- Işık
Işık, Evren'deki en tuhaf şeylerden biri. Bir feneri yaktığınızda, katrilyonlarca foton dışarı doğru ışık hızında fırlıyorlar. Daha geçen videoda konuştuk; bu fotonlar, o hıza, bir araba gibi ivmelenerek ulaşmıyorlar; üretildikleri anda zaten ışık hızında var oluyorlar!
- Foton
Fotonlar, ışığı oluşturan parçacıklar ve üretildikleri anda zaten ışık hızında olan, kütlesiz parçacıklardır. (Videoda fotonların kütlesiz olduğu ve bu yüzden ışık hızında bulunabildikleri vurgulanıyor.)
- Işık hızı (c)
Işık hızı, ışığın sahip olduğu sabit hızdır; fotonların üretildikleri anda zaten bu hızda olmalarının nedeni fotonların kütlesiz olmalarıdır. Ayrıca Özel Görelilik kapsamında kütlesiz her cisim ışık hızında gitmek zorunda; kütlesi olan cisimler ise ışık hızına asla ulaşamazlar.
- Kütle
Kütle, bir cismin sahip olduğu madde miktarıdır. Videoda ayrıca 'durgun kütle' (cismin durgun haldeki kütlesi) terimi kullanılıyor; relativistik kütle kavramı ile karıştırılmamalıdır.
- Kütlesiz
Kütlesiz, bir cismin kütlesinin olmaması demektir. Videoda fotonlar ve gluonlar örnek gösterilerek, kütlesiz parçacıkların ışık hızında hareket etmek zorunda oldukları belirtiliyor.
- Kütleçekim (kütleçekim kuvveti)
Newton okulunda iki cisim arasındaki kütleçekim kuvveti, o iki cismin kütlesinin çarpımını, cisimler arasındaki mesafenin karesine bölüp, elde ettiğiniz sonucu kütleçekim sabitiyle çarpmamız gereken bir kuvvet olarak öğretilir. Ancak Einstein'ın perspektifinde kütleçekim kuvveti, kütleye sahip cisimlerin uzay-zaman dokusunu bükmesi nedeniyle oluşan, geometrik bir etkidir: düşen cisimler üzerlerine bir kuvvet uygulandığı için değil, aslında düz çizgiler boyunca ilerlemek isterken uzay-zaman dokusunun bükülmüş olması nedeniyle yolları değiştiği için 'düşüyor' gibi görünürler.
- Newton fiziği
Newton fiziği, klasik dünyayı tarif etmekte kullanılabilecek bir teoridir: arabaları götürebilir, uçakları uçurabilir, binaları ayakta tutabilir, gemileri yüzdürebilir. Ancak ışık gibi aşırı yüksek hızlı kuantum nesnelerin doğasını ve karadelikler gibi aşırı büyük kütleli gök cisimlerinin etrafında olan biteni açıklayamaz.
- Uzay-zaman dokusu
Uzay-zaman dokusu, büyük kütleli cisimlerin etraflarındaki dokuyu bükmesi ve cisimlerin gittiği yolu değiştirmesinden kaynaklanan yapı. Kütleçekimi, kütleye sahip cisimlerin bu uzay-zaman dokusunu bükmesi nedeniyle oluşan geometrik bir etki olarak anlatılıyor; cisimler aslında düz çizgiler boyunca ilerlemek isterler, fakat uzay-zaman dokusu bükülmüş olduğu için yolları değişir.
- Karadelik
Karadelikler, çok büyük kütleli gök cisimleri olarak uzay-zaman dokusunu aşırı derecede büken nesnelerdir; ışığın uzayda yön değiştirmesinin en ekstrem örnekleri karadelikler etrafında görülür ve karadeliklerin etrafında 'foton küresi' gibi bölgeler oluşabilir.
- Foton küresi (photon sphere)
Karadeliklerin etrafında bulunan ve 'foton küresi' dediğimiz bölge; bu bölgedeki fotonlar bir süreliğine karadeliğin yörüngesine giriyorlar ve tıpkı Ay'ın Dünya etrafında dönüp durması gibi, fotonlar da karadeliğin etrafındaki o yörüngede durmadan dönüyorlar — yani ışık, karadeliklerin yörüngesine oturup etrafında daireler çizebiliyor.
