Akciğerli Balıklar 400 Milyon Yıl Önce Karaya Çıkmaya Çalışmış Olabilir!

Yaklaşık 400 milyon yıl önce omurgalılar denizlere hâlâ mahkumken balıkların karaya çıkmasını sağlayacak uzuvlar henüz evrimleşmemişti. da daha karaya çıkmamıştı. Scientific Reports dergisinde yayınlanan yeni bir çalışmada araştırmacılar, işte tam da bu zaman aralığında balıkların suyun ötesindeki hayatı merak edip karada yaşamayı test ettiklerine dair bilinen en eski fosil kanıtını keşfetti.^[1] Bilgiler doğruysa bu keşif, balıkların sudan karaya geçişi ilk kez denemesini en az 10 milyon yıl daha geriye çekebilir. Zürih Üniversitesi'nden paleontolog Christian Klug, sahayı ziyaret edip yeni verileri inceledikten sonraki düşüncelerini şöyle anlatıyor:

İlk başta buna inanmak istemedim. Çalışma oldukça ilham verici. Bulgular, bize İz fosillerin büyük araştırma potansiyelini gösteriyor.

Yeni fosiller, 2021 yılında Polonya'daki Świętokrzyskie Dağları’nda, Varşova'nın yaklaşık 190 kilometre güneyinde yapılan kazılar sırasında bulundu. Uzmanlar, dağların 410 milyon ila 393 milyon yıl önce sahil veya kıyı şeridi olduğunu belirtiyor. Araştırmacılar, bir zamanlar denizin olduğu alanda 240'tan fazla fosilleşmiş çukur, oyuk ve iz buldu. Ekip, bunların antik sürüngen balıklara ait olduğunu düşünüyor.

Polonya Jeoloji Enstitüsü'nden paleontolog ve çalışmanın başyazarı Piotr Szrek, bu izlerin günümüzdeki akciğerli balıkların açık kıyılarda kendilerini sürükleyerek bıraktıkları izlere çok benzediğini söylüyor. Akciğerli balıklar, tüm dört uzuvlu karasal hayvanların, yani tetrapodların en erken atalarıyla yakın akraba olmakla kalmıyor, hem havayla soluk alan akciğerlere sahipler hem de ileride kara omurgalılarının uzuvlarının gelişeceği bölgelerde yüzgeçleri bulunuyor.

Akciğerli balıklar karada hareket etmek için ağızlarını alttaki tortuya bastırarak kendilerini yukarı ve ileri doğru çekmek için "kaldıraç" olarak kullanır, kuyrukları ve yüzgeçleriyle de yönlerini düzeltir. Uzmanlar, bu davranışın uzun zaman önceki atalarında ortaya çıktığı düşünüyor. Szrek, şöyle anlatıyor:

Sürünme izleri yalnızca karada ya da suyun kaldırma kuvvetinin işlemediği aşırı sığ ortamlarda oluşabilir, balık başka seçeneği kalmadığında sürünmek zorunda kalır. Bunlar rastgele çırpınma hareketleri değil.

2016'da Szrek ve ekibi, Kutsal Haç Dağları'ndan antik bir akciğerli balığa ait olduğunu düşündükleri benzer fosiller bulmuşlardı. Bu balıklar, böcekleri doğrudan yüzeyden kapıyor ya da ağızlarını yumuşak kuma gömerek toprağa gömülü avı çıkarıyor, böylece çamura bastırılan çeneleri belirgin izler bırakıyordu. Yeni çalışmada ise araştırmacılar, antik balıklar hakkında ek ipuçları barındıran yeni izler ortaya çıkardı.

Szrek ve meslektaşları, izleri daha iyi anlamak için üç boyutlu tarayıcı kullanarak izleri taradı ve modern Batı Afrika akciğerli balık türü olan Protopterus annectens'in bıraktığı izlerle karşılaştırdı. Taramalar, balığın bıraktığı kuyruk, burun, yüzgeç ve gövdeden kalma izler de dahil olmak üzere, daha önce görülmemiş çok sayıda izi ortaya çıkarıyor. Karşılaştırmalı analizler ise eski izlerin yaşayan akciğer balıkları tarafından bırakılan izlerle eşleştiğini gösteriyor. Çalışmaya dahil olmayan Oregon Üniversitesi’nden paleontolog Gregory Retallack, çalışmayı şöyle anlatıyor:

Bu araştırma, akciğerli balıkların tetrapodlara evrimleşecek balıklardan çok daha önce karada yaşamı test ettiğini ortaya koyuyor. Akciğerli balıkların daha yüksek omurgalılara giden ana evrimsel hattın üzerinde olduğunu düşünmüyoruz. Ancak bu kanıt, balık evriminin erken döneminde farklı bir soyda karasal yaşama çıkış yönünde seçilim olduğuna işaret ediyor.

Ekip, antik akciğerli balıklardan bazılarının "solak" olabileceğine dair işaretler bulduklarını bile belirtiyor. Araştırmacıların incelediği 240 izden 36'sı eğik kafaya sahip akciğerli balıklar tarafından oluşturulmuştu. Bunların 35'i sola eğikti. Szrek, şöyle anlatıyor:

Bunun bir rastlantı olduğunu düşünmüyoruz, bu kesin bir tercihti. Bu doğruysa el tercihinin ilk fosil kaydını bulmuş olabiliriz.

Homo sapiens dahil çoğu tetrapod, doğuştan sağ uzuvlarını sol uzuvlarından daha baskın kullanma eğilimindedir. Bu yeni kanıt, ilk "el tercihinin" sağlaklık değil solaklık olabileceğini gösteriyor. Klug, şöyle söylüyor:

El tercihi hipotezi ilginç bir fikir, ama neden olmasın? Tıpkı insanlardaki olduğu gibi, asimetrik hareketler için bir tarafın baskın olması mantıklı.

Herkes iz fosillerinin akciğerli balıkların işi olduğuna ikna olmuş değil. Yale Üniversitesi'nde antik balıkları inceleyen evrimsel biyolog Chase Brownstein, çalışmada bahsedilen modern akciğerli balıkların 400 milyon yıl önce yaşamış olanlardan önemli ölçüde farklı olduğunu, bu nedenle izlerini karşılaştırmanın zorlaştığını olduğunu söylüyor.

Szrek, farklı yorumlara açık olduğunu belirtiyor. Son teknoloji yöntemleri kullanarak Çin'deki ve Avustralya'daki benzer iz fosillerini incelemenin bu izlere sebep olanlar hakkında daha fazla bilgi verebileceğini ekliyor.

Gelecekteki araştırmalarında Szrek, izlerin etrafındaki alanı daha derinlemesine inceleyerek bunların oluştuğu ortamı daha iyi anlamayı planlıyor. Bölgede henüz çalışılmamış fosilleşmiş bitkiler ve diğer kalıntılar da bulunuyor. Bunların hepsi, izi bırakan canlıyı belirlemeye ve gerçekten sudan çıkmış balıklara bakıp bakmadığımızı anlamaya yardımcı olabilir. Brownstein ise sözlerini şöyle bitiriyor:

Bunlar akciğerli balık izleri olmasa bile, omurgalıların karasal hareketiyle ilgili ilk kayıtları aramak, kendi başına son derece heyecan verici.