Eğer Karahantepe Çanak Çömlek Öncesi Neolitik dönemde inşa edildiyse, burada nasıl çanak çömlek bulunabiliyor?

Merhaba daha önce arkeolojide eğitim almış biri olarak bu konuya elimden geldiğince açıklık getirmek isterim. Bu konu öğrencilik döneminde de öğrenciler arasında tartışılan anlam vermeye çalışılan bir konuydu .Cevabı zaman ayırıp okuyacak herkese teşekkür etmek isterim.

Karahantepe’nin Çanak Çömlek Öncesi Neolitik (Pre-Pottery Neolithic, PPN) döneme tarihlenmesine rağmen “çanak çömlek bulunmuş” gibi ifade edilmesi, çoğu zaman kavramsal ve bağlamsal bir yanlış anlamadan kaynaklanır. “Çanak çömlek öncesi” terimi, bir yerleşimde pişmiş kil kap üretiminin henüz bilinmediği ya da yaygınlaşmadığı kültürel evreyi tanımlar; bu ifade, alanda hiçbir koşulda çanak çömlekle ilişkili buluntu görülemeyeceği anlamına gelmez. Arkeolojide belirleyici olan, çanak çömlek buluntularının hangi stratigrafik bağlamdan geldiği ve ana yerleşim evresiyle ilişkili olup olmadığıdır (Özdoğan, 2011).

Karahantepe’de ortaya çıkarılan anıtsal mimari, T-biçimli dikilitaşlar, taş heykeller ve ritüel bağlamlı yapılar, Güneydoğu Anadolu’da MÖ 10. binyıla tarihlenen Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A ve B evreleriyle uyumludur. Bu evrelerde topluluklar yerleşik yaşama geçmiş, avcı-toplayıcı gelenekle tarıma geçiş arasında bir ekonomi sürdürmüş, ancak henüz pişmiş kil kap teknolojisini geliştirmemiştir. Kap ihtiyacı taş kaplar, oyulmuş kalker tekneler, ahşap ve sepet gibi organik malzemelerle karşılanmıştır (Schmidt, 2010; Özdoğan, 2015).

Buna rağmen Karahantepe’de ya da yüzey araştırmalarında çanak çömlek parçalarından söz edilmesi, birkaç bilimsel açıdan makul durumla açıklanır. İlk olarak, Karahantepe çok katmanlı bir yerleşim alanı olabilir. PPN döneme ait ana mimari kullanım sona erdikten sonra, alanın daha geç Neolitik evrelerde kısa süreli ya da sınırlı biçimde yeniden kullanılmış olması mümkündür. Bu durumda bulunan çanak çömlekler, PPN tabakalarıyla çağdaş değil, Çanak Çömlekli^[1] Neolitik ya da daha geç dönemlere ait olur. Yakın Doğu’daki pek çok Neolitik merkezde bu tür üstten karışmalar iyi bilinen bir durumdur (Özdoğan, 2011; Kuijt & Goring-Morris, 2002).

İkinci olarak, özellikle popüler basında “çanak çömlek” ifadesi bazen bilimsel terminolojiye uygun olmayan biçimde kullanılabilmektedir. Taş kaplar, kap biçimli oyuntular ya da pişmemiş toprak nesneler, haber dilinde hatalı şekilde çanak çömlek olarak adlandırılabilmektedir. Oysa arkeolojik açıdan çanak çömlek, açıkça pişirilmiş kil teknolojisini ifade eder ve bu teknoloji Karahantepe’nin ana kullanım evresiyle örtüşmez (Schmidt, 2010).

Bu nedenle Karahantepe’de çanak çömlek bulunduğuna dair ifadeler, sitenin Çanak Çömlek Öncesi Neolitik niteliğini otomatik olarak geçersiz kılmaz. Bilimsel değerlendirmelerde esas olan, buluntuların stratigrafik konumu ve tarihlendirme sonuçlarıdır. Bugüne kadar yayımlanan akademik çalışmalar, Karahantepe’nin temel yerleşim evresinin çanak çömleksiz bir Neolitik topluluğa ait olduğunu ve olası çanak çömlek buluntularının daha geç dönemlerle ilişkili olduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır (Özdoğan, 2015; Schmidt, 2010).