik sayı sınıfına girmektedir.[6] Bu iki değer söz konusu sınıflandırmanın bütünüyle dışında kaldığından, diğer doğal sayılara uygulanan çarpanlara ayırma işlemine veya için başlanmamaktadır. Asal çarpan araması her zaman ve üzerindeki tam sayılarda yürütülmektedir.
Öte yandan bir sayının pozitif tam bölenleri ile asal çarpanları aynı listeyi oluşturmamaktadır. Örneğin sayısının tüm pozitif bölenleri , , ve değerleridir. Ancak bu listedeki asal olmadığı ve bileşik olduğu için 'un asal çarpanları sadece ve 'tir. Benzer şekilde sayısını tam bölen pozitif sayılar , , , , ve olarak sıralanmaktadır. Ne var ki listedeki , ve daha küçük çarpanlara bölünebilen bileşik sayılar olduğundan, 'nin asal çarpan listesinde sadece ve yer almaktadır.
Tek Türlü Çarpanlara Ayırma Teoremi
Bileşik bir sayıyı bölenlerine ayırmaya devam ettiğimizde her dal eninde sonunda asal sayılara dayanmaktadır. Matematikte bu temel olguyu aritmetiğin temel teoremi, diğer adıyla tek türlü çarpanlara ayırma teoremi, güvence altına almaktadır. Teoreme göre dışındaki her pozitif tam sayı, tek bir asal biçiminde ya da asal sayıların çarpımı olarak ifade edilebilmekte ve bu gösterim çarpanların diziliş sırası dışında tek kalmaktadır. Tanımdaki tek çarpanlı durum özel bir önem taşımaktadır, çünkü bu sayede asal bir sayının kendisi de doğrudan teoremin kapsamına girmektedir.
/content/db459b8c-26d2-4fc0-badf-6ed67b47c8cf.jpeg)
İncelemeyi doğal sayıların dışına taşıyıp negatif tam sayıları ele aldığımızda da bu çatı bozulmamaktadır. Negatif bir tam sayı incelenirken işaret bilgisini göstermek üzere önce çarpanı kenara alınmaktadır. Ardından sayının mutlak değeri alınıp alışılmış yolla asal çarpanlarına ayrılmaktadır. Böylece eksi işareti çarpanında tutulurken, asal yapı taşlarının tekliği negatif bölgede de korunmaktadır.
Peki birden büyük her tam sayının mutlaka asal bileşenlere ayrılabildiğinden nasıl emin olabiliyoruz? Bu varlık özelliği güçlü tümevarım (İng: "strong induction") yöntemiyle kesin biçimde ispatlanmaktadır.[9] İspatın başlangıç adımı değeridir ve asal bir sayı olduğundan başlangıç koşulu doğrudan sağlanmaktadır. Tümevarım adımında ise 'den küçük olup 'den büyük kalan bütün tam sayıların asal çarpanlarına ayrılabildiği kabul edilmektedir.
Eğer incelenen sayısı asalsa kendisi zaten tek çarpanlı bir gösterimdir. Fakat bileşik bir sayıysa kendisinden küçük iki tam sayının çarpımı olarak şu biçimde yazılmaktadır:
Burada hem hem de çarpanı ile arasında kaldığından, tümevarım kabulü gereği her ikisi de asal yapı taşlarından oluşmaktadır. Birincisi , ikincisi ise biçiminde yazılmaktadır. İki çarpım yan yana getirildiğinde eşitliği ortaya çıkmakta ve varlık ispatı tamamlanmaktadır.
Öklid'den Gauss'a Teoremin Tarihçesi
Sayıların asal yapı taşlarına ilişkin ilk sağlam önermeler Antik Çağ'a kadar uzanmaktadır. Yaklaşık MÖ 300'de ortaya çıkan Elementler adlı eserde Öklid, asalların çarpımlar üzerindeki belirleyici özelliğini kayda geçirmiştir.[13] Eserin VII. kitabının 30. önermesine göre bir asal sayısı iki sayının çarpımını bölüyorsa, bu çarpanlardan en az birini de mutlaka bölmektedir.[10] Üstelik bu davranış asallara özgüdür: Hiçbir bileşik sayıda bulunmaz. Örneğin , çarpımını böler, ama ne 'ü ne de 'ü böler.[10]
Aynı eserin IX. kitabındaki 14. önerme ise VII.30'a dayanır ve tekliğin kısmi bir göstergesidir.[11], [12] Burada, verilmiş bir asal kümesinin en küçük ortak katının küme dışındaki başka hiçbir asal sayıya bölünmeyeceği ifade edilmiştir.[11] Ancak bu önerme, bir asalın karesini içeren sayıları (örneğin ) kapsamaz.[12] Bunun yanında matematik tarihindeki bir yanılgıdan kaçınmak gerekmektedir. Hakemli bir tarih incelemesinin belirttiği gibi aritmetiğin temel teoremi bugünkü açık ifadesiyle Elementler'de yer almamaktadır.[12] Kısacası Antik Çağ'da tek türlü ayrılışın temel araçları kurulmuş olsa da teorem bugünkü biçimiyle kaleme alınmamıştır.
