Kısa cevap şu: Göbekli Tepe'de kalıcı bir hükümdar, sınıflı bir toplum ya da tam zamanlı uzman bir zümre olduğuna dair şu an elimizde güçlü bir kanıt yok. Kazı ekibinin ana yorumu, işi bir yönetici sınıfın emriyle değil, ritüel ve ziyafetlerin sağladığı toplumsal bağlılığın yürüttüğü yönünde. Yine de bir miktar koordinasyon ve beceri birikimi gerektiği açık, o yüzden sorunuzdaki sezgi yanlış değil, sadece "liderlik" kelimesinin ne kadar kurumsallaştığı tartışmalı.
İş gücü ve zaman ölçeği. Yapılar tek seferde değil, yüzyıllar boyunca inşa edildi, yenilendi, gömüldü ve yenileri yapıldı. En ağır dikilitaşlar yaklaşık 10 ton civarında. Bunlar yakındaki kireçtaşı ocaklarından çıkarıldı ve taşındı. Böyle bir iş, birkaç yüz kişilik geçici bir topluluğun belirli mevsimlerde bir araya gelmesiyle makul görünüyor. Süreklilik gerektiren şey sürekli bir hiyerarşi olmayabilir, ortak bir takvim ve ortak bir gelenek olabilir.
Beslenme sorunu. Alanda ağırlıklı olarak yabani hayvan kalıntıları bulunuyor, özellikle ceylan ve yaban sığırı. Ayrıca yabani tahılların işlendiğini gösteren çok sayıda öğütme taşı ve havan var. Dietrich ve arkadaşlarının 2019 tarihli çalışması, bunların hemen tüketime ve mevsimlik şölenlere yönelik olduğunu düşündürüyor. Yani avcı-toplayıcı ekonomisi, zengin yabani kaynakların bulunduğu bölgede, bu tür toplu etkinlikleri besleyebilmiş görünüyor. Tarım şart değildi.
Organizasyonu ne sağladı? Dietrich ve ekibine göre büyük ziyafetler, dans, taş oyma ve muhtemelen fermente içecekler, grupları birbirine bağlayan ve işe katılımı teşvik eden mekanizmalardı. Bu görüşe göre emek karşılığında sosyal prestij, ortak kimlik ve şölen payı vardı. Bu açıklama güçlü, ancak kesin değil. Bazı araştırmacılar ritüel uzmanlarının, usta taş işçilerinin ya da ayrıcalıklı kişilerin varlığını tamamen dışlamıyor. Dietrich'in 2017 tarihli çalışması da ziyafetlerin erken sosyal karmaşıklığın ve hiyerarşinin ortaya çıkışında rol oynamış olabileceğini tartışıyor.
Önemli ek. Göbekli Tepe'de kalıcı bir yerleşim izine dair bulgular sınırlı ve kazılan alanın yalnızca küçük bir kısmı ortaya çıkarıldı. Bu yüzden bugünkü tablo, yeni kazılarla değişebilir. Şimdilik en sağlam okuma, "önce tarım, sonra anıtsallık" sırasının tersine, ortak ritüel pratiklerin ve toplu çalışmanın erken Neolitik dönüşümde itici güçlerden biri olmuş olabileceği yönünde.
Kaynaklar
-
Oliver Dietrich vd.. The Role Of Cult And Feasting In The Emergence Of Neolithic Communities. New Evidence From Göbekli Tepe, South-Eastern Turkey. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Laura Dietrich vd.. Cereal Processing At Early Neolithic Göbekli Tepe, Southeastern Turkey. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Oliver Dietrich vd.. Rituals And Feasting As Incentives For Cooperative Action At Early Neolithic Göbekli Tepe. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı