Videonun ötesi
Video, insanları diğer primatlardan ayıran beynin evrimini ve bu evrime katkıda bulunmuş olabilecek ARHGAP11B genini anlatıyor; bu genin marmosetlerde embriyonik dönemde eklenmesiyle neokorteks büyümesi, kortikal kıvrım artışı ve üst katman nöron sayısında çoğalma gibi değişimler gözlemlendiği Science dergisinde yayımlanan çalışmadan bahsediyor. Ayrıca Planet of the Apes filmiyle yapılan kıyaslama, etik tartışmalar ve bu tür deneylerin sınırlamaları üzerinde duruluyor.
Transcript'te anlatıldığı şekliyle Alzheimer, beyin hücrelerinin (nöronların) öldüğü bir hastalık; bu nedenle bilişsel yetiler azalır ve ilaçlar nöronları yeniden oluşturup rejenerasyon sağlayabilirse hastalığın etkileri giderilebilir.
Beyin hücresi; Alzheimer'da öldükleri için bilişsel kayıplara yol açar ve yeni nöronlar oluşturulabilmesi zekâya etki eder.
Transcript'te geçen şekilde, ölen nöronların yerine yenilerini oluşturma süreci; Alzheimer'ı hedefleyen ilaçların amaçladığı şey, beyin hücrelerini 'rejenere edebilecek yeni nöronlar oluşturmak'tır.
Filmde bahsedilen, deney amaçlı geliştirilen ilaç; maymunlarda zekânın gelişimine sebep olduğu anlatılıyor.
Alez E112'nin gelişmiş versiyonu olarak anlatılan ilaç; damardan verilebilen veya gaz biçiminde solunabilen bir formda ve maymunlara zeka kazandırırken insanlarda hastalığa (simiyen gribi) neden oluyor.
Video içindeki tanımlamaya göre Z113 ilacının insanlarda yol açtığı hastalık; insanlar hastalanıp ölüyor fakat maymunların zekâsı gelişiyor.
Üst düzey bilişsel fonksiyonları mümkün kılan beyin bölgesi; duyguları, düşünceleri, konuşma ya da geçmişe/geleceğe referansta bulunma gibi özellikleri veren, insanları diğer hayvanlardan ayıran bölge olarak anlatılıyor.
Transcript'te öne çıkarıldığı üzere, bir canlının beyninin vücut hacmine oranı ne kadar büyükse genel olarak o kadar zeki olduğu gözlemi; yalnız bunun mutlak bir ölçüt olmadığı ve istisnalar olduğu da belirtiliyor.
Nöronların üretiminden sorumlu hücre tipleri; araştırmada bu hücrelerin sayısının artmasının yeni nöron oluşturabilme kapasitesini yükselttiği belirtiliyor.
İnsanları şempanzelerden ayıran genlerden biri olarak anlatılıyor; beynin büyüklüğü ile ilişkili gibi görünen, bizde değiştirilmiş/mutasyona uğramış bir kopyası bulunan bir gen ve bu genin bir kopyasından evrimleştiği söyleniyor.
Transcript'e göre halihazırda çalışan genlerin yanlışlıkla fazladan kopyalanması olayı; orijinal kopya çalışmaya devam ettiğinde bu ikinci kopya üzerinde oluşan mutasyonlar canlıya zarar vermeyebilir ve zamanla yeni işlevler kazanabilir.
Metinde geçen açıklamayla, bir genin değişime uğraması durumu; gen kopyalanması sonrası ikinci kopya üzerinde ortaya çıkan değişimler mutasyon olarak değerlendirilir ve zararlı olanlar doğal seçilimle elenip avantajlı olanlar kalabilir.
Transcript'te geçen biçimiyle, zararlı mutasyonların elendiği ve avantaj sağlayan mutasyonların geriye kaldığı evrimsel süreç; böylece genlerin yeni işlevler kazanması mümkün olur.
Çalışmada genlerin verildiği çok erken gelişim aşaması; genlerin zigotun ilk birkaç gününde enjekte edildiği ve böylelikle embriyonun erken evrelerinde etkilerin gözlemlendiği belirtiliyor.
Gelişimin erken aşaması; deneylerde embriyoların belirli bir süre sonra gelişimi durdurulup sonlandırıldığı, böylece beyin gelişiminin incelenebildiği ifade ediliyor.
Araştırmada kullanılan yeni dünya maymunu türü; Amerika kıtalarında evrimleşmiş, oldukça küçük (çoğu zaman ~20 cm civarında) ve çalışmada ARHGAP11B geninin zigot/embriyo evresinde verilmesiyle beyin büyüklüğünde ciddi artış gözlenen maymun türü olarak tanımlanıyor.
Transcript'te anlatıldığı üzere beynin yüzey alanını genişleten, katlanma biçimleri; araştırmada marmosetlerde beyin katlanma biçimlerinin insan beyninin katlanma biçimlerine benzer hale geldiği ve bunun zekâyla ilişkili olduğu vurgulanıyor.
Metinde anlatılan deney yöntemi: belirli genlerin (örneğin ARHGAP11B benzeri) zigot veya embriyo evresinde maymunlara enjekte edilerek onların beyin gelişimlerinin etkilenmesinin sağlanması.
Deneylerde sınır koyan önemli araç; insan genleriyle hayvan genlerinin karıştırıldığı çalışmalarda genellikle embriyo aşamasında sonlandırma uygulandığı ve doğumuna izin verilmediği, bu yüzden yetişkin davranışsal etkilerin gözlemlenemediği vurgulanıyor.