Öklid'den sonraki önemli adımı, 1320 dolaylarında ölen Fars matematikçi el-Farisi atmıştır. Dost sayılar üzerine çalışırken her bileşik sayının sonlu sayıda asal çarpana ayrıldığını ispatlamış ve ayrılışın tekliği için gereken araçları da vermiştir.[12]
Tarih incelemesine göre teoremin ilk açık ifadesi ve ispatı C. F. Gauss'un eserinde yer almış görünmektedir.[9], [12] Gauss, 1801 yılında yayımlanan Disquisitiones Arithmeticae adlı Latince eserinin 16. maddesinde her bileşik sayının asal çarpanlara sadece tek bir biçimde ayrılabileceğini açıkça kayda geçirmiştir.[14] Varlık kısmını ise temel bilgilerden açıkça çıktığını düşündüğü için ayrıca ispatlamamıştır.[12]
/content/d5967a40-b682-4214-9e57-5a51ac0f46b7.jpeg)
Bir Sayının Asal Çarpanları Nasıl Bulunur?
Bir sayının asal çarpanlarını kağıt üzerinde bulmak istediğimizde önce elimizin altında sınamaya hazır küçük asalların bulunması gerekmektedir. Yaklaşık MÖ 200'de Eratosten, asalları sistemli biçimde belirlemek amacıyla Eratosten kalburu adı verilen algoritmayı geliştirmiştir.[13] Bu kalbur mantığıyla elde edilen gibi küçük değerler, çarpan aramasında rastgele sayıları deneme zahmetini ortadan kaldırmaktadır.
/content/048d5134-864f-4e40-a6bb-7c51eb50dd66.jpeg)
Bölme adımlarına geçmeden önce basit bölünebilme ipuçlarına göz atmak da işlemi büyük ölçüde hızlandırmaktadır. Çift sayılar bir bakışta 'ye bölünürken, bölenini hızlıca sınamak için sayının onluk gösterimindeki rakamlar toplamına bakılmaktadır. Rakamların toplamı 'e tam bölünüyorsa sayının kendisi de ile kalansız bölünmektedir. Örneğin sayısının rakamları toplandığında elde edildiğinden ve sayısı 'ün katı olduğundan, uzun bölme yapmadan 'ün bir çarpan olduğu hemen görülmektedir.
Asal Çarpan Algoritması ve Üslü İfade
Uygulamada en düzenli sonuç veren yöntemlerin başında asal çarpan algoritması gelmektedir. Ardışık asal bölme esasına dayanan bu düzende ilk olarak en küçük asal sayıdan, yani 'den başlanmaktadır.[4] İncelenen değer 'ye tam bölünüyorsa elde edilen bölüm de bölünebildiği sürece ile bölme işlemi kesintisiz sürdürülmektedir. Bölüm artık tek sayıya dönüştüğünde sıradaki asal olan 'e geçilmekte ve aynı kural daha büyük asallarla devam ettirilmektedir.
Ardışık bölme zincirinde ulaşılan son bölüm asal bir sayı olduğunda işlem tamamlanmaktadır. Bu aşamada, yol boyunca kullanılan bütün asal bölenler son bölümle birlikte çarpıma alınmaktadır. Eğer aynı bölen birkaç kez kullanılmışsa, çarpım ifadesine de tam olarak kullanıldığı adet kadar yazılması şarttır. Sonucun doğruluğu ise bulunan bütün çarpanlar birbiriyle çarpılıp başlangıçtaki sayının yeniden elde edilip edilmediğine bakılarak kolayca sınanmaktadır.
