3+1 boyut etkisinde, ve uzay zamanın ortak bir dokuyu oluşturduğunu kabul ederek,
mekanda hareket edebiliyor olup, aynı dokuya dahil olan zamanda hareket edemiyor olmamız aslında bir çelişki.
Kütle sahibi bütün cisimler, zaman boyutunun rölatif etkisine maruz kalmakta. Bu nedenle hareket, mekandaki değişikliği daha görünür, zamandaki hareketi daha anlaşılamaz hale getirmekte. Ama bunu biz anlayamıyoruz.
Mekandaki hareket ışık hızına yaklaşırsa bunu anlayabiliriz. Teorik-teknik olarak mekandaki hız ışık hızına yaklaşırsa, zamanda ileri ya da geri gitmek mümkündür. Ki küçük miktarlarda yapıldı zaten. Bu durum gösterdi ki, bize göre SONRA ve GEÇMİŞ de şu an kadar GERÇEK ve VAR.
Yakın gelecekte hız konusunda teknik yeniliklerle ulaşılabilecek farklı çözümler, zaman boyutu ile etkileşimimizi daha okunur hale getirecek.
öncelikle boyut kavramını açıklığa kavuşturmak lazım boyut her hangi bir cisimin konumunu tarif etmek için gerekli olan bilgidir bunlar hareket edebiliceğimiz 3 yön olsada konumu tarif etmek için yeterli olmuyor bunlar bunun için zaman belirtmemiz lazım yani aslında zamansal boyut ve uzaysal boyut farklıdır o şekilde düşünemeyiz zaman hakında biraz daha düşünmek istersen Carlo rovelli nin ya zaman var olmasaydı kitabını deniyebilirsin diğer zamanın diğer 3 boyut gibi mutlak olmamasından (bazı yerlerde yavaş bazı yerlerde hızlı akmasını kastediyorum) zamanın aslında illüzyon olduğunu idda ediyor tabi ben böyle yazınca saçma geldi ama o daha fazla şey sunuyor daha mantıklı
Asıl sebep, zaman denilen kavramın ne olduğu ve tanımı ile alakalıdır. Zaman kavramı, insanlar tarafından entropi ile ilişkilendilirilmiş ve zamanın ilerlediği yön ile entropinin arttığı yön eşdeğer olacak şekilde belirlenmiştir. Bu şu anlama gelir, "geçen yıllarımız" derken fiziken "evrende artan toplam entropimiz" demek istiyoruz.
Entropinin ne olduğu ile ilgili bir bilgi almak istiyor isen internet üzerinden gerekli kaynakları bulacağını düşünüyorum. Küçük bir hatırlatma yapacak olursam - ki genelde entalpi ile karıştırılır; entropi, düzensizliğin ölçüsüdür.
Zaman boyutunda diğer boyutlar gibi ileri veya geri hareket edememizin sebebi fizik ve kimyada bolca işlenen Termodinamik kanunlarında yatıyor. İkinci termodinamik kanunu der ki "Evrende kendiliğinden gerçekleşen bütün süreçler evrenin entropisinde bir artışa yol açar (ΔS ≥ 0)."[1]. Bu şu anlama gelir, evren zamanda ileriye gitmek zorundadır. Pek tabi, bu metni okuyan sizlerin aklına gelebileceği bir soru olacaktır: "E neden zorunda ki!?".
