Işık Kütlesizse Neden Karadeliğin Kütleçekiminden Kaçamıyor?

692 B görüntülenme13.08.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıFotonlar Kütlesizse, Kütleçekiminden Neden ve Nasıl Etkileniyorlar?
Derinlemesine

Özet

Video, fotonların kütlesiz olmasına rağmen neden kütleçekiminin etkisiyle yön değiştirdiklerini açıklar; Newtoncu yaklaşımın sınırları ve Einstein'ın uzay-zaman bükülmesi yaklaşımıyla bu olgunun nasıl çözüldüğü anlatılır. Ayrıca E=mc², enerji-momentum ilişkisi, relativistik kütle ve foton kütlesine ilişkin ölçüm sınırları gibi konularla birlikte tarihsel ve deneysel kanıtlar (Eddington, Hubble, James Webb, Michell/Cavendish) özetlenir.

Terimler

  • Işık

    Işık, Evren'deki en tuhaf şeylerden biri. Bir feneri yaktığınızda, katrilyonlarca foton dışarı doğru ışık hızında fırlıyorlar. Daha geçen videoda konuştuk; bu fotonlar, o hıza, bir araba gibi ivmelenerek ulaşmıyorlar; üretildikleri anda zaten ışık hızında var oluyorlar!

  • Foton

    Fotonlar, ışığı oluşturan parçacıklar ve üretildikleri anda zaten ışık hızında olan, kütlesiz parçacıklardır. (Videoda fotonların kütlesiz olduğu ve bu yüzden ışık hızında bulunabildikleri vurgulanıyor.)

  • Işık hızı (c)

    Işık hızı, ışığın sahip olduğu sabit hızdır; fotonların üretildikleri anda zaten bu hızda olmalarının nedeni fotonların kütlesiz olmalarıdır. Ayrıca Özel Görelilik kapsamında kütlesiz her cisim ışık hızında gitmek zorunda; kütlesi olan cisimler ise ışık hızına asla ulaşamazlar.

  • Kütle

    Kütle, bir cismin sahip olduğu madde miktarıdır. Videoda ayrıca 'durgun kütle' (cismin durgun haldeki kütlesi) terimi kullanılıyor; relativistik kütle kavramı ile karıştırılmamalıdır.

  • Kütlesiz

    Kütlesiz, bir cismin kütlesinin olmaması demektir. Videoda fotonlar ve gluonlar örnek gösterilerek, kütlesiz parçacıkların ışık hızında hareket etmek zorunda oldukları belirtiliyor.

  • Kütleçekim (kütleçekim kuvveti)

    Newton okulunda iki cisim arasındaki kütleçekim kuvveti, o iki cismin kütlesinin çarpımını, cisimler arasındaki mesafenin karesine bölüp, elde ettiğiniz sonucu kütleçekim sabitiyle çarpmamız gereken bir kuvvet olarak öğretilir. Ancak Einstein'ın perspektifinde kütleçekim kuvveti, kütleye sahip cisimlerin uzay-zaman dokusunu bükmesi nedeniyle oluşan, geometrik bir etkidir: düşen cisimler üzerlerine bir kuvvet uygulandığı için değil, aslında düz çizgiler boyunca ilerlemek isterken uzay-zaman dokusunun bükülmüş olması nedeniyle yolları değiştiği için 'düşüyor' gibi görünürler.

  • Newton fiziği

    Newton fiziği, klasik dünyayı tarif etmekte kullanılabilecek bir teoridir: arabaları götürebilir, uçakları uçurabilir, binaları ayakta tutabilir, gemileri yüzdürebilir. Ancak ışık gibi aşırı yüksek hızlı kuantum nesnelerin doğasını ve karadelikler gibi aşırı büyük kütleli gök cisimlerinin etrafında olan biteni açıklayamaz.