- Yörünge
Yörünge, bir cismin başka bir cismin etrafında izlediği düzenli harekettir; videoda hem Ay'ın Dünya etrafında dönmesi hem de fotonların karadeliğin etrafında oluşturduğu yörüngeler örnekleniyor.
- E = mc²
E=mc², kütle ile enerjinin eşdeğerliğini ifade eden meşhur denklem. Einstein'ın 1905'te yayımladığı çalışmasında doğrudan yazmasa da m=E/c² formu üzerinden türetilmiş ve enerjinin kütle ile ilişkisini gösterir. Ancak videoda vurgulandığı üzere bu denklem, enerjinin tüm kaynağını kapsamaz; gerçekte daha genel ifade E² = (mc²)² + (pc)² şeklindedir.
- E² = (mc²)² + (pc)²
Enerji-momentum ilişkisinin genel ifadesi. Burada m cismin kütlesi, p cismin momentumu ve c ışık hızıdır. Kütlesiz bir cisim için ilk terim (mc²) düşer ve geriye E = pc kalır; yani kütlesi sıfır olan parçacıkların enerjisi momentumlarıyla ilişkilidir.
- Momentum
Momentum, videoda 'bir cismin hareketinin "ihtişamı"' gibi benzetilerek tarif ediliyor. Klasik dünyada momentum, kütle ve hızın çarpımıyla bulunur; dolayısıyla hafif ve yavaş bir kelebeğin momentumu küçük, ağır bir kayanın yuvarlanmasının momentumu büyüktür. Kuantum dalgalar gibi kütlesiz nesnelerin momentumunu ise o dalganın frekansıyla Planck sabitini çarparak hesaplayabiliyoruz.
- Planck sabiti
Videoda kısaca geçen Planck sabiti, kuantum dalgaların momentumunu hesaplamak için o dalganın frekansıyla çarpılan sabittir; yani kütlesiz kuantum dalgaların momentumunu frekans × Planck sabiti ile buluyoruz.
- Relativistik kütle
Relativistik kütle, bir cismin enerjiye bağlı olarak 'yalancıktan' artan kütlesi anlamında kullanılan bir kavram. Videoda E=mc² bağlamında enerjisi olan şeyin bir kütlesi olması gerektiği fikrinden türetilen ve hız arttıkça artan, dolayısıyla ışık hızına yaklaştıkça inanılmaz boyutlara ulaşabilen bir nicelik olarak anlatılıyor. Ancak bu kavram tartışmalıdır; Einstein ve pek çok fizikçi 'kütle'yi cismin madde miktarı olarak tanımlayıp relativistik kütle teriminin hatalı veya yanıltıcı olduğunu söylemişlerdir. Videoda ayrıca relativistik kütlenin durgun kütleye nasıl dönüştüğü ve örnek sayısal artışlar (ışık hızının %86'sında kütlenin ~2 kat olması vb.) üzerinden anlatılıyor.
- Durgun kütle (rest mass)
Durgun kütle, cismin durgun haldeki (hareketsizken ölçülen) kütlesidir. Videoda relativistik kütlenin ifadesinde küçük m olarak belirtiliyor ve hız sıfırsa relativistik kütlenin durgun kütleye eşit olduğu vurgulanıyor.
- Lagrangian (L)
Videoda Einstein'ın 1905 makalesinde geçen L sembolü, maddenin enerjisini hesaplamanın yollarından biri olan Lagrangian değerine karşılık geliyor; Einstein'ın o makalesinde enerji kaybeden maddenin kaybettiği kütle miktarını belirtirken L/V² yazmasıyla m=E/c²'ye varıldığı anlatılıyor.
- Özel Görelilik Teorisi
Özel Görelilik Teorisi kapsamında kütlesi olan bir cismin ışık hızına asla ulaşamayacağı gösterilir: kütlesi olan bir cismi ışık hızına yaklaştırdıkça hissedilen relativistik kütlesi sonsuza yaklaşır ve hıza daha fazla enerji verilse bile cismi tam olarak ışık hızına çıkaramayız. Bu teorinin bir sonucu olarak, ışık hızında giden her şey kütlesiz olmak zorundadır; kütlesiz her şey de ancak ışık hızında gidebilir.