Uzman değilim ama bu soru çok hoşuma gitti, okuduklarımı toparlamaya çalışayım 🙂 Elif Hanım'ın cevabındaki noktalara (UV, kuşların dördüncü konisi, ahtapotlar) ek olarak üç farklı açıdan bakmak istiyorum.
Neden doğrudan göremiyoruz?
Memeliler 700 nm'nin üzerindeki ışığı göremiyor. Ma ve arkadaşlarının (2019, Cell) belirttiği gibi bu sınır, ışığı yakalayan opsin proteinlerinin fiziksel ve termodinamik özelliklerinden kaynaklanıyor. Yani mesele sadece "doğru göz modelini kopyalamak" değil, ışığı yakalayan molekülün kendisi.
1) Farelere yakın kızılötesi görüş kazandırmak
Aynı çalışmada araştırmacılar farelerin gözüne, retinadaki fotoreseptörlere tutunan "nano antenler" (yukarı dönüştürücü nanoparçacıklar) enjekte etti. Bu parçacıklar görünmez yakın kızılötesi ışığı emip görünür ışık olarak geri veriyor. Sonuç: fareler yakın kızılötesi ışığı algılayabildi, bu ışıkla oluşturulan desenleri ve karmaşık şekilleri ayırt edebildi; normal gün ışığı görüşleri de bozulmadı. İnsanlarda denenmiş bir yöntem değil ama sorunuzdaki fikrin memelilerde mümkün olduğunu gösteren en çarpıcı deneylerden biri.
2) Yılanlar: kızılötesini gözle değil, ısıyla "görmek"
Engerekler, pitonlar ve boalar, avlarının ısı görüntüsünü yüzlerindeki çukur organla oluşturuyor. Gracheva ve arkadaşları (2010, Nature) bu organdaki algılayıcının bir ışık molekülü değil, TRPA1 adlı ve ısıya çok duyarlı bir iyon kanalı olduğunu gösterdi. Yani yılan kızılötesini fotokimyasal olarak değil, organın ışınımla ısınmasıyla algılıyor. Bu da şunu düşündürüyor: uzun dalga boylarını "görmek" için göz yerine bambaşka bir duyu sistemi gerekebilir.
3) Daha fazla reseptör her zaman daha iyi görüş demek değil
Mantis karidesinin bazı türlerinde 12 farklı fotoreseptör var ve derin morötesinden uzak kırmızıya (300-720 nm) kadar tarıyor. Ama Thoen ve arkadaşları (2014, Science) davranış deneylerinde bu hayvanların birbirine yakın renkleri ayırt etmede şaşırtıcı derecede kötü olduğunu buldu. Görünüşe göre renkleri bizim gibi karşılaştırmak yerine, gözlerini tarayarak hızlı bir "tanıma" yapıyorlar. Yani bir hayvanın göz yapısını taklit etmek bize onun gördüğü dünyayı vermeyebilir; beynin sinyali nasıl işlediği de en az göz kadar önemli.
Kısacası
Bugün en gerçekçi yol termal ve UV kameralar gibi cihazlar. Nanoparçacık gibi yaklaşımlar hayvanlarda gerçekten işe yarıyor ama insanda güvenlik ve etik soruları çözülmeden bunun yakında olacağını sanmıyorum. Yine de ileride bir tür "duyu genişletme" çağına girmemiz bana hiç şaşırtıcı gelmez 🔭
Kaynaklar
-
Y. Ma, et al. (2019). Mammalian Near-Infrared Image Vision Through Injectable And Self-Powered Retinal Nanoantennae. Cell. doi: 10.1016/j.cell.2019.01.038. | Arşiv Bağlantısı
-
E. O. Gracheva, et al. (2010). Molecular Basis Of Infrared Detection By Snakes. Nature. doi: 10.1038/nature08943. | Arşiv Bağlantısı
-
H. H. Thoen, et al. (2014). A Different Form Of Color Vision In Mantis Shrimp. Science. doi: 10.1126/science.1245824. | Arşiv Bağlantısı