Zorunluluk nedeni hakkında derin bir bilgim olmamasına rağmen, elimden geldiğince açıklamaya çalışacağım. Evrendeki bir sonraki durumumuzu anlatabilecek milyarlarca olasılık bulunur. Bu olasılıklar birazdan bardağınızın kırılacağı, karşınızdaki apartmana uçak düşeceği, dünyadaki tüm suyun yok olacağı, kaleminizdeki ucun biteceği gibi bir çok olayı kapsayabilir. Biraz düşünüldüğünde, evrendeki bir sonraki durumun bir önceki duruma göre daha düzenli olmasının ihtimali, daha düzensiz olmasının ihtimalinden çok daha düşük olacağı hemen akla gelecektir. Bunu o çok bilindik kırılmış bardak örneği ile pekiştirelim. Bir bardak ile su içtiğinizi düşünelim ve bir anda elinizden bu bardağın düştüğünü varsayalım. Bu bardağın yere çarptığını ve kırılıp geri sektiğini hayal edin ve tam o anda zamanı durdurun. Şimdi size sorum şu olacaktır, birbirine oldukça yakın ancak kırılmış cam parçalarının aşağıda listelediğim hangi duruma dönmesi daha olağandır?
Özellikle abartarak yazdığım bu durum size inandırıcı gelmeyebilir ancak evrende bu durum gayet olağandır. Cevabınızın yüksek ihtimalle, rastgele dağılmış pozisyonda yere düşmeleri (2. madde) olduğunu düşünüyorum. Ki haklısınız da! İlk maddedeki durumun kesinlikle gerçekleşmeyeceğini size kanıtlayamayız, ancak o durumun gerçekleşme ihtimalinin milyar milyar milyar katta bir gibi maddenin gerçekliğini bile sorgulatacak kadar küçük bir ihitmal olduğunu söyleyebiliriz.
Bundandır ki, evrendeki her olağan olay düzensiz olmaya meyillidir. Bu düzensizliğe gidiş entropi ile açıklanır ve termodinamiğin ikinci yasasınca belirtilir. Termodinamiğin ikinci yasası, zamanın geriye akmasını engeller çünkü zaman da entropinin ileriye akışı ile ilgilidir.
Konu ile ilgili daha detaylı bilgi almak isterseniz Evrim Ağacı'ndaki "Entropi Nedir? Büyük Patlama'dan Kozmos'a Entropi ve Kaostaki Düzen" yazılı makaleyi okuyabilirsiniz. Bağlantıyı ikinci kaynak olarak bırakacağım.
Entropiyi anlatırken mümkün mertebe "evren" sözcüğünü kullanmaya çalıştım. Bunun sebebi entropinin lokal bölgelerde artmak yerine azalma yönüne gidebileceğiydi. Bu konuyu araştırmayı da sizlere bırakıyorum.
Zaman boyutunda üç mekansal boyuttan farklı olarak serbestçe hareket edemememiz, fizik yasalarının temel niteliği ve zamanın doğasıyla ilgilidir. Üç mekansal boyutta (x, y ve z), klasik mekanik tarafından yönetilen fiziksel nesnelerle hareket edebilir ve etkileşime girebiliriz. Ancak zaman söz konusu olduğunda, hareketimizi yöneten kurallar farklıdır ve henüz tam olarak anlaşılamamıştır.
Bir neden, entropi veya evrendeki düzensizliğin artışıyla belirlenen zamanın okudur. Termodinamiğin ikinci yasasına göre, entropi zamanla kapalı bir sistemde her zaman artar. Bu yasa, zamanın tek yönde - ileriye doğru - akmasını belirler. Bu nedenle, zamanda geriye hareket etmek, termodinamiğin ikinci yasasını ihlal edecektir.
Ayrıca, zaman algımız beynimizin bilgiyi nasıl işlediğine bağlıdır. Anılarımız, olayların bir dizisi temelinde oluşturulur ve bu, geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek kavramını yaratır. Zamanın bu doğrusal algısı, bilişsel süreçlerimize derinden yerleşmiştir ve çevremizdeki dünyayı nasıl deneyimlediğimizi etkiler. Sonuç olarak, zamanda hareket etme yeteneğimiz, zamanı algılama ve anlama şeklimizle sınırlıdır.