  • Uzay-zaman dokusu

    Uzay-zaman dokusu, büyük kütleli cisimlerin etraflarındaki dokuyu bükmesi ve cisimlerin gittiği yolu değiştirmesinden kaynaklanan yapı. Kütleçekimi, kütleye sahip cisimlerin bu uzay-zaman dokusunu bükmesi nedeniyle oluşan geometrik bir etki olarak anlatılıyor; cisimler aslında düz çizgiler boyunca ilerlemek isterler, fakat uzay-zaman dokusu bükülmüş olduğu için yolları değişir.

  • Karadelik

    Karadelikler, çok büyük kütleli gök cisimleri olarak uzay-zaman dokusunu aşırı derecede büken nesnelerdir; ışığın uzayda yön değiştirmesinin en ekstrem örnekleri karadelikler etrafında görülür ve karadeliklerin etrafında 'foton küresi' gibi bölgeler oluşabilir.

  • Foton küresi (photon sphere)

    Karadeliklerin etrafında bulunan ve 'foton küresi' dediğimiz bölge; bu bölgedeki fotonlar bir süreliğine karadeliğin yörüngesine giriyorlar ve tıpkı Ay'ın Dünya etrafında dönüp durması gibi, fotonlar da karadeliğin etrafındaki o yörüngede durmadan dönüyorlar — yani ışık, karadeliklerin yörüngesine oturup etrafında daireler çizebiliyor.

  • Yörünge

    Yörünge, bir cismin başka bir cismin etrafında izlediği düzenli harekettir; videoda hem Ay'ın Dünya etrafında dönmesi hem de fotonların karadeliğin etrafında oluşturduğu yörüngeler örnekleniyor.

  • E = mc²

    E=mc², kütle ile enerjinin eşdeğerliğini ifade eden meşhur denklem. Einstein'ın 1905'te yayımladığı çalışmasında doğrudan yazmasa da m=E/c² formu üzerinden türetilmiş ve enerjinin kütle ile ilişkisini gösterir. Ancak videoda vurgulandığı üzere bu denklem, enerjinin tüm kaynağını kapsamaz; gerçekte daha genel ifade E² = (mc²)² + (pc)² şeklindedir.

  • E² = (mc²)² + (pc)²

    Enerji-momentum ilişkisinin genel ifadesi. Burada m cismin kütlesi, p cismin momentumu ve c ışık hızıdır. Kütlesiz bir cisim için ilk terim (mc²) düşer ve geriye E = pc kalır; yani kütlesi sıfır olan parçacıkların enerjisi momentumlarıyla ilişkilidir.

  • Momentum

    Momentum, videoda 'bir cismin hareketinin "ihtişamı"' gibi benzetilerek tarif ediliyor. Klasik dünyada momentum, kütle ve hızın çarpımıyla bulunur; dolayısıyla hafif ve yavaş bir kelebeğin momentumu küçük, ağır bir kayanın yuvarlanmasının momentumu büyüktür. Kuantum dalgalar gibi kütlesiz nesnelerin momentumunu ise o dalganın frekansıyla Planck sabitini çarparak hesaplayabiliyoruz.

  • Planck sabiti

    Videoda kısaca geçen Planck sabiti, kuantum dalgaların momentumunu hesaplamak için o dalganın frekansıyla çarpılan sabittir; yani kütlesiz kuantum dalgaların momentumunu frekans × Planck sabiti ile buluyoruz.

  • Relativistik kütle

    Relativistik kütle, bir cismin enerjiye bağlı olarak 'yalancıktan' artan kütlesi anlamında kullanılan bir kavram. Videoda E=mc² bağlamında enerjisi olan şeyin bir kütlesi olması gerektiği fikrinden türetilen ve hız arttıkça artan, dolayısıyla ışık hızına yaklaştıkça inanılmaz boyutlara ulaşabilen bir nicelik olarak anlatılıyor. Ancak bu kavram tartışmalıdır; Einstein ve pek çok fizikçi 'kütle'yi cismin madde miktarı olarak tanımlayıp relativistik kütle teriminin hatalı veya yanıltıcı olduğunu söylemişlerdir. Videoda ayrıca relativistik kütlenin durgun kütleye nasıl dönüştüğü ve örnek sayısal artışlar (ışık hızının %86'sında kütlenin ~2 kat olması vb.) üzerinden anlatılıyor.