Tekrarlayan çarpanları uzun uzadıya yan yana sıralamak yerine üs (veya kuvvet) kullanarak üslü ifade biçiminde göstermek okunaklılığı artırmaktadır. Bir asal tabanın çarpımda kaç kez yer aldığı, ilgili tabanın sağ üst köşesine kuvvet olarak yazılmaktadır. Söz gelimi sayısının ayrılışında dört kez tekrarlanan çarpanı biçiminde kısaltılmaktadır. Benzer şekilde sayısının ayrılışında dört tane ile iki tane çarpanı yer alırken, sayısında çarpanı iki kez tekrarlanmaktadır.[7] Şimdi ardışık bölme ve kuvvet yazımı kurallarını sayısı üzerinde adım adım uygulayalım.
Çözümlü örnek 1: 300 sayısının asal çarpanlarına ayrılışı nasıl bulunur?
Verilenler: Çarpanlarına ayrılacak olan sayısı.
İstenen: Ardışık bölme adımlarıyla sayısının asal çarpanlarına ayrılışı, üslü ifade gösterimi ve çarpma işlemiyle sağlaması.
1. adım: Başlangıçtaki çift bir sayı olduğundan bölme işlemine en küçük asal olan ile başlanmaktadır:
2. adım: Elde edilen bölümü çift kalmaya devam ettiği için ile bölme sürdürülmektedir:
3. adım: Yeni bölüm olan tek sayı olduğundan sıradaki asal bölen olan 'e geçilmektedir:
4. adım: Ulaşılan bölümü 'e bölünmediği için bir sonraki asal olan denenmektedir:
5. adım: Son bölüm olan asal bir sayıdır ve bölme durdurularak kullanılan tüm bölenler son bölümle birlikte üslü ifade olarak toplanmaktadır:
6. adım: Bulunan asal kuvvetler çarpılarak başlangıçtaki değerinin elde edilip edilmediği denetlenmektedir:
Sonuç: İşlem sonunda sayısının asal çarpanlarına ayrılmış biçimi , üslü ifade karşılığı ise olarak bulunmaktadır.
Asal Çarpan Ağacı ile Çözümleme
Bölme işlemine mutlaka en küçük asaldan başlamak istemediğimiz durumlarda asal çarpan ağacı görsel ve esnek bir alternatif sunmaktadır. Bu yöntemde çözümlenecek sayı şemanın en tepesine yazılmaktadır.[5] Ardından tepedeki değerden aşağıya iki dal çizilerek çarpımı bu sayıyı veren, 'den büyük herhangi iki çarpan seçilmektedir.
Dalların ucundaki sayı asalsa bu dal orada durmaktadır. Buna karşılık dalın ucunda bileşik bir sayı varsa yeniden iki kola ayrılmakta ve bütün dallar asal sayılarda sona erdiğinde çözümleme tamamlanmaktadır. Örneğin sayısı için kurulan bir şemada uçlardaki asal yapraklar iki tane , bir tane ve bir tane olmaktadır. Üstelik başlangıçta seçilen çarpan çifti değişse bile çarpmanın değişme özelliği sayesinde uçlardaki yaprakların kümesi aynı kalmaktadır. Bunu sayısı için kurulan iki ayrı şema üzerinde açıkça görebiliriz.
Çözümlü örnek 2: 132 sayısı iki farklı asal çarpan ağacıyla nasıl çözümlenir?
Verilenler: Tepede duran sayısı ve iki ayrı başlangıç tercihi olan ile çarpımları.
İstenen: Farklı dallanmalarla ilerleyen her iki ağacın da aynı asal yapı taşlarını verdiğinin gösterilmesi.
1. adım: Birinci ağaçta tepedeki sayısı önce ve dallarına ayrılmaktadır:
2. adım: Soldaki dalı asal olduğundan sonlanmakta, sağdaki bileşik kolu ise ve çarpanlarına bölünmektedir:
3. adım: Asal olan dalı dururken bileşik kalan sayısı kollarına ayrılmakta ve tüm uçlar asal değerlerde bittiği için birinci ağacın çarpımı yazılmaktadır:
4. adım: İkinci ağaçta aynı sayısı bu kez iki bileşik çarpan olan ve kollarıyla başlatılmaktadır:
5. adım: Soldaki bileşik kolu , sağdaki bileşik kolu ise biçiminde asal yapraklara ayrılmaktadır:
6. adım: İkinci şemanın uçlarındaki çarpım, çarpma işleminin değişme özelliğiyle küçükten büyüğe sıralanmaktadır:
Sonuç: Başlangıç dallanması farklı seçilse bile her iki asal çarpan ağacı da ayrılışını vermektedir.