Sonuç olarak, zamanda geriye hareket edememe durumu, fizik yasalarının temel niteliği, zamanın doğası ve beynimizin zamanla ilgili bilgiyi algılama ve işleme şekli sonucudur. Bu faktörlerin daha derin bir anlayışına sahip olana kadar, zamanda ileriye doğru hareket eden tek yönlü bir sokak olarak deneyimlemeye devam ediyoruz.
Evrim Ağacı Uyarısı: Bu cevap, OpenAI tarafından geliştirilen ChatGPT yazılımı tarafından, otomatik olarak hazırlanmıştır. ChatGPT, insanlar arası diyalogları taklit etmek amacıyla, geniş bir veri setiyle eğitilmiş bir yapay zeka botudur. Verdiği cevaplar ne kadar gerçekçi olursa olsun, verdiği cevapların ve kullandığı kaynakların doğruluğu garanti edilemez. Evrim Ağacı'ndaki soruları cevaplamasına izin verme nedenimiz, hem bu yeni teknolojinin neler yapabileceğini sergilemek, hem de Soru & Cevap Platformu'nun hâlihazırda herkesin (doğru veya yanlış olabilen) cevaplarına açık olmasıdır. Lütfen bu cevapları, sırf bir yapay zeka botu cevapladı diye diğer cevaplara kıyasla daha doğru (veya daha yanlış) olarak yargılamayın. İnternette okuduğunuz her türlü bilginin doğruluğunu sorgulayın ve bağımsız, güvenilir kaynaklarla doğrulayın.
Varan 1: Beynimiz gerçekleri doğrudan algılamaz, dışarıdan gelen verileri işleyerek geçmiş deneyimlerimize dayanır. Eğer zamanda yolculuk mümkün olmadıysa, beynimiz bu tür olayları yok sayabilir. Ancak, geliştirdiğimiz aletler yeni bilgiler sunabilir.
Varan 2: Organik moleküller evrimleşmeden önce hareket edemiyordu. İlk tek hücreli organizmalar yönelerek hareket etmeye başladı, böylece biyolojik evrimle mekânsal hareket gelişti.
Varan 3: Üç boyutlu hareket ilk başta evrimsel avantaj sağlamadığı için kayboldu. Ancak, ilkel hücrelerdeki hareket üremeyi kolaylaştırdı ve zamanla kalıcı hale geldi. Bugün hareket edebilmemiz bu sürecin sonucudur.
Dördüncü boyutta hareketi gözlemleyebilmek için:
Zamana müdahaleyi ölçebilecek cihazlar geliştirilmelidir.
Zamanda yolculuk yapabilecek makineler inşa edilmelidir.
Eğer bu makineleri yapamıyorsak, zamana müdahale edebilen organizmaların evrimini beklemek gereklidir.
Zaman yolculuğunu mümkün kılan organizmalar yapay seçilimle evrimleştirilebilir.
Eğer zamanda hareket edebilen biyolojik sistemler oluşursa, bunlar dördüncü boyutta hareket eden canlılara dönüşebilir.
Sonuç olarak, geçmişe veya geleceğe gidemezken, zamanın hızına da müdahale edemiyoruz. Ancak, geçmişe gidebilmenin evrimsel olarak avantajlı olabileceği düşünülüyor. Örneğin, bir bakteri yok olacağını anlayıp kendini geçmişe gönderebilirse, gelecekte baskın tür olabilir.
Not: Işık hızı konusunda sınırlı bilgim var, ancak E=mc^2 denklemine göre, potansiyel enerjimiz bizi zamanda ileriye itiyor olabilir. Üç boyutlu evrende hızlandıkça zamandaki hızımız azalıyor gibi görünüyor. Zamanı yavaşlatmanın bir yolunu bulmak bu durumu değiştirebilir.