  • Durgun kütle (rest mass)

    Durgun kütle, cismin durgun haldeki (hareketsizken ölçülen) kütlesidir. Videoda relativistik kütlenin ifadesinde küçük m olarak belirtiliyor ve hız sıfırsa relativistik kütlenin durgun kütleye eşit olduğu vurgulanıyor.

  • Lagrangian (L)

    Videoda Einstein'ın 1905 makalesinde geçen L sembolü, maddenin enerjisini hesaplamanın yollarından biri olan Lagrangian değerine karşılık geliyor; Einstein'ın o makalesinde enerji kaybeden maddenin kaybettiği kütle miktarını belirtirken L/V² yazmasıyla m=E/c²'ye varıldığı anlatılıyor.

  • Özel Görelilik Teorisi

    Özel Görelilik Teorisi kapsamında kütlesi olan bir cismin ışık hızına asla ulaşamayacağı gösterilir: kütlesi olan bir cismi ışık hızına yaklaştırdıkça hissedilen relativistik kütlesi sonsuza yaklaşır ve hıza daha fazla enerji verilse bile cismi tam olarak ışık hızına çıkaramayız. Bu teorinin bir sonucu olarak, ışık hızında giden her şey kütlesiz olmak zorundadır; kütlesiz her şey de ancak ışık hızında gidebilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Işık kütlesiz olduğu için kütleçekimden etkilenmemeli ve yolu değişmemeli.

    Kütleçekim, uzay-zamanın bükülmesi sonucu ortaya çıkar ve kütlesiz parçacıklar da bu bükülmüş dokuda izledikleri geodezikler nedeniyle sapma yaşarlar; dolayısıyla kütlesiz olmaları etkilenmemelerini gerektirmez.

  • Newton'un kütleçekim formülü tüm durumları (ışık, karadelikler) açıklamak için yeterlidir.

    Newton yasası, günlük ölçeklerde işe yarar ama uzay-zaman bükülmesinin önemli olduğu durumları (ışığın sapması, karadelikler) doğru şekilde açıklayamaz; Genel Görelilik gereklidir.

  • E=mc² dediğimize göre kütlesi sıfır olan bir şeyin enerjisi de sıfır olmalıdır, dolayısıyla fotonun enerjisi olamaz.

    Doğru ilişki E²=(mc²)²+(pc)² olduğundan kütlesi sıfır olan fotonlar için E=pc olur; yani momentumları sayesinde enerjiye sahiptirler.

  • Relativistik kütle gerçek ve değişmez bir 'madde miktarı' artışıdır; hızlandıkça cismin maddesi artar.

    Modern fizik 'kütle'yi genellikle invariant (dinlenim) kütle olarak tanımlar; relativistik kütle enerji artışının bir gösterimi olup maddesel miktarın değiştiği anlamına gelmez ve çoğu fizikçi tarafından temel bir kavram olarak kullanılmaz.

  • Newtonyen hesaplarla elde edilen ışık sapması değeri Güçlü Yerçekimi durumlarında (ör. Güneş) doğru sonuç verir.

    Newtonyen yöntem bazı kaba tahminler verebilir (tarihte Michell/Cavendish örneği), ancak ışık sapmasında Newton'un tahmini Genel Göreliliğin öngördüğünün yarısıdır; doğru sonuç GR ile elde edilir ve gözlemler GR'yi destekler.

  • Kütlesi olan bir şeyi yeterli enerji vererek ışık hızına çıkarabiliriz.

    Özel Göreliliğe göre kütlesi olan bir cismin hızını c'ye çıkarmak için sonsuz enerji gerekir; bu nedenle kütleli parçacıklar ışık hızına ulaşamaz.