Karekök Sınaması ve Fermat Yöntemi
Bir sayıyı ilk birkaç asala bölmeyi denediğimizde hiçbirinin kalansız bölmediğini görürsek denemeleri sayının kendisine kadar sürdürmemiz gerekmemektedir. Asallık sınamasında sadece sayının karekökünden küçük veya kareköküne eşit olan asal sayıları denemek yeterlidir.[6] Nedeni basittir: İncelenen değer bileşik olsaydı, çarpan çiftindeki bileşenlerden en az biri bu karekök sınırının altında ya da tam üzerinde bulunmak zorunda kalırdı. Dolayısıyla bu sınıra kadarki asalların hiçbiri kalansız bölme sağlamıyorsa sayının asal olduğu kesinleşmektedir.
Çözümlü örnek 3: 397 sayısının asallığı karekök sınamasıyla nasıl kontrol edilir?
Verilenler: Asallığı araştırılan sayısı ve yaklaşık olan karekök değeri.
İstenen: Karekök üst sınırına kadar uzanan asallar yardımıyla 'nin asal olup olmadığının belirlenmesi.
1. adım: Denenecek bölenlerin üst sınırını bulmak için sayısının kareköküne bakılmaktadır:
2. adım: Bulunan sınırından küçük veya bu değere eşit bütün asallar listelenmektedir:
3. adım: Tek bir sayı olan 'nin birler basamağında ya da bulunmadığından ve elenmekte, rakamlar toplamı olduğu için ile bölmeden de kalan çıkmaktadır:
4. adım: Listedeki diğer beş aday olan , , , ve ile bölme yapıldığında her birinde sıfırdan farklı kalan elde edilmektedir:
Sonuç: Sınıra kadarki sekiz asal değerin hiçbiri 'yi kalansız bölmediğinden asal bir sayıdır.
Bununla birlikte tek bir bileşik sayının çarpanları birbirine çok yakınsa küçük bölenlerle baştan sona deneme yapmak yerine Fermat yöntemi devreye girebilmektedir. Bu yaklaşım, tek bir sayısını iki tam karenin farkı olarak yazma fikrine dayanmaktadır:[17]
Eşitliği sağlayan ve tam sayıları bulunduğunda aranan iki çarpan doğrudan ve olmaktadır. Aramaya 'den büyük olan fakat 'ye mümkün olduğunca yakın duran bir tam karesiyle başlanmaktadır. Ardından farkı bir tam kare oluncaya kadar değeri her adımda birer birer artırılmaktadır. Özellikle incelenen sayı aralarındaki fark olan iki asalın çarpımı durumundaysa, Fermat yaklaşımı çarpanları daha ilk denemede yakalamaktadır.
Çözümlü örnek 4: 143 sayısı Fermat yöntemiyle çarpanlarına nasıl ayrılır?
Verilenler: Çarpanları aranan tek sayı niteliğindeki değeri.
İstenen: İki kare farkı özdeşliği kullanılarak 'ün bileşenlerine ayrılması.
1. adım: 'ten büyük ancak 'e en yakın tam kare olduğundan başlangıç değeri seçilmektedir:
2. adım: Seçilen değerinden çıkarılarak farkın tam kare olup olmadığı denetlenmektedir:
3. adım: Elde edilen fark için tam kare olduğundan sayısı iki karenin farkı biçiminde yazılmaktadır:
4. adım: Buradan ve bağıntılarıyla iki çarpan hesaplanmaktadır:
Sonuç: Aralarındaki fark olan iki asalın çarpımı niteliğindeki sayısı, Fermat yöntemiyle ilk adımda olarak çözümlenmektedir.
Fermat aramasının her durumda en hızlı veya birden büyük çarpan garantili yol olmadığı unutulmamalıdır. Eğer değerini birer artıran tarama sınırına kadar ulaşırsa elde edilen eşitlik sadece ayrışmasını vermektedir. Yani algoritmanın durması, her zaman 'den büyük iki ayrı çarpan bulunduğu anlamına gelmemektedir. Ayrıca Fermat yöntemi her sayıda deneme bölmesinden daha elverişli değildir. Örneğin rakamları toplamından 'e bölündüğü hemen fark edilen sayısında deneme bölmesi daha pratiktir.[17]
En Büyük Asal Çarpan ve Bölenler
Üslü ifadelerle yazılan bir asal çarpanlarına ayrılış, sayının bütün pozitif tam bölenlerini tek bir çatı altında toplamaktadır, çünkü herhangi bir pozitif bölen, sadece mevcut asal tabanların belirli kuvvetlerinin çarpımıyla oluşmaktadır. Dolayısıyla her tabanın üssü sıfırdan başlayarak sayının ayrılışındaki üst kuvvete kadar seçildiğinde, olası bütün pozitif bölenler eksiksiz biçimde üretilmektedir.