Önce boyut (dimension) dan ne anladigimizi biraz acmamiz gerekiyor. Isin asli boyut, icinde degisimin yasandigi veya yasanabilecegi parametrelerdir. Yani, parametrelerin yani pozitif veya negatif degisim gösterebilecegi bir dogrultudur. Bu dogrultu lineer olmak zorunda olmadigi gibi her zaman illa da mekansal olmak zorunda degildir. Ayni mekanda ayni noktada dursak dahi bir cok degisen maddi manevi parametrelere de sahibiz. Örnegin, sevinc, üzüntü gibi duygular da mesela bize ait yasamsal boyutlardir. Yani bizler mekansal olarak gercekten sadece 3 boyutlu, veya aslinda cok boyutlu ama algi yeteneklerimizin kisitliligii ile sadece 3 boyutunu bilebildigimiz bir evrende yasiyoruz. Ama diger bütün algilarimizi da isin icine kattigimizda aslinda sonsuz olmasa da ona yakin bir algisal boyutlar dünyasinda yasiyoruz. Tabi bu soru icin vermemiz gereken cevap sadece mekansal boyutlar cercevesinde olmali ve öyle olacak.
Bence zaman gercek bir boyut degildir ve geri alinamazligi sadece insan bilincinde ki farki farkedebilme yetisinden kaynaklanmaktadir. Yani zaman bir algidir ve insan bilincinin "bir önceki durum" ile "bir sonraki durum" un algimizda olusturdugu farki farketmesinden kaynaklanir.
Söyle örnek verecek olursam:
0 boyutlu bir noktaya eger bir bilinc, yani farki farketme yetisi, verildigini farzedelim. Bu durumda her ne kadar nokta mekansal olarak sabit ve degismez bir 0. boyutta bir varlik olsa da; bu durum noktanin kendisi icin farkli olabilirdi. Hipotetik olarak diyelim ki, bu nokta bir bilinc sahibi olsun ve bildigi tek sey de "kendilik" olgusu (veya algisi) oldun. Bu nokta icin kendilik algisinda gercek veya sanal herhangi bir degisim oldugunda, nokta icinde yasadigi mekansal sabit 0 boyutlu alemine, kendi algisinda ek olarak yeni bir boyut eklemis olurdu. Yani nokta icin zaman baslamis ve geri döndürülemez bir sekilde akiyor olurdu.
Nokta kendi algisinda, gecmis tüm noktalari ile beraber kendisini düsünebilseydi kendisini bir üst boyutu anlamaya götürecek yolu bulmus olurdu.
Ayni mantiksal deneyi daha üst boyutlar icinde yapablirsiniz. Yani zaman alt boyutlardaki bir varligin bir üst boyutu anlayabilmesi icin gerekli olan eksik bir boyutu (örnegin mekansal gercek 4. boyutu anlayabilmemiz icin gerekli olan 3 boyutlu alemde eksik olan ek bir boyut), zihnimizde kendi yasadigimiz algisal degisimler nedeniyle kendimizin ekledigi sanal (Hypothetical) bir boyuttur. Biz bu sekilde hayatimizin her karesini birlestirerek mekansal bir 4 boyutun varligini anlayabiliriz.
Yani bilincli bir küp düsünün ve bu küp kendinde ki 3 boyutlu evrendeki tüm degisimleri farkediyor olsun. Bu küpün tüm hayati sonunda (aslinda dogru ifade edilecek olursa: "ilk farkettigi algidan son farkettigi algiya kadar tüm sürec" ) ortaya 4 boyutlu bir cisim olan TESSERACT cikar ki bu da onun tüm hayatini temsil eden 4. boyutta yasayan üst bir cisimdir. Bu TESSERACT cisminin her noktasi 3 boyutlu bi HAL'dir.
Bu cok heyecan verici bir konu ve gördügünüz gibi "ZAMAN" alsinda bir üst boyutun anahtari durumunda olan gecici bir boyut.
(Simdilik bi kadar yazabildim ama bu konuya vakit buldukca, 1. ve 2. boyut lardan üst boyutlara mantiksal olarak nasil gecildigini de göstererek de eklemeler yapmaya calisacagim.)
Su iki video bu konuda oldukca ufuk acici olabilir: