450 Milyon Yıllık Çenesiz Balık Sacabambaspis Nasıl İnternet Fenomenine Dönüştü?

İnternet dünyasında beklenmedik bir şekilde viral hâle gelen içeriklerle sık sık karşılaşıyoruz ancak bunlardan pek azı 2023 yılında Japonya'daki Twitter kullanıcılarının dikkatini çeken paylaşım kadar niş bir konuya odaklanıyor. Söz konusu paylaşım Finlandiya'da bulunan Helsinki Doğa Tarihi Müzesindeki sıra dışı bir sergi parçasını gözler önüne seriyordu.

Bu sergi parçası Eston paleontolog Elga Mark-Kurik tarafından büyük bir özenle hazırlanan ve soyu tükenmiş Sacabambaspis cinsine ait bir balığın rekonstrüksiyon modelinden başkası değildi. Ziyaretçilerin karşısına çıkan bu antik canlının sahip olduğu şaşkın yüz ifadesi kısa sürede milyonlarca insanın ilgisini çekmeyi başardı.

Ordovisyen Döneminin Sıra Dışı Canlısı: Sacabambaspis Nedir?

Sacabambaspis günümüzden yaklaşık 450 milyon yıl önce Ordovisyen Dönemi'nde Gondvana süperkıtasının sığ sularında yüzüyordu. Bu canlının ismi ilk fosillerin keşfedildiği Bolivya'daki Sacabamba köyünden geliyor ancak sonraki yıllarda Umman, Avustralya ve Arjantin gibi birbirinden çok uzak coğrafyalarda da yeni fosil örnekleri bulundu. Paleontologlar bu bulguları incelediğinde karşımızda gerçekten de son derece tuhaf bir canlının durduğu anlaşıldı.

Kafasına tavayla vurulmuş gibi duran, yaklaşık 30 santimetre uzunluğunda bir balık hayal edelim. Gövdesinin üst kısmı neredeyse tamamen düzleşmişken karnı oldukça şişkin bir yapı sergiliyordu. Sacabambaspis çenesiz balıklar (Lat: "Agnatha") olarak bilinen bir balık grubuna aitti. Bu gruptaki canlılar besinleri adeta bir elektrik süpürgesi gibi emerek toplayan dairesel ağız yapılarıyla tanınıyor.

Sacabambaspis cinsinin ağzında yaklaşık 60 sıra küçük kemiksi plaka bulunuyordu. Araştırmacılar bu plakaların hareket edebildiğini ve ağız boşluğunun daralıp genişlemesine yardımcı olduğunu düşünüyor; böylece balık sudaki planktonları, algleri ve diğer besin parçacıklarını vakumlayarak tüketebiliyordu.

Yüzgeçsiz Bir Gövde ve İribaş Benzeri Bir Yüzüş

Bu canlının bir diğer garipliği ise yüzgeçleriydi; daha doğrusu yüzgeçlerinin bulunmayışıydı. Günümüzde ve geçmişte bildiğimiz çoğu balık suda ilerlemek, yön değiştirmek ve fren yapmak için gövdesindeki yüzgeçleri kullanır. Oysa Sacabambaspis tamamen yüzgeçsiz bir gövdeye sahipti; bu gövde geriye doğru daralarak ucunda ufacık bir yüzgeç bulunan kaslı bir kuyrukla sonlanıyordu.

Uzmanlar bu anatomik özelliklere dayanarak Sacabambaspis cinsinin tipik bir balık gibi süzülmek yerine, daha çok bir kurbağa iribaşı gibi kıvrılarak yüzdüğünü tahmin ediyor. Ancak bu canlıyı asıl ilgi odağı hâline getiren unsur yüzüş şekli değil, kafasının ön kısmındaki gözleriydi. İncelenen fosiller bu görme organlarının oldukça küçük olduğunu, yüzün tam ön tarafında konumlandığını ve etraflarının kemiksi bir halkayla çevrelendiğini gösteriyor.

Oyuncak Gözlerden Doğan Bir İnternet Efsanesi

Retina ve lens gibi yumuşak dokular fosilleşme sürecinde korunamadığı için Mark-Kurik modelini hazırlarken kendine bir miktar sanatsal özgürlük tanıdı. Maketini önce süngerimsi köpükten elle yonttu; ardından silikon kalıba dökerek gümüşi bir cila ile kapladı. Ağız kısmına muzip bir tebessüm kondurmayı başaran araştırmacı, sıra gözlere geldiğinde işin zorlaştığını fark etti ve ilham almak için mahallesindeki bir hobi dükkânının yolunu tuttu.

Bu noktadan sonra yaşananlar ise müze tarihine geçen bir efsaneye dönüştü. Mark-Kurik ince uçlu kalemler alıp gözleri çizebilir veya modelleme kiliyle onları şekillendirebilirdi. Ancak araştırmacı bunların yerine dükkândan siyah beyaz oyuncak gözler satın alıp doğrudan balığın yüzüne yapıştırdı. Maket 1995 yılında sergilenmeye başladığında tıpkı Susam Sokağı'nın ünlü mavi kuklası Kurabiye Canavarı gibi şaşkın ve afallamış bir ifadeye bürünmüştü.

Hazırlanan bu model bilimsel ve sanatsal açıdan bir başarı olsa da yirmi yılı aşkın bir süre boyunca müzede sessiz sedasız sergilendi; ancak tek bir fotoğraf karesi her şeyi değiştirdi. Mark-Kurik'in bu sevimli tasarımının fotoğrafı sosyal medyada viral olunca antik balık birdenbire küresel bir internet sansasyonuna dönüştü. Hayran çizimleri yapıldı ve internet memleri üretildi. Bugün hâlâ tişörtlerden peluş oyuncaklara ve anahtarlıklara kadar pek çok Sacabambaspis temalı ürünü satın alabiliyoruz; bu durum 450 milyon yılı aşkın süredir soyu tükenmiş bir balık için hiç de fena bir başarı sayılmaz!