Bölen oluştururken sayının yapısındaki bir asal çarpandan hiç almamak da geçerli bir tercihtir ve bu durum ilgili tabanın üssünün seçilmesi anlamına gelmektedir.[8] Hatta tüm asal tabanlara aynı anda kuvveti verildiğinde, her tam sayının doğal böleni olan değerine ulaşılmaktadır. Üs seçimleriyle bölen üretiminin nasıl çalıştığını sayısı üzerinde adım adım inceleyelim.
Çözümlü örnek 5: 60 sayısının pozitif bölenleri asal çarpan üsleriyle nasıl üretilir?
Verilenler: Asal tabanları , ve olan sayısı.
İstenen: Tabanların kuvvetleri izin verilen aralıklardan seçilerek 'ın , ve bölenlerinin elde edilmesi.
Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?
1. adım: Öncelikle sayısının asal çarpanlarına ayrılmış biçimi üslü ifadelerle yazılmaktadır:
2. adım: Üç asal tabanın da üssü seçildiğinde sayının en küçük pozitif böleni ortaya çıkmaktadır:
3. adım: Sırasıyla ve tabanları birer kez alınıp tabanı kuvvetiyle dışarıda bırakıldığında böleni elde edilmektedir:
4. adım: Bu kez tabanının karesi ile 'in birinci kuvveti seçilip tabanına üssü verildiğinde bölenine ulaşılmaktadır:
Sonuç: Asal tabanların kuvvetleri sıfır dahil değiştirilerek sayısının , ve gibi pozitif bölenleri doğrudan üretilmektedir.
En Büyük Asal Çarpan Seçimi
Çarpan yapısı incelenirken sıkça sorulan değerlerden biri de sayının barındırdığı en büyük asal tabandır. En büyük asal çarpan kavramı koşulunu sağlayan tam sayılar için tanımlanmaktadır ve sayısı bu kapsamın bütünüyle dışındadır.[3] Tanım gereği aranan bu değer, sayıyı oluşturan asal bölenler arasındaki en büyük sayıdır.
Seçimi hatasız yapmak için sayının asal tabanları biçiminde küçükten büyüğe doğru sıralanmaktadır:
Buradaki diziliş sadece tabanların kendi büyüklüklerine dayanmaktadır. Eşitliğin en sağındaki tabanı doğrudan sayının en büyük asal çarpanına karşılık gelmektedir.[3] Karar verilirken üslerin () büyüklüğüne bakılmamaktadır. Bir tabanın kuvveti ne kadar yüksek olursa olsun, tabanın kendisi diğer asal bölenlerden küçükse en büyük değeri verememektedir.
Küçük tam sayılardan oluşan dizinin ilk üç adımında , ve değerleri için en büyük asal çarpan sırasıyla , ve olmaktadır.[3] Burada bileşik bir sayı olmasına rağmen tek asal tabanı olduğu için sonuç yine kalmaktadır. Aynı kural uyarınca dört tane çarpanından oluşan sayısında tek farklı taban olduğundan aranan değer 'tir. Buna karşılık asal bileşenleri , ve olan sayısında tabanların en büyüğü seçilerek sonuç olarak belirlenmektedir.[7] İncelenen ise asal bir sayıdır ve tek çarpanlı gösterime girdiğinden aranan değer doğrudan kendisi olmaktadır.