Sorular

  • Işık kütlesizse neden karadeliğin kütleçekiminden kaçamıyor?

    Çünkü kütleçekimi, cisimleri bir kuvvetle çekmek yerine uzay-zamanı büker; ışık kütlesiz olsa da bükülmüş uzay-zamandaki geodezikleri takip ettiği için yön değiştirir ve kara deliğin çekiminden kaçamaz.

  • Fotonlar nasıl oluyor da ışık hızında baştan var oluyorlar?

    Fotonlar kütlesiz parçacıklar oldukları için üretildikleri anda ışık hızında bulunurlar; ışık hızına ulaşmak için ivmelenmeleri gerekmez.

  • Newton'un kütleçekim yasası ışığın sapmasını neden açıklayamıyor?

    Newton yasası kütleçekimini uzaktan etki eden bir kuvvet olarak tanımlar ve uzay-zamanın geometrik bükülmesini hesaba katmaz; bu yüzden ışığın sapmasını tam olarak (doğru büyüklükte) açıklayamaz.

  • E=mc² ışığın enerji sahibi olmasını nasıl açıklar?

    E=mc² tek başına tam ifade değildir; genel ifade E²=(mc²)²+(pc)² olup kütlesiz fotonlar için E=pc olur, yani fotonlar momentumları sayesinde enerjiye sahiptir.

  • Fotonların gerçek bir kütlesi olabilir mi?

    Deneysel olarak foton kütlesi şu ana kadar sıfır olarak bulunuyor, ama mutlak sıfırı kanıtlamak zordur; mevcut üst sınırlar yaklaşık 10⁻¹⁸ eV (≈10⁻⁵¹ g) düzeyindedir.

  • Relativistik kütle nedir ve ışıkla ilişkisi ne?

    Relativistik kütle, bir cismin enerjisine bağlı olarak görünen 'etkili' kütlesidir; yüksek enerjili hareketli cisimler için kullanışlı olsa da modern fizik çoğunlukla invariant (durgun) kütleyi tercih eder.

  • Newtonyen analizle kara delik fikri ilk kim tarafından öne sürüldü?

    John Michell (1783) Newton'cu yaklaşımla ışığın büyük bir gökcismi tarafından geri düşebileceğini hesaplayarak kara delik benzeri bir fikir ortaya koydu; Henry Cavendish da benzer hesaplar yaptı.

  • Genel Görelilik ve Newton sonuçları nasıl karşılaştırıldı?

    Arthur Eddington'un 1919 güneş tutulması gözlemi, yıldız ışıklarının sapmasının Einstein'ın öngördüğü değere uyduğunu ve Newton'un öngörüsünün yaklaşık yarısı olduğunu gösterdi.

  • Neden kütlesi olan cisimler ışık hızına asla ulaşamaz?

    Özel Görelilikte bir cismin hızı ışık hızına yaklaştıkça gereken enerji sonsuza gider; dolayısıyla kütlesi olan bir cismi tam olarak c'ye çıkaracak sonsuz enerji gerekir, bu mümkün değildir.

  • Işık neden fizik ve evren anlayışında bu kadar merkezi bir öneme sahip?

    Çünkü fotonlar kütlesiz olup ışık hızı evrenin boşluk yapısına dair temel bilgi verir; ışığın davranışı uzay-zamanın ve temel fizik yasalarının doğasını anlamamıza yardımcı olur.

