Amazon Yangınlarının Neden Olduğu Ozon Kirliliği Hayatta Kalan Ağaçların Karbon Tutma Kapasitesini Nasıl Azaltıyor?

Amazon yağmur ormanlarında meydana gelen yangınların yol açtığı ozon kirliliği, ormanın atmosferden karbondioksit soğurma kapasitesini ciddi biçimde zayıflatıyor. Yapılan yeni bir araştırma, orman yangınları gibi kaynaklardan salınan kirleticilerin güneş ışığı altında kimyasal tepkimeye girmesiyle oluşan yer seviyesi ozon kirliliğinin hem insan sağlığını tehdit ettiğini hem de bitkilerin atmosferdeki karbondioksiti soğurma yeteneğini baltaladığını gösteriyor.

Bu tablo, orman yangınlarının küresel iklim üzerinde çifte bir darbe vurduğunu gözler önüne seriyor: Yangınlar biyokütlenin yanması sonucu atmosfere doğrudan karbondioksit salmakla kalmıyor, alevlerden kurtulan ormanların karbon yakalama ve depolama kabiliyetini de zayıflatıyor. Exeter Üniversitesi, ETH Zürih ve James Cook Üniversitesinden araştırmacılar, bu yıl güçlenen El Niño evresinin 2024 yılında yaşanan rekor hasarın tekrarlanmasına yol açabileceği konusunda uyarıda bulunuyor.

Gizli Karbon Kaybı

Communications Earth & Environment dergisinde yayımlanan araştırma, yangın kaynaklı ozon hasarının Amazon'un karbon tutumunu yangınların doğrudan saldığı karbon miktarının yaklaşık %24'üne eşdeğer bir oranda azalttığını ortaya koyuyor. Söz konusu etkinin özellikle büyük kuraklıklar sırasında en yüksek seviyeye ulaştığı görülüyor, nitekim son otuz yılda Amazon'da yaşanan en şiddetli üç kuraklık dönemi (1997/98, 2015/16 ve 2023/24) doğrudan El Niño evrelerinde meydana geldi.

El Niño, küresel iklim döngüsünün doğal ve tekrarlayan ılık evresini oluşturuyor. Her ne kadar bu olay doğrudan insan faaliyetlerinden kaynaklanmasa da iklim değişikliğinin yükselttiği küresel baz sıcaklıklar nedeniyle aşırı hava olaylarının şiddetlenme ve sıcaklık rekorlarının kırılma olasılığı belirgin biçimde artıyor. Meteoroloji uzmanları bu yıl şimdiden kayıtlara geçen en şiddetlilerden biri olma potansiyeline sahip güçlü bir El Niño evresinin geliştiğini bildirirken çalışmanın yazarları, gizli karbon kaybında yeni ve büyük bir sıçramaya şahit olabileceğimizi vurguluyor.

Kuraklıkların Bıraktığı Belirgin İz

Yangınların orman ekosistemine verdiği zarar yalnızca alevlerin ulaştığı alanlarla sınırlı kalmıyor. ETH Zürih bünyesinde araştırmalarını yürüten çalışmanın başyazarı Dr. Flossie Brown süreci şu sözlerle açıklıyor:

Orman yangınları sadece yandıkları esnada karbondioksit salmakla kalmıyor, aynı zamanda yangından kurtulan ağaçların yapraklarına zarar veren ve sonrasında karbon soğurmayı sürdürme yeteneklerini azaltan bir kirletici olan yer seviyesi ozon miktarını da artırıyor. Araştırmamızda bu gizli etkinin yangınların doğrudan saldığı karbonun yaklaşık dörtte birine denk geldiğini saptadık; bu da Amazon'un karbon bütçesinde daha önce hesaba katılmamış kayda değer bir kayba karşılık geliyor.

Araştırma ekibi, yangın hareketliliği ve kuraklığın yanı sıra ozon hasarının 1997 ile 2024 yılları arasında nasıl bir seyir izlediğini haritalandırmak için otuz yıla yakın gözlem verisinden ve küresel bir bitki örtüsü modelinden yararlandı. Geçmiş dönemlere ait verileri değerlendiren Dr. Brown kuraklıkların yarattığı tahribata dair şunları ekliyor:

İncelediğimiz Amazon kuraklıklarının her biri arkasında belirgin bir iz bıraktı. 2023/24 kuraklığı sırasındaki ozon hasarı, önceki on yılın ortalamasına kıyasla neredeyse iki katına çıktı. Bu yıl da benzer güçte bir El Niño olayının gelişmekte olduğu göz önüne alındığında tarihin tekerrür etmesinden endişe duyuyoruz.

Kesişen Çözüm Yolları

Amazon coğrafyasındaki yangınların neredeyse tamamı arazi açma veya tarımsal temizlik amacıyla insanlar tarafından başlatılıyor ve kontrolden çıkarak orman örtüsüne yayılıyor. Ozon kaynaklı en ağır tahribat ise tarım alanlarının yağmur ormanları aleyhine genişlediği ve Ormansızlaşma Yayı olarak bilinen bölgede toplanıyor. Exeter Üniversitesinden Profesör Stephen Sitch bu hasarın önüne geçilebileceğine işaret ediyor:

Bu durum, tanımladığımız ek ozon hasarının büyük ölçüde önlenebilir olduğu anlamına geliyor. Ormansızlaşmayı ve orman tahribatını azaltmak doğrudan yangın salımlarını kesecektir ancak çalışmamız bu adımın Amazon'u ikincil ve görünmez bir karbon kaybı kaynağından da koruyacağını gösteriyor.

Yağmur ormanlarının geleceğini korumak; atmosfer kirliliği, ormansızlaşma ve iklim krizi arasındaki karmaşık etkileşimi bütüncül bir yaklaşımla ele almayı gerektiriyor. James Cook Üniversitesinden ortak yazar Dr. Alexander Cheesman konunun çok boyutlu yapısını şu şekilde özetliyor:

Bu etkiler birbirleriyle etkileşim halindedir ve birlikte değerlendirilmeleri gerekir. Ancak bu durum aynı zamanda üretilecek çözümlerin birden fazla fayda sağlayabileceği anlamına da geliyor. Ormansızlaşma ve orman bozulmasıyla mücadele eden politikalar, hem yangınların doğrudan saldığı karbondioksiti hem de ormanın karbon yutağı olma yeteneğini sessizce tüketen ozon kirliliğini aynı anda dizginleyebilir.