Pozitif Bölen Sayısı ve Bölen Toplamı
Büyük bir sayının kaç tane pozitif böleni bulunduğunu öğrenmek için tüm bölenleri tek tek yazıp saymamız gerekmemektedir. Her asal tabanın üssü 'dan kendi üst sınırına kadar değer alabildiğinden, olası seçimlerin adedi kuvvetin fazlası kadardır. Farklı asal tabanlardan oluşan gösterimi için pozitif tam sayı bölenlerinin sayısı, her üsse eklenip sonuçların çarpılmasıyla bulunmaktadır:[8]
Bu çarpım bağıntısı, farklı asal tabanlardan kurulan sayıların nasıl aynı bölen adedine sahip olabildiğini de göstermektedir, çünkü sonuç tabanların büyüklüğüne değil, sadece üslerin aldığı değerlere bağlıdır. Örneğin ve sayılarının ayrılışlarında kuvvetler ve olduğundan her iki sayının da pozitif böleni vardır. Benzer biçimde iki ayrı asalın karesinden oluşan sayısı pozitif bölene sahipken, tek bir asalın karesi olan sayısında sadece pozitif bölen bulunmaktadır. Şimdi bu kuralın işleyişini ve sayıları üzerinde adım adım hesaplayalım.
Çözümlü örnek 6: 72 ve 36 sayılarının pozitif bölen adetleri nasıl hesaplanır?
Verilenler: Bölen adetleri karşılaştırılacak olan ve sayıları.
İstenen: Asal taban kuvvetlerinin fazlası çarpılarak her iki sayının pozitif bölen adedinin bulunması.
1. adım: İlk olarak sayısı asal sayıların üslü ifadeleri biçiminde yazılmaktadır:
2. adım: Bölenlerdeki yapısında ve aralıkları bulunduğundan üslere eklenip çarpılmaktadır:
3. adım: İkinci sayı olan da kendi asal tabanlarının kuvvetleriyle gösterilmektedir:
4. adım: Her iki tabanın kuvvetine eklenerek çarpma işlemi tamamlanmaktadır:
Sonuç: Hesaplama sonunda sayısının adet, tam kare olan sayısının ise adet pozitif böleni bulunduğu görülmektedir.
Dikkat edilirse tam kare niteliğindeki , ve sayılarında bölen adedi tek sayı iken, , ve örneklerinde bu adet çift sayı çıkmaktadır. Bunun nedeni bir sayısının pozitif bölenlerinin ve biçiminde ikişerli eşleşmesidir. Nitekim sayısının on iki pozitif böleni ve , ve , ve , ve , ve , son olarak da ve biçiminde altı ayrı çarpan çifti oluşturmaktadır. Bir sayının pozitif bölen adedi ancak ve ancak sayı tam kare olduğunda tek sayı olmaktadır.[19] Çünkü sadece tam kare koşulunda ortadaki böleni kendisiyle eşleşmekte ve tek başına kalarak toplam adedi tek sayıya çevirmektedir. Ayrıca ayrılıştaki bütün üslerin çift sayı olması da sayının tam kare olduğunu doğrudan göstermektedir.
Kuvvet yapısı bölenlerin adedini verdiği gibi, bütün pozitif bölenlerin toplamını da tek bir bağıntıyla sunmaktadır. Ayrılışı olan bir sayının pozitif bölenlerinin toplamı ile gösterilmekte ve şu çarpımla hesaplanmaktadır:[19]
Burada her asal tabanın mevcut üssüne eklenerek kuvvet alınmakta, sonuçtan çıkarılıp tabanın eksiğine bölünmektedir. Her asal bileşen için ayrı ayrı bulunan bu kesirler birbiriyle çarpıldığında tüm pozitif bölenlerin toplamına ulaşılmaktadır.
Bölen Belirlemede Yapılan Hatalar
Üslerden bölen adedi hesaplarken veya bir sayının başka bir sayıyı bölüp bölmediğini denetlerken üç hataya dikkat etmek gerekir. İlk yanılgı, tabanı bileşik olan bir üslü ifadeyi doğrudan asal çarpanlarına ayrılış sanarak formüle sokmaktır. Oysa bölen adedi bağıntısı sadece tabanlar birbirinden farklı asal sayılar olduğunda çalışmaktadır. Örneğin ifadesinde tabandaki bileşik olduğu için üsse doğrudan ekleyip demek hatalıdır. İşleme başlamadan önce tabanı olarak yazılmalı ve sayı biçiminde gerçek asal tabanına çevrilmelidir. Bu dönüşümden sonra üsse eklenerek sayısının pozitif böleni olduğu doğru biçimde bulunmaktadır.