Ön Bilgiler

  • Newton'un kütleçekim kanunu ve temel klasik mekanik bilgisi
  • Özel Görelilik (ışık hızının sabitliği, enerji-kütle ilişkisi hakkında temel bilgi)
  • Genel Görelilik kavramının temel fikirleri (uzay-zamanın bükülmesi, eşdeğerlik ilkesi) — temel düzey
  • Temel dalga-kuantum ilişkileri (enerji = h·f)
  • Momentum kavramı ve klasik p = m·v bilgisi
  • Basit cebirsel manipülasyonlar ve karekök, kare hesapları (örnek sayısal hesaplamalar için)

Tarihsel Bağlam

  • 1783 John Michell Newton fiziği kullanarak ışığın çok büyük kütleli cisimlerden kaçamayacağını hesapladı ve karadeliklere benzer bir fiziksel tanım önerdi
  • 18. Yüzyıl Henry Cavendish Michell'ın yöntemini kullanarak ışığın büyük kütleli cisimlerin etrafında yön değiştirmesi gerektiğini hesapladı
  • 1905 Albert Einstein Mucize Yıl makalelerinde bir makalede m=E/c² ifadesini verdi ve E=mc² formülünün kökenini ortaya koydu
  • 1915 Albert Einstein Genel Görelilik kuramını yayımlayarak kütleçekimini uzay-zaman geometrisi olarak tanımladı
  • 29 Mayıs 1919 Arthur Eddington Güneş tutulması gözlemi Einstein'ın ışık sapması tahminini doğruladı ve Newton'un tahmininin gerçeğin yaklaşık yarısı olduğunu gösterdi
  • 17.-18. Yüzyıl Newton dönemi
  • 18. Yüzyıl John Michell ve Henry Cavendish dönemi
  • 20. Yüzyıl Özel Görelilik dönemi 1905
  • 20. Yüzyıl Genel Görelilik dönemi 1915
  • 20. Yüzyıl erken dönem deneysel doğrulama 1919

Kişiler

  • Isaac Newton

    Kütleçekim kuvvetinin klasik (Newtonyen) tanımını ve bunun ışık üzerindeki yetersizliğini tartışırken bahsedildi.

  • Albert Einstein

    Genel görelilik fikrini, uzay-zamanın bükülmesini ve Newton fiziğinin yetersizliğini açıklamak için örneklenen ana figür olarak geçiyor.

  • John Michell

    1783'te Newtonyen analizle karadelik benzeri cisimlerin ışığı tutabileceğini hesaplayan ilk kişilerden biri olarak anıldı.

  • Henry Cavendish

    John Michell'in yöntemini kullanarak ışığın büyük kütleli cisimlerin etrafında yön değiştirmesi gerektiğini hesaplayan kişiler arasında zikredildi.

  • Arthur Eddington

    29 Mayıs 1919'daki Güneş tutulması gözlemiyle Einstein'ın öngörüsünü doğrulayan deneyden bahsederken isim verildi.

  • Max Planck

    Işığın momentumunun kuantum dalga frekansı ile Planck sabitinin çarpımıyla hesaplandığı açıklanırken 'Planck sabiti' referansı üzerinden ima edildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bunun tam olarak nasıl olduğunu ve "zaman" olarak bildiğimiz şeyin neden kütleçekiminin asıl sebebi olduğunu anlatan ilerleyen videolar

Cismin hareket etmeye çalıştığı uzay-zaman dokusu, Dünya'nın merkezine bakacak şekilde bükülmüş halde. Bunun tam olarak nasıl olduğunu ve "zaman" olarak bildiğimiz şeyin neden kütleçekiminin asıl sebebi olduğunu ilerleyen videolarda anlatacağım; eğer Evren'e dair ufkunuzu genişletmek isterseniz, kanala abone olup bildirimleri açmayı unutmayın;

Evren'in temel doğasını sorguya çekmek ve bu doğanın verdiği cevapları öğrenmek/çeşitli videolarda açıklamak

Işığın hızı, uzay-zaman dokusunun yapısı hakkında bize derin bilgiler verdiği için bu kadar önemli. Ve ilerleyen videolarda, Evren'in bu temel doğasını hep birlikte sorguya çekmeye devam edeceğiz ve bize verdiği cevapları öğreneceğiz. O zamana dek, bir sonraki videoda görüşmek üzere, hoşçakalın.