Mutlak beyin kütlesi tek başına zekâyı belirlemez; beyin-gövde oranı ve neokorteksin göreli büyüklüğü gibi oranlar daha iyi göstergelerdir.
İnsan ve şempanze genomları %98.77 oranında benzer; bu küçük görünen farklar bile büyük fonksiyonel farklılıklara yol açabilir.
Tek bir gen birçok etkiden sadece birini değiştirebilir; tam insan benzeri zeka veya davranışlar için birden çok genetik, anatomik ve gelişimsel değişiklik gerekir.
Etik kısıtlamalar nedeniyle embriyolar gelişimin yaklaşık 100. gününde sonlandırıldı ve doğuma/uzun dönem davranış incelemelerine izin verilmedi; dolayısıyla doğan insan-maymun melezleri yok.
Benzer bir gen (ARHGAP11A gibi) birçok türde bulunurken, ARHGAP11B insanlara özgü bir kopya olarak ortaya çıkmış ve beyin gelişimi üzerinde farklı etkileri olduğu saptanmıştır.
Nöron sayısındaki artış bilişsel potansiyeli etkileyebilir ama bilişsel yetenekler nöronlar arasındaki bağlantılar, beyin bölümlenmesi ve gelişimsel süreçlerin tümüne bağlıdır; tek başına sayısal artış her şeyi belirlemez.
Konuşma ve dil için sinirsel kapasitenin yanında anatomik adaptasyonlar (örneğin ses kutusu yapısı) da gerekir; zekâ artışı konuşmayı garanti etmez.
Filmde Alzheimer için geliştirilen Alez E112 ve daha gelişmiş Z113 isimli ilaçlar maymunlarda nöron üretimini arttırıp zekâ geliştiriyor; gelişmiş versiyon insanlara simian flu bulaştırıyor.
Yaklaşık %98.77 oranında nükleotid düzeyinde aynı olup aradaki fark yaklaşık %1.23'tür.
Sadece mutlak beyin kütlesi değil, beyin-gövde oranı (beyin vücut büyüklüğüne oranı) ve neokorteksin göreli büyüklüğü gibi özellikler zekâyla yakından ilişkilidir.
ARHGAP11B insanlarda beyin büyümesiyle ilişkili görülen bir gen olup, evrimsel olarak ARHGAP11A benzeri bir genin kopyalanıp mutasyona uğramasıyla ortaya çıktığı düşünülüyor.
Evet; marmoset embriyolarına verildiğinde neokorteks genişledi, beyin kıvrımları arttı, progenitör hücre ve üst katman nöron sayısı yükseldi.
Çalışma Science dergisinde yayımlandı ve Max Planck Moleküler Hücre Biyolojisi ve Genetik Enstitüsü (Almanya) ile Japon Deneysel Hayvanlar Merkezi Enstitüsü tarafından gerçekleştirildi.
Hayır; etik kurallar gereği embriyolar gelişimin yaklaşık 100. gününde sonlandırıldı, bu yüzden doğma ve uzun dönem davranış gözlemleri yapılmadı.
Hayır; konuşma için ses organlarının anatomik değişimleri gibi başka evrimsel değişiklikler de gereklidir, dolayısıyla tek gen yeterli olmayabilir.
Hayır; marmosetler Yeni Dünya maymunlarıdır ve bizimle veya şempanzelerle en yakın akrabalıkta değillerdir.
Kıvrımlar beyin yüzey alanını artırır ve bu da özellikle neokortekste bilgi işleme kapasitesinin ve üst düzey bilişsel fonksiyonların artmasıyla ilişkilidir.
Planet of the Apes (Maymunlar Cehennemi) filminde Rodman isimli karakteri oynayan aktör; filmde Alzheimer için ilaç geliştiren bilim insanı/girişimci rolünde.
Maymunlar Cehennemi serisinin Tim Burton tarafından çekilen versiyonundan bahsedilirken anılan yönetmen.
James Franco'nun oynadığı Planet of the Apes (Maymunlar Cehennemi) filmindeki karakter olarak anıldı.
Filmde zekâ kazanan ilk şempanzelerden biri olarak anılan şempanzenin ismi.
Söz takipçisi
Beynimizde diğer hayvanlardan ayıran şey, vücut büyüklüğüne göre vücut hacmimize göre çok iyi bir beyne sahip olmamız. Yani evrimsel tarihimize baktığımızda her ne olduysa ki bunu "Evrenin Karanlığında Evrimin Işığı" isimli iki kitabın son bölümünde detaylıca anlatıyorum ama Evrim Ağacı'ndaki yazılarımızda da görebilirsiniz ve bu kanalda sizlere bahsetmeye devam edeceğim bu konuda videolar yapacağım. Ama insanın evrimine baktığımızda işte o kitapta ve sitemizde ve bu videolarda anlatacağım sebeplerden ötürü insan beyninin giderek iyileştiğini görüyoruz.
Yani evrimsel tarihimize baktığımızda her ne olduysa ki bunu "Evrenin Karanlığında Evrimin Işığı" isimli iki kitabın son bölümünde detaylıca anlatıyorum ama Evrim Ağacı'ndaki yazılarımızda da görebilirsiniz ve bu kanalda sizlere bahsetmeye devam edeceğim bu konuda videolar yapacağım. Ama insanın evrimine baktığımızda işte o kitapta ve sitemizde ve bu videolarda anlatacağım sebeplerden ötürü insan beyninin giderek iyileştiğini görüyoruz. Bakın burada dikkat edilmesi gereken kritik nokta şu: insanın genel vücut büyüklüğü yani kütlesi veya hacmi artarken, aynı zamanda beyin büyüklüğü de onunla paralel bir şekilde artmadı.
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?