İkinci kavram yanılgısı, bir sayının bölenlerini belirlerken asal çarpanların üslerini önemsememektir.[15] Bir aday sayının değerini tam bölebilmesi için adaydaki her asal tabanın üssü, 'nin ayrılışındaki karşılığının üssünden küçük veya bu kuvvete eşit olmalıdır. Söz gelimi sayısının ayrılışı iki tane ve üç tane içerirken, sayısının ayrılışında üç tane ve iki tane çarpanı yer almaktadır. Her iki sayı da sadece ve tabanlarından oluşsa da 'nin kuvveti sınırı aştığı için sayısı 'in bir böleni olamamaktadır.[7], [19]
Üçüncü yanılgı ise aday bölenin asal çarpanlarından sadece birinin sayısının ayrılışında bulunmasını bölünebilme için yeterli görmektir.[15] Oysa kalansız bölünme için aday bölendeki bütün asal tabanların, gerekli kuvvetleriyle birlikte bölünen sayıda yer alması şarttır. Örneğin iki tane ve üç tane çarpanından oluşan ile bir tane ve iki tane çarpanından oluşan sayılarının her ikisi de bölenini taşımaktadır. Ancak 'in içindeki çarpanları 'de bulunmadığından, ortak böleninin varlığı 'in sayısını bölmesine yetmemektedir.
Ortak Bölen ve Ortak Kat Köprüsü
İki tam sayının asal çarpanlarına ayrılışı yan yana konduğunda, ortak bölen ve ortak kat ilişkileri kuvvetlerin karşılaştırılmasıyla doğrudan okunabilmektedir. İki pozitif tam sayıyı aynı anda tam bölen sayıların en büyüğüne en büyük ortak bölen denmekte ve bu değer ile gösterilmektedir. Buna karşılık her iki sayının da katı olan en küçük pozitif değere en küçük ortak kat denmekte ve biçiminde yazılmaktadır.
Üsler üzerinden karşılaştırma yapılırken iki temel kural uygulanmaktadır.
En büyük ortak bölen hesaplanırken her iki sayının ayrılışında yer alan ortak asal tabanlardaki üslerden küçük olanı seçilmektedir. Sayıların sadece birinde bulunan bir asal taban varsa, diğer sayıda ya da ifadelerinin değerini vermesi uyarınca üssüyle karşılaştırmaya katılmaktadır. * En küçük ortak kat hesaplanırken iki sayının ayrılışındaki bütün asal tabanlar listelenmekte ve her tabanın mevcut en büyük kuvveti alınarak çarpılmaktadır. Böylece ortak bir taban iki kez çarpılmamakta, sadece baskın olan kuvvetiyle sonuca dahil edilmektedir.
Bu iki kuralın işleyişini somut sayı çiftleri üzerinde inceleyebiliriz.
Çözümlü örnek 7: 48 ile 360 sayılarının EBOB'u ve 12 ile 39 sayılarının EKOK'u nasıl bulunur?
Verilenler: Birinci çift için ve ayrışmaları, ikinci çift için ve ayrışmaları.
İstenen: Kuvvet karşılaştırma kurallarıyla ve değerlerinin hesaplanması.
1. adım: İlk çiftteki ve sayılarında ortak olan tabanı için küçük üs , ortak olan tabanı için ise küçük üs seçilmektedir ( tabanı 'de olduğu için dışarıda kalmaktadır):
2. adım: İkinci çift olan ve ifadelerindeki tüm asal tabanların (, ve ) en büyük kuvvetleri seçilmektedir:
Sonuç: Küçük kuvvetlerin çarpımıyla , büyük kuvvetlerin çarpımıyla ise bulunmaktadır.
Aynı kuvvet seçimi üç ortak asal taban barındıran ve sayılarına uygulandığında, en küçük kuvvetler olan , ve bir araya gelerek ortak bölenlerin en büyüğünü olarak vermektedir. Ortak kat tarafında ise ve sayılarında 'nin üçüncü kuvveti ile 'ün karesi seçilerek elde edilmekte, ve sayıları için de baskın kuvvetlerin çarpımıyla değerine ulaşılmaktadır. İki pozitif tam sayının hiç ortak asal böleni yoksa ortak pozitif bölenleri sadece olmakta ve bu özelliğe sahip sayılara aralarında asal sayılar denmektedir. Ayrıca herhangi iki pozitif tam sayı için en büyük ortak bölen ile en küçük ortak katın çarpımı daima bu iki sayının çarpımına eşittir:
Asal tabanlar üzerinden kurulan bu ortak bölen ve kat yapısı, kesir işlemlerinde doğrudan karşımıza çıkmaktadır. Kesirleri en sade biçimine indirmek istediğimizde pay ve paydadaki ortak asal çarpanlar sadeleştirilmektedir. Toplama ve çıkarma işlemlerinde ihtiyaç duyulan en küçük ortak paydayı bulmak için de yine paydaların çarpan yapısı kullanılmaktadır.[7]
Bununla birlikte iki sayının en büyük ortak bölenini hesaplamak için her iki değerin de tam ayrılışını çıkarmak zorunlu değildir. Özellikle büyük sayılarda Öklid algoritması daha hızlı bir hesaplama alternatifi sunmaktadır. Bu algoritma, bölme işleminde ile 'nin ortak bölenlerinin en büyüğünün, bölen ile kalan için hesaplanan değere eşit olması () ilkesine dayanmaktadır.[18] Örneğin ve sayılarında asal bölen aramak yerine ardışık bölme yapıldığında kalanlar sırasıyla , , ve olmakta, sıfırdan önceki son kalan doğrudan sonucunu vermektedir. Ortak bölen ve ortak kat hesaplarının tüm ayrıntılarını EBOB ve EKOK makalemizde bulabilirsiniz.
Açık Anahtarlı Şifreleme ve Güvenlik
Seçilen iki büyük asalı birbiriyle çarpmak kolayken, elde edilen dev çarpımdan başlangıçtaki çarpanlara geri dönmek basamak sayısı arttıkça olağanüstü zorlaşmaktadır. İşlemin tek yönde hızlı, ters yönde ise çok maliyetli çalışması, 1978 yılında R. L. Rivest, A. Shamir ve L. Adleman tarafından yayımlanan açık anahtarlı şifreleme ve sayısal imza yönteminin temelini oluşturmuştur. Araştırmacıların soyadlarının baş harfleriyle RSA olarak anılan bu düzende önce iki büyük asal olan ve seçilip çarpılarak açık modül üretilmektedir:
Sistemde modülü ve şifreleme üssü olan değeri herkese açık biçimde paylaşılırken, başlangıçtaki ve çarpanları gizli tutulmaktadır. Gönderilmek istenen sayısal bir mesajı kilitlenirken, 'nin 'inci kuvveti alınmakta ve sonucun ile bölümünden kalan hesaplanmaktadır:[16]
Modüler üs alma adımı sonunda şifreli metin elde edilmektedir. Şifreli metni geri açmak ya da geçerli bir imza oluşturmak için gereken gizli bilgi ise ve değerleri bilindiğinde hesaplanabilmektedir. Dolayısıyla açıkta duran modülünü çarpanlarına ayırmanın güçlüğü, sistemin güvenliğine kısmen dayanak sağlamaktadır.
Ne var ki burada kriptografi açısından çok ince bir ayrım bulunmaktadır. Yöntemi geliştiren yazarlar, şifrelemeyi çözen her genel yaklaşımın mutlaka etkin bir çarpanlara ayırma algoritması vereceği yönündeki varsayımı ispatlayamadıklarını açıkça kaydetmişlerdir.[16] Başka bir deyişle modülünü çarpanlarına ayırmak sistemi çözmek için yeterli olsa da, 1978 tarihli bu makalede RSA kilidini açma problemi ile çarpanlara ayırma sorununun bütünüyle eşdeğer olduğu kanıtlanmış değildir.
/content/8e5eacda-e19a-4f85-b05b-d7e809bebc47.jpeg)
Sonuç
Aritmetiğin temel teoremi, 'den büyük her tam sayının asal sayıların çarpımı olarak tek bir biçimde yazılabildiğini söyler.[2] Bir sayının asal çarpanları ise asal çarpan algoritması veya asal çarpan ağacı yardımıyla bulunmaktadır.[4], [5] Bu tek türlü ayrılış, küçük sayılarda bölme adımlarını ve çarpan yapısını tamamen şeffaf hale getirmektedir.
Ancak asal çarpanların varlığını ve tekliğini bilmek, çok büyük bir bileşik sayının çarpanlarını hızlıca bulabildiğimiz anlamına gelmemektedir. İki büyük asalı çarpmak kolayken ortaya çıkan çarpımı yeniden asal bileşenlerine ayırmanın güç olması, RSA'nın güvenliğine kısmen dayanak sağlamaktadır. RSA'yı geliştirenler ise şifre kırma ile çarpanlara ayırmanın eşdeğer olduğunu ispatlayamadıklarını da belirtmişlerdir.[16]
- Mmm... Çok sapyoseksüel!1

- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 21:48:52 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24192
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.